Agnieszka Fundowicz

Sardynia

Travelbook

Wydanie 4

Tekst: Agnieszka Fundowicz
W przewodniku wykorzystano także teksty Agnieszki Masternak, Bereniki Wilczyńskiej i Beaty Garncarskiej

Redaktor prowadzący: Łukasz Karolewski
Redakcja: Anna Żukowska
Projekt graficzny i skład: Sabina Suchy
Zdjęcia: shutterstock.com, stock.adobe.com
Opracowanie kartograficzne: DAKA – studio graficzne, Jan Leja
Źródło pochodzenia danych kartograficznych: OpenStreetMap.org
Okładka: materiały graficzne zostały wykorzystane za zgodą shutterstock.com

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji.

Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli.

Autor oraz wydawca dołożyli wszelkich starań, by zawarte w tej książce informacje były kompletne i rzetelne. Nie biorą jednak żadnej odpowiedzialności ani za ich wykorzystanie, ani za związane z tym ewentualne naruszenie praw patentowych lub autorskich. Autor oraz wydawca nie ponoszą również żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikłe z wykorzystania informacji zawartych w książce.

Helion S.A.
ul. Kościuszki 1c, 44-100 Gliwice
tel.: 32 2309863
e-mail: bezdroza@bezdroza.pl
www: bezdroza.pl (księgarnia internetowa, katalog książek)

Drogi Czytelniku!
Jeżeli chcesz ocenić tę książkę, zajrzyj pod adres:
bezdroza.pl/user/opinie/besat4_ebook
Możesz tam wpisać swoje uwagi, spostrzeżenia, recenzję.

Wydanie IV
ISBN: 978-83-289-2856-5
Copyright © Helion S.A., 2025

- Kup w wersji papierowej

- Poleć książkę na Facebook.com

- Oceń książkę

- Księgarnia internetowa

- Lubię to! » Nasza społeczność

Atrakcje Sardynii

Cagliari

Otoczone lagunami, nadmorskie Cagliari to stolica Sardynii, jej największy ośrodek gospodarczy i kulturalny. W mieście jest wiele turystycznych atrakcji: pozostałości dawnych fortyfikacji, zabytkowych kościołów i pałaców, ciekawych muzeów przybliżających historię i kulturę wyspy.

Zob. s. 50

Grotta di Su Mannau

Niesamowite kryształy kalcytu i aragonitu, imponujące nacieki skalne, liczne punkty widokowe i mostki, z których można podziwiać malownicze podziemne jeziorka – Su Mannau należy do najpiękniejszych jaskiń Sardynii. Jedna z jej komór, dziś nazywana Salą Archeologiczną, w zamierzchłej przeszłości pełniła funkcję świątyni poświęconej kultowi wody.

Zob. s. 62

Oristano

Oristano trzeba odwiedzić w ostatnią niedzielę lub ostatni wtorek karnawału. Wtedy to na ulicach miasta odbywa się Sartiglia – autentyczny turniej rycerski i najbardziej kolorowe z sardyńskich świąt. Bierze w nim udział 120 zamaskowanych kawalerów. W czasie wydarzenia można podziwiać przepiękne sardyńskie stroje ludowe.

Zob. s. 76

Nurag Su Nuraxi w Barumini

Niezwykła pamiątka po tajemniczej cywilizacji nuragijskiej. Su Nuraxi to najlepiej zachowany i najbardziej złożony architektonicznie nurag na Sardynii, unikalna osada obronna z epoki brązu, umocniona później i przebudowana przez Kartagińczyków. Widoczne na wzniesieniu pozostałości protosardyńskich budowli wywierają niezwykłe wrażenie. W 1997 r. ogromne znaczenie tego miejsca doceniło UNESCO, wpisując je na listę światowego dziedzictwa. Poza nuragami wśród sardyńskich pól i łąk rozsiane są także inne budowle będące świadectwem dawnych kultur: tajemnicze grobowce olbrzymów, baśniowe domy czarodziejek, święte studnie, dolmeny, menhiry.

