W serii ukazały się ostatnio:

Scott Carney Czerwony rynek. Na tropie handlarzy organów, złodziei kości, producentów krwi i porywaczy dzieci (wyd. 2)

Misha Glenny Nemezis. O człowieku z faweli i bitwie o Rio

Adam Hochschild Lustro o północy. Śladami Wielkiego Treku

Kate Brown Plutopia. Atomowe miasta i nieznane katastrofy nuklearne

Drauzio Varella Klawisze

Piotr Lipiński Cyrankiewicz. Wieczny premier

Mariusz Szczygieł Gottland (wyd. 3 zmienione)

Maciej Czarnecki Dzieci Norwegii. O państwie (nad)opiekuńczym

Zbigniew Parafianowicz, Michał Potocki Kryształowy fortepian. Zdrady i zwycięstwa Petra Poroszenki

Paweł Smoleński Wieje szarkijja. Beduini z pustyni Negew

Albert Jawłowski Milczący lama. Buriacja na pograniczu światów

Lidia Pańków Bloki w słońcu. Mała historia Ursynowa Północnego (wyd. 2)

Mariusz Szczygieł Niedziela, która zdarzyła się w środę (wyd. 3)

Aneta Prymaka-Oniszk Bieżeństwo 1915. Zapomniani uchodźcy (wyd. 2)

Wojciech Górecki Toast za przodków (wyd. 2)

Jonathan Schell Prawdziwa wojna. Wietnam w ogniu

Wojciech Górecki Planeta Kaukaz (wyd. 3)

Janine di Giovanni Tamtego ranka, kiedy po nas przyszli. Depesze z Syrii

Wolfgang Bauer Porwane. Boko Haram i terror w sercu Afryki

Wojciech Górecki Abchazja (wyd. 2)

Bartek Sabela Afronauci. Z Zambii na Księżyc

Anna Pamuła Polacos. Chajka płynie do Kostaryki

Paweł Smoleński Pochówek dla rezuna (wyd. 3)

Cezary Łazarewicz Tu mówi Polska. Reportaże z Pomorza

Ilona Wiśniewska Białe. Zimna wyspa Spitsbergen (wyd. 2)

Filip Springer Miedzianka. Historia znikania (wyd. 4)

William Dalrymple Dziewięć żywotów. Na tropie świętości we współczesnych Indiach (wyd. 2)

Barbara Demick Światu nie mamy czego zazdrościć. Zwyczajne losy mieszkańców Korei Północnej (wyd. 2)

Jacek Hugo-Bader Dzienniki kołymskie (wyd. 2)

Ben Rawlence Miasto cierni. Największy obóz dla uchodźców

Dariusz Rosiak Biało-czerwony. Tajemnica Sat-Okha

Jean Hatzfeld Więzy krwi

Aleksandra Boćkowska Księżyc z peweksu. O luksusie w PRL

Barbara Seidler Pamiętajcie, że byłem przeciw. Reportaże sądowe

Ewa Winnicka Był sobie chłopczyk

Cezary Łazarewicz Żeby nie było śladów. Sprawa Grzegorza Przemyka (wyd. 3)

Paweł Smoleński Syrop z piołunu. Wygnani w akcji „Wisła”

Marcin Kącki Poznań. Miasto grzechu

Piotr Lipiński Bierut. Kiedy partia była bogiem

Tomasz Grzywaczewski Granice marzeń. O państwach nieuznawanych

W serii ukaże się m.in.:

Zbigniew Rokita Królowie strzelców. Piłka w cieniu imperium

Cezary Łazarewicz

Koronkowa robota

Sprawa Gorgonowej

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż autoryzowane pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Projekt okładki Agnieszka Pasierska / Pracownia Papierówka

Projekt układu typograficznego Robert Oleś / d2d.pl

Fotografia na okładce pochodzi z tygodnika „Tajny Detektyw” (1933, nr 14) / Biblioteka Narodowa

Wybór fotografii Katarzyna Bułtowicz

Copyright © by Cezary Łazarewicz, 2018

Copyright © by Fundacja Bez Fikcji, 2018

Redakcja Grażyna Łubińska

Korekta Ewa Polańska / d2d.pl, Katarzyna Juszyńska / d2d.pl,
Gabriela Niemiec / d2d.pl

Redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Skład pismami Małgorzata Poździk / d2d.pl

Skład wersji elektronicznej d2d.pl

ISBN 978-83-8049-663-7

Spis treści

Seria

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Dedykacja

Prolog

CZĘŚĆ I 1931–1933

Lusia zabita

Podejrzani

Narodziny czarnego charakteru

Raport Frankiewicza

Ostatni dzień Lusi

Wielkie widowisko na Łyczakowskim

Bez winy

To nie może być ona

Z Dalmacji do Polski

Akt oskarżenia

Nowe życie Rity

W Pałacu Sprawiedliwości

Świadek numer jeden

Zabił ktoś z domowników

Przegląd domowych służących

Ona nie mówi prawdy

Przełomowy moment

Zamęt

Na cito!