Zob. s. 67

Grotta di Nettuno

Jeden z sardyńskich cudów przyrody. Natura stworzyła w Grocie Neptuna iście bajkowy krajobraz, na który składają się urocze jeziorka i fantazyjne nacieki (wśród wapiennych tworów można m.in. wypatrzyć kopułę florenckiej katedry, a niektóre kolumny sięgają 20 m wysokości). Jaskinia znajduje się na cyplu Capo Caccia w północno-zachodniej części wyspy; woda jest tutaj niezwykle czysta i przejrzysta, w słoneczne dni intensywnie błękitna. Dostaniemy się do niej pieszo, liczącymi 656 stopni Koźlimi Schodami wykutymi w stromej ścianie skalnej, lub jednym z wielu rejsów z portu w Alghero.

Zob. s. 84

Archipelag Maddaleny

Położone na północnym wschodzie Sardynii skupisko granitowych wysp, nazywane „naturalnym mostem na Korsykę”. W 1994 r. utworzono tu park narodowy. Rajski archipelag zachwyca pocztówkowymi krajobrazami, turkusowym kolorem wody, wspaniałymi plażami i bujną roślinnością. Można tu żeglować, pływać na SUP, uprawiać windsurfing i kitesurfing, snorkeling oraz spróbować nurkowania.

Zob. s. 94

Castelsardo

Castelsardo zachwyca malowniczym położeniem na trachitowym klifie nad zatoką. Uliczki urokliwego starego miasta wybrukowane są kamieniami, a w najwyższej części miasteczka stoi średniowieczny zamek. Z zamkowego wzgórza roztacza się wspaniały widok na zatokę i wyspę Asinara, na której żyją osiołki albinosy; gdy powietrze jest przejrzyste, widać góry na Korsyce. W okolicy Castelsardo znajduje się jeden z symboli Sardynii – słynna Skała Słonia, czyli skała magmowa w kształcie zwierzęcia o imponującej trąbie, która dawniej pełniła funkcję grobowca.

Bosa

Bosa jest jednym z najbardziej atrakcyjnych, urokliwych i oryginalnych miasteczek na Sardynii. Stoją tu pomalowane w kontrastowych, intensywnych kolorach, ustawione jeden przy drugim jak pudełka zapałek, domy dawnej średniowiecznej osady, nad którymi góruje zamek na szczycie wzgórza. W panoramie miasta można podziwiać także stare garbarnie nad rzeką Temo, kamienny most, mały port i lśniącą kolorowymi łuskami kopułę katedrę. Bosa słynie z produkcji wyśmienitego słodkiego wina w kolorze bursztynu – malvasia di Bosa.

Zob. s. 85

Szmaragdowe Wybrzeże

Costa Smeralda znajduje się w północno-wschodniej części Sardynii. Nazwa wybrzeża pochodzi od niezwykłego koloru krystalicznie czystego morza, które przybiera niezwykłe odcienie zieleni. Z jednej strony jest to bardzo luksusowa i tętniąca życiem część Sardynii, z drugiej strony pełno tu klimatycznych, zacisznych zatoczek z pięknymi piaszczystymi lub kamienistymi plażami, otoczonych przez makię śródziemnomorską, w głębi lądu zaś rozciąga się dziki górski krajobraz urozmaicony skałami o fantazyjnych kształtach. Stolicą Szmaragdowego Wybrzeża jest Porto Cervo, gdzie cumują jedne z najdroższych jachtów na świecie.

Zob. s. 98

Orgosolo

Orgosolo leży w samym sercu Sardynii, w regionie Barbagia. Uważane jest za symbol kultury tej części wyspy, a także historyczną stolicę sardyńskiego bandytyzmu, w okolicach miasta – na niedostępnych, skalistych, porośniętych makią terenach – ukrywali się bowiem przed wymiarem sprawiedliwości liczni rozbójnicy. Orgosolo słynie też ze wspaniałych murali. Malowidła opowiadają o wyspie, jej historii, kulturze, codziennym życiu mieszkańców i ich problemach.

Zob. s. 132

Informacje krajoznawcze

Krajoznawcze ABC

GEOGRAFIA

Sardynia to po Sycylii druga co do wielkości wyspa Włoch i całego Morza Śródziemnego. Od Korsyki dzieli ją 12 km, od wybrzeży Afryki ok. 180 km, a od najbliższego włoskiego miasta na kontynencie – Argentario w Toskanii – blisko 190 km. Stolicą Sardynii jest Cagliari, najważniejszymi miastami są również: Sassari, Olbia, Nuoro, Oristano, Alghero. Do przybrzeżnych wysp Sardynii należą: wyspy Archipelagu Maddaleny u północno-wschodniego wybrzeża, Asinara na północnym zachodzie, San Pietro oraz Sant’Antioco na południowym zachodzie, a także mniejsze wyspy: Tavolara i Molara w pobliżu Olbii, Foradada obok przylądka Caccia, Ìsola dei Cavoli w okolicach przylądka Carbonara i wiele innych.

Plaża Cala Corsara

Sardynię oblewają wody Morza Śródziemnego, w tym – od wschodu – będące jego częścią Morze Tyrreńskie. Sardyńskie wybrzeże to ok. 2 tys. km bardzo urozmaiconej linii brzegowej, z plażami uchodzącymi za najpiękniejsze we Włoszech. Na północnym wschodzie, między Costa Smeralda a Costa Paradiso, dominują granitowe skały o fantazyjnych kształtach (np. Capo Testa), głęboko wcinające się w ląd zatoczki często z małymi, ukrytymi wśród granitów, cudownymi plażami. Śliczne są niewielkie plaże wysp Archipelagu Maddaleny. Im dalej na północny zachód, tym plaże stają się szersze, a skały granitowe ustępują miejsca trachitowym. Na południowym zachodzie w okolicy Costa Verde można podziwiać wysokie do 50 m, porośnięte makią piaszczyste wydmy (plaża Piscinas). Wybrzeża wysp Sant’Antioco i San Pietro są skaliste i urozmaicone. Południowa Costa del Sud to najbardziej dzikie plaże Sardynii, zwłaszcza południowo-zachodni pas między szmaragdową zatoką Chia a Oristano. Piękna i trudno dostępna jest część wybrzeża wschodniego między Orosei a Arbatax. Do wielu niedostępnych zatoczek można dostać się tylko pieszo lub od strony morza. Często w stromych i wysokich klifach znajdują się groty, m.in. Grotta di Nettuno na Capo Caccia, Bue Marino i Grotta del Fico w zatoce Orosei. Północno-wschodnie wybrzeże to głównie długie piaszczyste plaże, tu i ówdzie urozmaicone urokliwymi granitowymi skałami.

Pomost prowadzący na plażę Porto Taverna

Charakterystyczną cechą sardyńskiego wybrzeża są przybrzeżne stawy-laguny . To bogate ekosystemy, z siedliskami ptactwa (m.in. flamingów). Największe stawy przybrzeżne położone są głównie w rejonie Oristano: Stagno di Cabras (największy na wyspie), Santa Giusta i Marceddì, w rejonie Cagliari: Molentargius wraz z terenami podmokłymi, San Teodoro i inne mniejsze, znajdujące się na obszarach nizinnych.

Na Sardynii znajduje tylko jedno naturalne jezioro . Jest nim Lago Baratz, uroczy maleńki zbiornik nieopodal Porto Ferro na północno-zachodnim wybrzeżu wyspy. Pozostałe sardyńskie „jeziora” są wynikiem działalności człowieka. Największym sztucznym zbiornikiem na wyspie jest powstałe na początku XX w. Lago Omodeo (prowincja Oristano), które początkowo było największym w Europie (29,4 km 2 ).

Wyspa jest wyraźnie zróżnicowana pod względem geograficznym. Tereny górzyste zajmują 13% powierzchni, wzgórza 68%, a niziny 18%.

Największymi równinami są: Campidano na południowym zachodzie, które było nazywane spichlerzem Rzymu, i dużo mniejsza Nurra na północno-zachodnich krańcach wyspy.