Front obrony Rity

Apelacja

Będziemy mieli dziecko

W podróży z Kropelką

Powtórka ze sprawiedliwości

Oczami Krzywickiej

Naukowiec kontra praktyk

Trzy arcydzieła

Krzyk rozpaczy

CZĘŚĆ II 2016–2017

Napiętnowana

Śledztwo. W poszukiwaniu alternatywnej wersji wydarzeń

Gorgonicha

Śledztwo. We Lwowie

Ja, córka Rity

Śledztwo. Czy mógł to być Staś?

Zacierając ślady?

Śledztwo. W archiwach

Śledztwo. Gazetowe tropy

Śledztwo. Światełko w tunelu

Śledztwo. Filmowy ślad

Józef K. w matni

Śledztwo. Szukając haka

Ostatni świadek

Śledztwo. Tropem Żurka

Gdzie jest Gorgonowa?

Śledztwo. Śladem DNA

Tajemnice Aldony K.

Śledztwo. Z archiwum Olbrychta

Ostatni trop

Podziękowania

Bibliografia

Źródła fotografii

Przypisy

Kolofon

Mojej mamie

Prolog

O Gorgonowej słyszałem od dziecka. Ta kobieta nigdy nie miała imienia. Tylko nazwisko. Tak o niej mówiła też moja babcia, która przed wojną mieszkała w Chełmie w województwie lubelskim i żyła tym głośnym procesem. Dla niej Gorgonowa była zawsze ofiarą, skrzywdzoną kobietą wplątaną w zbrodnię. Winny był ogrodnik, który – zdaniem babci – na łożu śmierci przyznał się do zamordowania Lusi.

Gdy czterdzieści lat później przeczytałem w gazecie, że córka Gorgonowej walczy o uniewinnienie matki, od razu przypomniały mi się opowieści babci. Pojechałem do Trzebiatowa przeprowadzić z córką długą rozmowę dla portalu.

Ewa Ilić miała wtedy osiemdziesiąt trzy lata i była w centrum zainteresowania mediów, bo walczyła o unieważnienie przedwojennego wyroku na matkę i o jej rehabilitację. O nocy z 30 na 31 grudnia 1931 roku i zamordowaniu Lusi Zarembianki opowiadała tak, jakby to było wczoraj, a ona widziała wszystko na własne oczy. Wierzyła w niewinność matki, ale nie potrafiła jej dowieść. Podrzucała wciąż nowe tropy i teorie, które warto byłoby sprawdzić. W mediach znów wymieniano opinie, czy to Gorgonowa zabiła Lusię, czy ktoś inny.

Postanowiłem to ustalić.

[^] Rita Gorgon podczas drugiej wizji lokalnej w Brzuchowicach, 18–19 marca 1933

CZĘŚĆ I

1931–1933

Lusia zabita

Brzuchowice, noc ze środy na czwartek,
30/31 grudnia 1931

Wyłonił się z mroku i leci wprost na niego. Jest mały i bardzo kolorowy. Zmącony umysł podpowiada inżynierowi, że to koliber. Widział podobnego w jakiejś książce. Być może w encyklopedii u Trzaski, Everta i Michalskiego? Miał turkusowe piórka, pomarańczowy dziób i mały czarny ogonek.

Tylko skąd się wziął w Galicji, u podnóża Karpat, w środku śnieżnej, mroźnej zimy? Nawet on – inżynier architekt – wie, że kolibry żyją w tropikalnych lasach Ameryki Południowej. Zastanawia się nad tym i patrzy na swoją wielką, pomarszczoną dłoń, z której ptak zabiera ziarnko, podfruwa do jego ust i próbuje mu je wcisnąć pod siwiejący wąs.

I wtedy jego turkusowe piórka zmieniają się w szare, dziób się zakrzywia, zaostrzają się pazury, puchnie głowa i korpus. Już nie jest kolibrem, ale sępem. Jego bure skrzydła są tak wielkie, że zasłaniają niebo. Wbija ostre szpony w pierś inżyniera, a zakrzywionym dziobem próbuje rozpruć aortę. Nim tryśnie z niej krew, do snu wdziera się krzyk czternastoletniego chłopca. To Staś – syn inżyniera. Z jego pokoju dochodzą skowyt i jęki. Słowa są jeszcze niezrozumiałe, ale ich sens wiadomy: Staś wzywa pomocy.

„Myślałem, że zachorował, upadł, zranił się, że trzeba go ratować” – zanotował potem inżynier.

Zrywa się z łóżka, pędzi przed siebie, ale zaraz zatrzymuje go mrok w progu sąsiedniego pokoju. To pokój Rity, jego życiowej partnerki, matki ich trzyipółletniej córki Romusi, śpiącej dziś w łóżeczku obok inżyniera.

Ciemność jest lekko rozświetlona przez odbite od grudniowego śniegu blade światło żarówki pobliskiego posterunku żandarmerii wojskowej. W pokoju Rity inżynier dostrzega na tle wielkiego okna werandy nieokreślony zarys szarości. To ważny szczegół, o który pytać go później będą śledczy, adwokaci, sędziowie, dziennikarze. Nigdy nie potrafi tego dokładnie opisać. Raz mówi, że to czarna masa przy drzwiach werandy, raz, że skulona postać wciśnięta między łóżko a toaletkę.

„Nie pomyślałem, że to może być ona – pisał później. – Ta czarność nocy podkreślona czarnością ową nieokreślonej masy na wprost moich drzwi uprzytomniła mi, że chłopca trzeba obejrzeć w świetle”.

Cofa się do nocnego stolika przy swoim łóżku i trzęsącymi rękoma zapala zapałką świecę w lichtarzu tak nieszczęśliwie, że trąca szklankę z wodą (zbita szklanka będzie kolejnym ważnym szczegółem w budowanej później piramidzie poszlak).

Biegnie boso z płomykiem przez pokój Rity do jadalni z wielkim stołem i kominkiem.

Tapczan Stasia po prawej, wciśnięty we wnękę pod oknem. Chłopiec chodzi boso po pokoju i jęczy:

– Lu-sia za-bi-ta. Za-bi-taaaa. Zaaaaa-biiiiii-taa.

Elżbieta, zwana Lusią, to siedemnastoletnia siostra Stasia. Sypia w różowym pokoju za szklanymi drzwiami. Jej ciuchy upchnięte są w ogromnej szafie z ciemnego drewna stojącej po prawej stronie od wejścia. W trójdzielnym oknie, mimo mrozu, otwarty jest lufcik. Pod oknem stoi stolik. Leżą na nim rękawice narciarskie. Narty oparte są o ścianę.

W rogu po prawej – biurko zawalone szkolnymi książkami i zeszytami. Są ferie, więc dziewczyna do nich nie zagląda.

Na ścianach obrazki: pejzaże i kwiatki.

Po lewej – łóżko. Ciężkie, stalowe, dosunięte do samej ściany. Pod nim damski kuferek i wielka skórzana waliza.

Pierścionki, rzemyk z kluczykiem i niedoczytaną książkę Lusia przed snem odłożyła na nocną szafkę, na której inżynier teraz stawia lichtarz ze świecą. Dopiero w świetle płomyka dostrzega zakrwawioną twarz córki. Leży bez ruchu, na wznak, z poduszką odrzuconą na nogi. Prawa noga wyciągnięta, lewa lekko podkurczona. Prawa ręka z zaciśniętą pięścią odrzucona za głowę, lewa – na bok. W słabym świetle nie widać jeszcze, że krwią nasiąknięty jest cały materac, z którego na drewnianą podłogę spadają karmazynowe kropelki, tworząc pod łóżkiem kałużę. Dokładniej opisze to ściągnięty później ze Lwowa biegły medyk – doktor Dawidowicz.

Na razie jest środek nocy. Czterdziestoośmioletni inżynier architekt Henryk Zaremba stoi przy łóżku córki, łapie ją za rękę, dotyka zakrwawionego czoła i krzyczy do stojącego za nim Stasia:

– Doktora! Wody!

Wodę przynosi służąca Marcelina Tobiaszówna.

Zaremba moczy szmaty i ociera nimi zakrwawione czoło córki. Staś odchyla jej ręce do tyłu, próbuje sztucznego oddychania.

Rita, którą Zaremba obserwuje kątem oka, nie podchodzi do łóżka. Stoi we wnęce w holu. Ma na sobie ciężkie brązowe futro z kołnierzem i zielone pantofle. Obserwuje z daleka, jakby się bała wejść do pokoju Lusi.

„Ani mi przyszło wówczas na myśl śledzić jej twarz” – pisze. Niepokoi go tylko to futro, bo on i Staś są wciąż na boso, w długich, nocnych koszulach, a ona stoi już w kapciach i otulona.

„Czyż w takich razach gra rolę wstydliwość niewieścia? Czy trzeba ubierać się w futro, kiedy pada krzyk: »Zabita!«?” – zastanawia się.

Gdy za chwilę natyka się na nią w jadalni, Rita nie patrzy mu w oczy, ale jest serdeczna. Zarzuca mu ręce na szyję, głaszcze po głowie, próbując ukoić jego rozedrgane ciało.

– Henryczku – szepce mu do ucha. – Ja się boję o ciebie. Uspokój się. Co się stało, to się nie odstanie.

Henryczek nie odpowiada.

„Łatwo powiedzieć: »stało się«. Łatwo dla niej, nie dla ojca. Przecież nie mogłem pójść położyć się spać” – zanotował.

Każe jej sprowadzić lekarza.

Czterdziestopięcioletni doktor Ludwik Csala jest specjalistą w zakresie chorób wewnętrznych i dziecięcych. To sąsiad Zarembów. Mieszka naprzeciwko w domu z czerwonej cegły, po drugiej stronie ulicy Marszałkowskiej. Rita zna go trochę, bo dwa lata temu była u niego z chorą Romusią. Obraca się na pięcie i wychodzi. Nie idzie najkrótszą drogą obok pokoju Lusi, ale przez jadalnię, swój pokój, małą werandę. Idąc do furtki wzdłuż budynku, nadkłada sporo drogi. Po co? To jedno z pytań, na które wkrótce przyjdzie jej odpowiedzieć przekonująco.