Najwyższe szczyty wznoszą się w środkowej części wyspy, w masywie Gennargentu (Punta La Marmora, 1834 m n.p.m., Bruncu Spina, 1829 m n.p.m.), nieco niższe w masywie Supramonte (Corrasi, 1463 m n.p.m., Monte Fumai, 1316 m n.p.m.). Na północy wznosi się masyw Limbara z najwyższym szczytem Punta Balistreri (1359 m n.p.m.). W prowincji Ogliastra na środkowym wschodzie Sardynii znajdują się słynne potężne ostańce, tzw. tacchi (dosł.: ‘obcasy’): Monte Tonneri (1323 m n.p.m.), Monte Perda ‘e Liana (1293 m n.p.m.), natomiast w zachodniej części wyspy wznosi się samotny masyw Monte Arci (812 m n.p.m.).

Plaża Cala Luna

Sardynia to także ziemia gorących źródeł , wykorzystywanych już przez Rzymian. Nie ma ich wiele, najważniejsze znajdują się w okolicach Cagliari (Terme di Sàrdara, nazywane przez Rzymina Thermae Neapolitanae), w prowincji Sassari (Terme di San Saturnino w Benetutti, czyli dawne Aquae Lesitanae, Terme di Casteldoria w Santa Maria Coghinas), w prowincji Oristano (Terme di Fordongianus) i w prowincji Olbia-Tempio (Terme di Tempio Pausania).

Sardynia w pigułce

Pełna nazwa polska : Region Autonomiczny Sardynii

Pełna nazwa oryginalna : Regione Autonoma della Sardegna, Regione Autònoma de Sardigna

Ustrój polityczny : region autonomiczny Włoch

Języki urzędowe : włoski, sardyński

Stolica : Cagliari

Powierzchnia : 24 090 km² (rozciągłość południkowa: 270 km, rozciągłość równoleżnikowa: 145 km)

Ludność : 1 mln 672 tys.

Gęstość zaludnienia : 69 os./km²

Główne miasta : Cagliari (147 tys.), Sassari (120 tys.), Quartu Sant’Elena (68,5 tys.), Olbia (61 tys.), Alghero (42 tys.), Nuoro (33,6 tys.), Oristano, Selargius, Carbonia, Iglesias (po ok. 30 tys.)

Długość linii brzegowej : 1849 km

Najwyższy szczyt : La Marmora (1834 m n.p.m.)

KLIMAT

Na Sardynii panuje klimat podzwrotnikowy śródziemnomorski, z upalnymi suchymi latami oraz łagodnymi zimami – deszczowymi na wybrzeżu i nizinach, śnieżnymi w górach. Najcieplejszy miesiąc to sierpień, najzimniejszy – luty. Średnia temperatura latem wynosi 27°C, zimą 10°C, w sierpniu często przekracza 30°C. Opady występują w okresie jesienno-zimowym, poza nim zdarzają się bardzo rzadko; średnio w roku jest ok. 300 dni pogodnych.

Jak przystało na wyspę, Sardynia jest miejscem bardzo wietrznym. Szczególnie charakterystyczne dla Sardynii są dwa wiatry: mistral ( maestrale ) – wiejący głównie zimą i wiosną silny, chłodny, suchy wiatr znad centralnej Francji, oraz południowy (znad Sahary) lub południowo-wschodni (znad Półwyspu Arabskiego) gorący i suchy sirocco , przynoszący upały sięgające 40°C.

PRZYRODA

W całym basenie Morza Śródziemnego Sardynia jest miejscem unikatowym, autentycznym bastionem bioróżnorodności. Występuje tu ok. 2 tys. gatunków roślin i wiele rzadkich zwierząt.

Drzewa korkowe

Flora

Roślinność dominująca na wzgórzach to wiecznie zielona karłowata makia śródziemnomorska (m.in.: mirt, chruścina jagodna, jałowiec, pistacja kleista). Często mieszka się z nią garig , w którego skład wchodzą małe krzewiaste roślinki, m.in. kocanka, macierzanka tymianek, różne gatunki czystka, dzika lawenda, rozmaryn oraz liczne gatunki aromatycznych roślin zielnych. Bogata flora obejmuje także: żarnowce, wrzosy, janowce i oleandry. Na północy rośnie słynny dąb korkowy , z którego otrzymuje się elastyczny i odporny na wilgoć materiał. Wyrabia się z niego m.in. korki do butelek, a także ubrania, torebki (w centrum miasteczka Tempio Pausania znajduje się sklep z ubraniami z korka – warto zajrzeć). Tereny górskie porastają cieniste lasy dębowe i kasztanowe.

Od stycznia do maja sardyńskie łąki i pastwiska zmieniają się w białe dywany złotogłowia ( asfodelo ), z którego nektaru powstaje bardzo dobry sardyński miód. Latem natomiast większość sardyńskich plaż pokrywa się białym kwieciem lilii morskiej ( giglio marino ), który odurza swym zapachem plażowiczów.

Sardynia, będąc wyspą, zachowała wiele endemicznych gatunków roślin , typowych tylko dla wyspy lub obecnych w basenie Morza Śródziemnego. Do dzisiaj doliczono się ok. 300 gatunków endemicznych. Do najbardziej znanych i rzadkich należą: piwonia gatunku Paeonia corsica (wł. peonia sardo-corsa ), kwitnąca w kwietniu wysoko w górach, różne gatunki dzikich orchidei, karłowata palma karłatka niska ( Chamaerops humilis , wł. palma nana ), Aquilegia nuragica , której ok. 25 okazów rośnie w kanionie Gorropu, dwa gatunki kocanki, Crocus minimus (gatunek krokusa/szafranu), Alyssum tavolarae (gatunek smagliczki) i wiele innych.

Fauna

W górach można spotkać muflona ( muflone ) i zagrożony gatunek sardyńskiego jelenia karłowatego (wł. cervo corso lub cervo sardo ). Obecnie populacja o liczebności ok. 6 tys. osobników zamieszkuje głównie południową część wyspy (w okolicach miejscowości Arbus i Sarrabus oraz w rezerwacie Monte Arcosu w parku naturalnym Sulcis) oraz północną (ok. 150 egzemplarzy w lasach państwowych Monte Lerno w okolicy Patady, a także w parku Porto Conte). Ten niezwykły ssak różni się od innych jeleni nakrapianym umaszczeniem sierści i rozmiarami.

Muflon

Wyłącznie na Sardynii występuje gacek sardyński ( orecchione sardo ). Jedyny włoski endemiczny nietoperz został zidentyfikowany w krasowych jaskiniach gór Supramonte w okolicy Olieny i Baunei, w strefie leśnej u podnóża masywu Gennargentu i nad jeziorem Omodeo.

Flamingi, zwane na Sardynii „czerwonym ludem”

Ciekawymi endemicznymi płazami ogoniastymi żyjącymi w licznych jaskiniach i kopalniach Sardynii są jaskinnice ( geotritoni ). Jaskinnica jest przystosowana do życia w ekstremalnych warunkach – może wytrzymać nawet rok bez jedzenia. Płaz ten jest całkowicie ślepy i ma wyjątkowo długi język (6 cm przy długości ciała 12–15 cm).

Największym (rozpiętość skrzydeł do 2,5 m) sardyńskim ptakiem jest sęp płowy ( grifone ). Obecnie jego populacja skupia się w dwóch koloniach: w okolicach Bosy i Alghero. Ten niezwykły ptak żywi się wyłącznie padliną i jest zupełnie niegroźny dla ludzi i innych zwierząt.

Ślad stopy na środku morza

Dawno, dawno temu, zanim wyspa otrzymała dzisiejszą nazwę, Sardynia nosiła różne przydomki, które opisywały jej charakter lub kształt. Przez Platona była określana jako „argurofleps nesos”, czyli „wyspa o żyłach srebra”, z uwagi na obecne na niej kopalnie minerałów. W późniejszych czasach Grecy nazwali ją Ichnussa (od icnos – ‘stopa’), a potem – Sandaliotis (‘o kształcie sandała’ od sandálion – ‘sandał’). Po raz pierwszy określenia Ichnussa użył w IV w. p.n.e. Arystoteles w jednym ze swych dzieł, pisząc, że wyspa kształtem przypomina stopę człowieka.