Bramka jest zamknięta na klucz. Wraca. Drugie wyjście jest po przeciwnej stronie ogrodu, obok domku ogrodnika Józefa Kamińskiego i jego żony Rozalii. Rita budzi go pukaniem w okno.

– Panie ogrodniku, wstawaj pan, bo nieszczęście! – krzyczy. Prosi, by otworzył jej tylną bramkę, ale zaspany ogrodnik odkrywa, że zniknął klucz, który zawsze przy niej wisi.

Rita wraca do willi, zdejmuje zapasowy klucz z gwoździa w kuchni i biegnie z nim ponownie do głównej bramy.

Dom doktora Csali wygląda, jakby był w budowie. Okna w południowej części są zabite deskami. Na metalowej tabliczce na bramie wymalowana jest informacja, żeby wchodzić od strony krzyża, który stoi opodal.

Zbliża się pierwsza w nocy. Doktor Csala nie śpi. Już w łóżku, słyszy za ścianą hałas. Że to sąsiadka prosi o pomoc, informuje go furman, który wszedł do sypialni.

„Dlaczego nie pobiegła wprost do mnie, tego nie wiem” – zastanawia się później lekarz. Doktor Csala ubiera się i razem z furmanem ruszają do willi. Przed bramą stoi ogrodnik. Trzyma za obrożę ujadającego psa, by się na nich nie rzucił.

Doktor widzi przy łóżku dziewczyny Zarembę, który mamrocze:

– Ratuj, doktorze.

Csala pamięta skrzepniętą krew na twarzy dziewczyny.

Podchodzi do łóżka, bierze ją za rękę, próbuje wyczuć tętno. Przykłada ucho do piersi, patrzy na zbolałą twarz inżyniera.

– Przecież trupa się nie ratuje – mówi.

Zaremba wybucha płaczem. Lekarz bierze go pod rękę i wyprowadza. Inżynier próbuje poskładać w całość to, co wydarzyło się w domu w ciągu ostatniej godziny. Nie może zrozumieć, kto i dlaczego zastrzelił jego córkę. Bo tego, że zginęła od kuli, był pewien od chwili, gdy zobaczył otwarte okno w pokoju.

Jak morderca dostał się do domu? Przez okno? Drzwi? Werandę? Kuchnię? Nic nie wydawało się możliwe.

Gdy Rita biegnie po lekarza Csalę, Zaremba wysyła ogrodnika do odległego o dwa kilometry posterunku policji w Brzuchowicach. Ma zawiadomić policję o zamordowaniu Lusi. Kamiński się boi. Odmawia. Godzi się jedynie pójść do pobliskiego posterunku żandarmerii wojskowej tuż za bramą willi, tam gdzie przez całą noc świeci żarówka. Towarzyszy mu Staś.

– Panie Trela, niech pan wstanie, bo morderstwo. Pan dyrektor prosi. – Waleniem do drzwi ogrodnik budzi trzydziestopięcioletniego wachmistrza.

Kamiński prowadzi Trelę do domu, opowiadając mu o zamordowaniu panienki. Śnieg nieustannie pada.

Zaremba wita wachmistrza na werandzie.

„Przeciętny wojskowy, nieokrzesany i właściwie nienadający się do prowadzenia spraw tego gatunku” – tak zapamięta go Zaremba.

Idą do pokoju córki. Światło lampy naftowej jest słabe, więc Trela wyciąga służbową latarkę. Świeci nią po pokoju, szukając śladów włamywacza i miejsca, w którym mógł się dostać do domu. Pyta o uchylone okno, ale ma ono tylko trzydzieści osiem centymetrów. To zbyt mało, żeby dorosła osoba się przez nie przecisnęła. Zresztą ani na parapecie, ani na zakurzonej podłodze nie ma śladów, by ktokolwiek próbował je forsować. Na zewnątrz podobnie. Okno jest dość wysoko, więc jeśli ktoś próbowałby wejść, musiałby zadeptać śnieg. A ten jest nienaruszony. Zaremba się jednak upiera, że córkę zabili włamywacze. Razem z wachmistrzem szukają ich śladów na zewnątrz przy werandzie.

– Są! – krzyczy do Treli i każe mu ruszyć ich tropem.

Wachmistrz oświetla sobie drogę latarką. Odciski w śniegu są małe, okrągłe, jakby po damskich pantoflach bez obcasów. (Tak je w swoich zeznaniach opisze żandarm). Nie są zbyt wyraźne, bo przyprószył je śnieg. Nie ma ich zdjęć, bo stopniały, zanim rano przyjechała policja.

Prowadzą wzdłuż wschodniej ściany budynku aż do basenu. Tak domownicy nazywają betonową nieckę, w której latem pluskają się dzieci. Teraz wygląda jak lodowisko. W zmrożonej tafli ogrodnik wyrąbał przerębel i czerpie się z niej wodę do gospodarstwa.

Naprzeciw basenu jest piwnica. Do niej też prowadzą ślady.

– Tam się ktoś schował! – krzyczy do Treli Zaremba.

Wachmistrz wyciąga z kabury nabity rewolwer i wolno stąpa po schodkach w dół. Klamka jest uszkodzona, więc żeby wejść do środka, trzeba mocno pchnąć drzwi. Po prawej i lewej jest miejsce na węgiel, na wprost nieczynny piec ogrzewania centralnego. Ani śladu po włamywaczu.

Tropy prowadzą dalej wzdłuż domu do małej werandy, przy której jest pokój Rity.

– Przecież to proste – tłumaczy inżynier mało rozgarniętemu żandarmowi. – Uciekając wzdłuż ściany domu obok piwnicy i basenu, minął małą werandę i przeskoczył przez mur.

Willa Zaremby otoczona jest wysokim, dwumetrowym murem, a miejscami metalową siatką. W okolicach małej werandy mur jest najniższy. To logiczne, że włamywacz wybrał właśnie to miejsce, by wejść do ogrodu. Tu, w puszystym, głębokim śniegu, powinny być dalsze tropy.

Wachmistrz szuka ich w towarzystwie ogrodnika Kamińskiego i Stasia. Penetrują okolice płotu. Niczego jednak nie widzą.

Wygląda na to, że napastnik dotarł do schodów małej werandy, a potem zniknął, bo tam się wszystko kończy.

– Nic nie znaleźliśmy – meldują ojcu.

„Byłem zgnębiony – notował później Zaremba. – Nikt nie odnajdzie zabójcy mego dziecka”.

O godzinie drugiej wachmistrz Trela telefonuje z oddalonej o kilometr kancelarii magazynów amunicji. Prosi o pomoc dyżurnego oficera Policji Państwowej miasta Lwowa. Mówi, że w Brzuchowicach zamordowano siedemnastoletnią Elżbietę, córkę architekta Zaremby. Dyżurny natychmiast stawia na nogi policjantów z komisariatu w Rzęśnie Polskiej i Józefa Frankiewicza, komendanta lwowskiej policji. Dwadzieścia minut później nadkomisarz Frankiewicz siedzi już w służbowym samochodzie i razem z wywiadowcami – aspirantem Bolesławem Respondem i przodownikiem Walentym Lorchem – ruszają w drogę do Brzuchowic. Pogoda jest fatalna. Śnieg zasypuje drogę, więc pokonanie dziesięciokilometrowego odcinka, co zwykle trwa kilkanaście minut, zajmuje im prawie półtorej godziny. W pewnym momencie gubią drogę, kluczą, nie mogą znaleźć willi. W końcu porzucają samochód w lesie. Idą pieszo.

Do willi w Brzuchowicach docierają dopiero o czwartej. Są już tam dwaj policjanci z Rzęsnej Polskiej – starszy posterunkowy Gustaw Szwajcer i przodownik Józef Nuckowski – oraz dwóch nocnych stróżów, których postawili na straży pokoju Lusi.

Gospodarz siedzi przy wielkim stole w jadalni. Ma na sobie krótkie czarne futro. Na widok policjantów ze Lwowa podnosi schowaną w dłonie głowę.

– Bandyci córkę mi zamordowali – ożywia się.

Śledczy przypominają Zarembie Flipa i Flapa. Starszy i tęgi to Frankiewicz, młodszy i szczupły – Respond. Obaj taktowni, delikatni. Siadają nawet przy stole, by pocieszyć i wesprzeć.

Wszędzie chodzą razem. Zaglądają w każdy kąt, każdy zaułek. Długo oglądają trupa i naradzają się ze sobą. Czasem o coś zagadną Zarembę. Na przykład czy jest bogaty. Albo czy trzyma pieniądze w domu? („Trzymam w banku we Lwowie” – odpowiedział Zaremba, nie bardzo wiedząc, co śmierć jego córki może mieć wspólnego z jego lokatami bankowymi). Potem ten starszy mówi coś, czego Zaremba nie może zrozumieć: że powinien im ułatwić śledztwo i zachowywać się „po męsku”.

– Mój Boże! – Inżynier załamuje ręce. – Czym ja mogę ułatwić? Ja nic nie wiem.

O siódmej czterdzieści dwie robi się w Brzuchowicach jasno. Frankiewicz i Respond odkrywają na ścianach pokoju Lusi krwawe plamy. Znów przychodzą do inżyniera. Nie są już współczujący i mili. Są szorstcy, zimni, nieprzyjemni.

– Panie Zaremba, to nie był napad bandycki – tłumaczy mu Frankiewicz. – Pan powinien najlepiej wiedzieć, kto miał interes w zamordowaniu pańskiego dziecka. Niechże się pan wygada.

Zaremba robi wielkie oczy:

– Nikt nie miał interesu w zamordowaniu Lusi – odpowiada śledczym.

Ta kwestia nie podoba się inspektorom. Każą wyprowadzić go do jego pokoju i w drzwiach stawiają na straży mundurowego policjanta. Ma nie spuszczać go z oka.

„Boże, czego oni ode mnie chcą?” – zastanawia się Zaremba.

Nikt mu nic nie mówi. Nikt o nic nie pyta. Każą tylko siedzieć w pokoju i czekać na przyjazd prokuratorów.