Powstanie Sardynii tłumaczą opowiadane po dziś dzień podania ludowe. Stanowią one lokalną wersję mitu o stworzeniu świata. Mówią, że Bóg, po tym jak stworzył świat, zorientował się, że została mu garstka kamieni w dłoni. Rzucił tę stertę kamieni na środek morza i zgniótł je swoim ognistym sandałem, nadając im kształt stopy. Widział, że wyspa nie jest doskonała, więc jako Najdoskonalszy nie mógł jej takiej zostawić – przeniósł zatem ze stałego lądu to, co najpiękniejsze na świecie, wszystkiego po trochu, a na koniec oprószył najwyższe szczyty śniegiem. I tak powstała Sardynia, która dzisiaj nie bez powodu jest nazywana małym kontynentem.

Wody morskie wokół Sardynii należą do najczystszych we Włoszech. Skaliste, często strome klifowe wybrzeża są siedliskiem kormoranów, mew, sokołów, kuropatw. W wodach północno-zachodnich, w zatoce Orosei i w cieśninie Bocche di Bonifacio oddzielającej Sardynię od Korsyki można spotkać delfiny . Wody Morza Śródziemnego obfitują w ryby, skorupiaki, małże, jeżowce, koralowce i tzw. trawy morskie ( Posidonia oceanica ).

Flaga Sardynii

Bez wątpienia najbardziej rzucającymi się w oczy mieszkańcami stawów i przybrzeżnych lagun Sardynii są flamingi różowe ( fenicottero rosa ), które wybrały sobie Sardynię na zakładanie gniazd (Cagliari). Te potężne ptaki żywią się glonami i mięczakami, filtrując wodę i błoto swoimi efektownymi dziobami. Czerwonawy kolor upierzenia zawdzięczają właśnie swemu pokarmowi. W dialekcie mieszkańców Oristano flamingi nazywane są sa genti arrubia – „czerwonym ludem”. Trzeba zobaczyć, jak zrywają się do lotu, żeby zrozumieć, z jakiego powodu.

Na północy Sardynii, na wyspie Asinara, żyją na wolności bardzo rzadkie, endemiczne osły albinosy ( asinello bianco ). Niedawno te urocze stworzenia zostały objęte programem ochrony (wyspa Asinara jest jednym sardyńskich parków narodowych).

W sardyńskich lasach, na całej wyspie, żyje także endemiczny podgatunek lisa – lis sardyński ( volpe sarda ). Pospolitym ssakiem jest dzik sardyński ( cinghiale sardo ), który w porównaniu z gatunkami kontynentalnymi jest nieco mniejszy (choć męskie osobniki osiągają wagę 80 kg). Sardyńskiego dzika można spotkać wszędzie, nawet na plażach. Dziki mieszkają m.in. na terenie domu Giuseppe Garibaldiego i chętnie „pozują” do zdjęć turystom.

Krótka historia flagi Sardynii

Współczesna flaga Sardynii, włoskiego regionu autonomicznego, przedstawia czerwony krzyż na białym tle oraz cztery czarne głowy Maurów, po jednej w każdym z czterech białych pól. Historia symboli umieszczonych na fladze sięga roku 1017, kiedy to papież Benedykt II nadał sztandar z takim symbolem Pizańczykom, którzy pomogli Sardyńczykom odeprzeć siły Saracenów dowodzone przez Mudżahida al-Amiriego. W dokumentach historycznych wzór flagi po raz pierwszy pojawia się dopiero w 1281 r., jako znak statku flagowego floty Piotra III Aragońskiego. Pierwszy związek symbolu z Sardynią odnotowano w XIV w. – jako flagi Sardynii będącej wówczas w sojuszu z Koroną Aragońską. Flaga nieznacznie zmieniała swój wygląd na przestrzeni dziejów, a w 1952 r. została oficjalnie uznana przez Republikę Włoską. Na wzorze obowiązującym od 1999 r. głowy Maurów zwrócone są w prawo, a ich czoła obwiązane opaską tak jak w pierwotnej wersji symbolu. Jeszcze na początku XVIII w. głowy na fladze Sardynii zwrócone były w lewo, a przepaski zakrywały oczy Maurów.

Ludzie, język, historia

VERO SARDO, CZYLI JAKI JEST PRAWDZIWY SARDYŃCZYK