Po dziewiątej przywozi ich ze Lwowa Respond. Jest ich dwóch – podprokurator Emil Krynicki i sędzia śledczy Zdzisław Kulczycki.

Inżynier nic z tego nie rozumie. Bo zamiast szukać sprawcy napadu, prokurator pyta policjanta, czy Zaremba jest dobrze izolowany.

„Siedziałem sam – ściskając oburącz obolałą, nic nierozumiejącą głowę. Kiedy już skończą te swoje protokoły? I co z tego wszystkiego będzie?”

Słyszy tupot dziesiątków kroków przemierzających willę. Gwar, krzyki, rozkazy, polecenia. Widzi przez okno, jak na podwórko, nie wiadomo po co, wjeżdża wóz strażacki. Strażacy parkują pod basenem, wyciągają węże i wypompowują z niego wodę. Czego tam szukają?

I zaraz ta gromada ludzi, stojąca dotąd przy basenie, wpada do jego pokoju. Każą mu zdjąć koszulę. Stoi więc nago przed nimi, a oni oglądają go jak rzeźbę w muzeum. Uważnie patrzą na jego ręce, nogi, pośladki.

Pytają, skąd się wzięły rubinowe plamy na jego koszuli nocnej.

„Uparta, niepojęta dla mnie niechęć nie prysnęła – wspomina Zaremba. – Jakoby się jeszcze wzmogła”.

Zaremba prosi prokuratora:

– Proszę mi pozwolić nakarmić dziecko!

– Niech cierpi! – odpowiada na to Krynicki.

O piętnastej trzydzieści cztery zachodzi słońce nad Brzuchowicami. Na podwórku parkuje karawan. O siedemnastej śledczy wzywają Zarembę do różowego pokoju. Mówią, że może pożegnać się z córką. (Obok łóżka stoi otwarta trumna, do której zaraz przeniosą ciało).

Na zakrwawionej pościeli leży trupioblada Lusia, a wokół łóżka stoją prokuratorzy, policjanci, protokolanci. Tę pułapkę obmyślił podprokurator Krynicki. Uważa, że morderca nie wytrzyma takiego napięcia i pęknie, gdy tylko zbliży się do swojej ofiary. Zdradzi się gestem lub słowem.

Prowadzą więc Zarembę wprost do wezgłowia. Wszyscy się w niego wpatrują. Inżynierowi ciekną łzy po policzkach, kiedy staje przy zwłokach córki. Potem pada na kolana, nachyla się nad zmarłą, odgarnia jej włosy, całuje zimne czoło.

– Żegnaj, Lusiu, przyjaciółko – chlipie, łka, szlocha, wpadając w coraz większą histerię.

Wczepia się w dziewczynkę tak mocno, że policjanci muszą na siłę go odciągać.

Rita patrzy na to pożegnanie z dystansem, jakby stała za szybą. Na jej zimnej twarzy nie malują się żadne uczucia. Nie bardzo wie, jak się powinna zachować. Boi się podejść do trupa, więc stoi, struchlała, bez słowa.

– Proszę pani – zachęca ją do podejścia bliżej Krynicki – już jej pani więcej nie zobaczy.

Rita pochyla się nad trupem, szybko całuje czoło.

– Lusiu, moja biedna – mówi. – Bóg wie, co się z tobą stało.

„Rachowano, że drgną oba sumienia. Nie drgnęło niczyje, ani moje, ani Gorgonowej” – napisał Zaremba.

Gdy z pokoju Lusi wyprowadzano inżyniera, usłyszał on jeszcze podniesiony głos Gorgonowej:

– Dowiedzcie mi, żem winna! – krzyczała do komisarza.

„Rozumiałem – pisał Zaremba – że i ona może się gniewać, bo przecież i ją posądzono”.

Wieczorem śledczy siadają przy wielkim stole w jadalni. Emil Krynicki krąży między Flipem a Flapem, konfidencjonalnie coś szepce im do ucha i raz po raz spogląda podejrzliwie na skulonego w kącie jadalni inżyniera.

„Czego ten człowiek właściwie chce ode mnie? – zastanawia się Zaremba. – Dlaczego nie pozwala mi odejść i oddać się w samotności srogiemu bólowi? Czyżby mógł mnie podejrzewać o udział w zamordowaniu rodzonej córki, w spisek na jej życie z jakimiś bandytami?”

– Panie Zaremba! – ironizuje Krynicki. – Pan ma taki dobry słuch, a jednak nie słyszał pan brzęku rozbitej szyby. To nie do wiary!

„Patrzyłem nań ze zdumieniem, jak na człowieka, który uwziął się prześladować mnie bez zrozumiałej dla mnie przyczyny. […] Miałbym przeszkadzać rozmyślnie wyśledzeniu zabójców mego drogiego dziecka?”

Krynicki mówi coś jeszcze, coś zupełnie absurdalnego i niezrozumiałego. Coś, o czym inżynier będzie myślał przez następne dni, tygodnie i lata.

– Jeżeli pan nie miał pieniędzy, to powinien pan był jej dać tę willę.

„Co ten człowiek gada? – myślałem. – Czemu on miesza się do tego? Po co rozprawia o moich warunkach materialnych, moich stosunkach domowych, jaką to wszystko ma styczność ze sprawą?”

Przed północą dom jest pełen ludzi. Ci, których zwabiła do Brzuchowic plotka, przez cały mroźny dzień czekali cierpliwie pod płotem na wieści z wewnątrz, obserwując wchodzących i wychodzących, odprowadzali wzrokiem odjeżdżające samochody. Teraz mogą wreszcie wejść i się rozejrzeć. Szwendają się po pokojach. Słychać jazgot: polski, rosyjski, ukraiński, jidysz. Przyszli zobaczyć trupa i są rozczarowani, bo ciało Lusi już dawno jest w kostnicy we Lwowie. Śledczy wywieźli nawet zakrwawiony materac i łóżko. Zainteresowanie budzą już tylko brunatne plamy na ścianie pokoju Lusi, pan inżynier i jego pani. Wpatrują się w nią jak w Marlenę Dietrich na premierze we lwowskim kinie Apollo i głośno komentują to, co się stało.

„Byłem [dla nich] gorylem, oglądanym w klatce, woskową figurą, byłem nikim – wspomina Zaremba. – Brała mnie litość i wzgarda dla tego inteligentnego i półinteligentnego motłochu”.

Przeważają reporterzy lwowskich gazet. Zaremba rozpoznaje ich po notesach w dłoniach. Podążają za Flipem i Flapem, którzy zachowują się jak przewodnicy wycieczki szkolnej w muzeum, zatrzymując się przy ważniejszych eksponatach: łóżku Stasia, wybitej szybie w pokoju Rity, niedomkniętym oknie w pokoju Lusi. Opowiadają zwiedzającym krwawą historię tak, jakby już wszystko było jasne, jakby wszystko wiedzieli. Zaremba nie słyszy, co mówią, ale domyśla się, że muszą to być ważne rzeczy, bo zwiedzający zapisują wszystko w kajetach. Dzięki ich szczegółowym notatkom lwowianie już jutro dowiedzą się o brzuchowickim gnieździe rozpusty, krwawym budowniczym i rozkochanej w nim złej guwernantce. To będzie pierwszy odcinek opery mydlanej, która ciągnąć się będzie aż do współczesności.

„Zostało tylko nas dwoje, bezradnych, nieporozumiewających się ze sobą, rozdzielonych przez straże, oczekujących swego losu” – wspomina Zaremba i opisuje:

Po nadejściu wyczekiwanej dyspozycji ze Lwowa padł rozkaz: „Jedziemy!”. Poczęto opieczętowywać willę. Odjeżdżałem stąd ze ściśniętym sercem. Czułem głuchy szum w uszach – skronie pulsowały.

Konie moje, zamówione ze Lwowa, czekały. Do powozu wsiadło nas czworo. Na głównym siedzeniu umieściła się Gorgonowa z policjantem – naprzeciw, na małej ławeczce, policjant ze mną. Jechaliśmy w milczeniu – była noc zimowa. Nie rozróżniałem w mroku twarzy mojej towarzyszki niedoli. Zresztą nie interesowałem się nią. Myślałem o Lusi i o tym czymś niepojętym, dziwacznym, potwornym, że… gdzieś odbywa się sekcja jej zwłok, że ja, ojciec, nie będę nawet na jej pogrzebie, że mnie, ojca, dlatego że córkę mi zamordowano, policjant trzyma tak mocno za ramię. […]

Jechaliśmy tak we czwórkę przez miasto. Śnieg bielał na ulicach. Gwiazdy skrzyły się. Tłumy snuły się. Panował nastrój sylwestrowy, a my jechaliśmy do gminnej komendy policji.

Gdzieś wreszcie po tej jeździe – dla mnie długiej, jak wieczność – zatrzymaliśmy się u jakichś wrót. Przeszliśmy przez jakieś podwórko, brnąc w śniegu. I znowu w mroku nie przemówiliśmy ani słowa.

Mnie dzielił od niej mój egoistyczny ból – byłem ojcem zabitej córki – brakło mi słów. Ale czemu ona nie zwróciła się do mnie ani słowem?

Przy mnie kroczył policjant – za mną stąpała ona z policjantem. Przed nami czarny gmach komendy.

W dwupiętrowym budynku przy zbiegu ulic Łąckiego i Sapiehy mieszczą się Komenda Wojewódzka Policji Państwowej, Okręgowy Urząd Śledczy oraz VI Komisariat Policji Państwowej. Wewnątrz w oficynie – areszt śledczy. Ale zanim pasażerowie dorożki tam trafią, muszą odwiedzić pokój przesłuchań.

Henryka prowadzą do jasnego, oświetlonego gabinetu, Ritę sadzają na ławce pod drzwiami.

Na stole rozłożone są dowody rzeczowe: zakrwawione kawałki szkła, kilof do lodu, wilgotna chusteczka znaleziona w piwnicy.

Przesłuchują ci sami, których poznał w willi: gruby Frankiewicz i chudy Respond.

Pytają Zaremby, czy kogoś podejrzewa. Czy córka mogła sama napastnikowi otworzyć drzwi?

Czy ktoś zdołałby się wcisnąć przez wąskie okienko? Dlaczego pies nie zaszczekał?

– Panie Zaremba, niech pan mocno ściśnie głowę i zbierze wszystkie klepki – prosi Respond i świdruje go wzrokiem.

– Na Boga – zaklina się aresztant. – Cóż bym ukrywał?

– Niech pan się przyzna – naciska Respond.

– Do czego? – dziwi się Zaremba.

– Że broni pan Gorgonowej.

„Jakby piorun padł we mnie. Doznałem przerażenia. Zgarbiłem się… Jakoby przytłoczyła mnie góra… To nie może być ona!”

Pierwsze przesłuchanie Henryka Zaremby kończy się o piątej rano.

– Bardzo nam przykro – mówi na pożegnanie Respond – ale musimy pana wyprawić do więzienia.

Zaremba: „Milczałem. Myśli były chaosem, kłębkiem krwawych strzępów. Patrzyłem na nich ślepymi oczyma. Świat się na mnie zwalił”.

Przesłuchanie Rity trwa jeszcze dłużej. W tym czasie Zaremba czeka pod kancelarią na korytarzu. Wreszcie uchylają się drzwi, staje w nich Gorgonowa.

– Powiedziałeś im, że wierzysz, że to ja zrobiłam! – ciska ze złością w stronę inżyniera.

Zaremba nie odpowiada.

Nie rozmawiają już ze sobą, gdy policjant prowadzi ich przez podwórko po grząskim śniegu do aresztu.

„Byłem ogłuszony potężnym ciosem – wspomina inżynier. – Myślałem o Lusi, nie o sobie, nie o niej”.

Więzienny dozorca odsunął kratę kobiecego oddziału i uprzejmie zaprosił Gorgonową:

– Pani pierwsza.

– Broń mnie. – To była jej ostatnia prośba rzucona Zarembie na pożegnanie. Zanim zdążył cokolwiek powiedzieć, zatrzasnęła się za nią stalowa krata.

Jego poprowadzili dalej długim korytarzem, na którego końcu były ciężkie drzwi z wizjerem. Zanim strażnik zamknął je za Henrykiem Zarembą, podniósł rękę do szyi i przeciągnął palcem po grdyce.

Za zakratowanym oknem Lwów mienił się blaskiem wszystkich swoich lamp – 897 elektrycznych i 3917 gazowych.

Podejrzani

Margarita Emilia Gorgon z domu Ilić, lat trzydzieści.

Postać – wysmukła.

Wzrost – sto sześćdziesiąt pięć centymetrów.

Włosy – ciemne (szatynka).

Twarz – owalna.

Oczy – niebieskie.

Brwi – łukowate.

Nos – średni.

Uzębienie – pełne.

Po dalszych przesłuchaniach zostaje przeniesiona do lwowskiego więzienia przy ulicy Kazimierzowskiej, które od końca XVIII wieku mieści się w dawnym klasztorze odebranym zakonowi Świętej Brygidy.

Siedzą tu głównie więźniowie polityczni, rozbijający sklepowe witryny członkowie Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy i podkładający bomby rebelianci z Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów.

Reszta tekstu dostępna w regularniej sprzedaży.

Źródła fotografii

8 – „Tajny Detektyw” 1933, nr 13 / Biblioteka Narodowa

30 – „Tajny Detektyw” 1932, nr 2 / Biblioteka Narodowa

40 – Archiwum Państwowe w Krakowie

48–49 – „Tajny Detektyw” 1932, nr 7 / Biblioteka Narodowa

66 – „Tajny Detektyw” 1933, nr 2 / Biblioteka Narodowa

69 – „Tajny Detektyw” 1932, nr 18 / Biblioteka Narodowa

71, 93, 109, 117, 119, 129, 130, 131, 135, 136, 137, 141, 149, 175 – Narodowe Archiwum Cyfrowe

83 – „Tajny Detektyw” 1932, nr 18 / Biblioteka Narodowa

144 – „Światowid” 1933, nr 19 / Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa

177, 178 – Fot. Renata Dąbrowska / Agencja Gazeta

206 – „Tajny Detektyw” 1933, nr 16 / Biblioteka Narodowa

209 – Magdalena Wdowicz-Wierzbowska

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

mateusz@czarne.com.pl, tomasz@czarne.com.pl

dominik@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl

edyta@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Marszałkowska 43/1, 00-648 Warszawa

tel./fax +48 22 621 10 48

agnieszka@czarne.com.pl, dorota@czarne.com.pl

zofia@czarne.com.pl, marcjanna@czarne.com.pl

magda.jobko@czarne.com.pl

Dział marketingu: lukasz.sobolewski@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: piotr.baginski@czarne.com.pl

agnieszka.wilczak@czarne.com.pl, honorata@czarne.com.pl

Audiobooki i e-booki: anna@czarne.com.pl

Skład: d2d.pl

ul. Sienkiewicza 9/14, 30-033 Kraków

tel. +48 12 432 08 52, info@d2d.pl

Wołowiec 2018

Wydanie I