Tytuł oryginału:
Novato en nota roja

Copyright © 2015 Alberto Arce (text)
Copyright © 2015 Germán Andino (illustrations)
Published in Spain by Libros del K.O.
Polish edition arranged through Oh! Books Literary Agency, Barcelona, Spain.

Copyright © 2019 for the Polish translation by Jerzy Wołk-Łaniewski
(under exclusive license to Wydawnictwo Sonia Draga)

Projekt okładki: Studio Litera Luba Ristujczina / www.studiolitera.pl

Zdjęcie na okładce: © Kaveh Kazemi/Getty Images

Redakcja: Wojciech Górnaś / Redaktornia.pl

Korekta: Mariusz Kulan, Aneta Iwan

ISBN: 978-83-66460-22-5

Esta obra ha sido publicada con una subvención del Ministerio de Cultura y Deporte de España.

Książka została wydana dzięki dotacji
Hiszpańskiego Ministerstwa Kultury i Sportu.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione i wiąże się z sankcjami karnymi.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórców i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!
Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.
ul. Fitelberga 1, 40-588 Katowice
tel. 32 782 64 77, fax 32 253 77 28
e-mail: info@soniadraga.pl
www.soniadraga.pl
www.facebook.com/WydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2019

Konwersja: eLitera s.c.

Wytrzymałem tyle czasu w Hondurasie dzięki temu,
że cały czas pragnąłem wrócić do domu i zobaczyć się z Sarą i Selmą.

Chciałbym podziękować redaktorom z Associated Press: Marjorie Miller, Trish Wilson, Katherine Corcoran i Alejandrowi Manrique, którzy zapewnili mi sposobność, narzędzia, czas oraz środki, abym przez niemal trzy lata mógł relacjonować wydarzenia z kraju, który teoretycznie nikogo nie obchodzi.

„Kiedy więc pozabijamy się już wszyscy, wszyściutcy, i między Gwatemalą a Nikaraguą nie pozostanie nic poza przerażającą i samotną kałużą krwi, niech te teksty się przysłużą, aby w przyszłości kraje nie były takie jak my...”

JUAN MARTÍNEZ

W ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat mieszkańcy Ameryki Środkowej przeżyli dwanaście zamachów stanu, jedną rewolucję zwycięską i dwie nieudane, cztery wypowiedziane wojny, jedno ludobójstwo, jedną inwazję Stanów Zjednoczonych, osiemnaście huraganów i osiem trzęsień ziemi. Do 320 tysięcy zabitych w wojnach z lat osiemdziesiątych dochodzi 180 tysięcy ofiar morderstw. Znaczną część z nich popełniono w Hondurasie: w ciągu ostatniej dekady zamordowano tam ponad 55 tysięcy osób.

PROLOG
Manuel Jabois

Pewnego razu spędziłem wraz z innymi dziennikarzami kilka upalnych wrześniowych dni w Medellín w Kolumbii. Zjechaliśmy się tam na konferencję upamiętniającą Gabriela Garcíę Marqueza. Kończył się właśnie drugi dzień kongresu; przed pójściem spać postanowiłem jeszcze na chwilę zejść na dół, by porozmawiać z Antoniem Rubio. Ów hiszpański reporter jest żywą legendą swojego fachu, prowadzi też pod auspicjami „El Mundo” studium magisterskie dla osób, które chcą się zająć dziennikarstwem śledczym. Zastałem Rubia przy stoliku w towarzystwie Sinda Lafuente (redaktora wydań internetowych dzienników „El Mundo” i „El País” oraz serwisu soitu.es), a także pewnego chłopaka w dużych okularach, który niespiesznie niczym kowboj popijał sobie piwo. Dosiadłem się do tej trójki.

Gdy chłopak wyszedł zapalić, ja podążyłem za nim. Powiedział, że nazywa się Alberto Arce. Kojarzyłem Alberta Arce, zdążyłem przeczytać jego Misrata Calling. Pamiętałem prześliczną dedykację od Libros del KO, jego wydawcy, kiedy wraz z Ricardem Garcíą Vilanovą zdobył nagrodę Rory Peck, nazywaną Pulitzerem freelancerów, za dokument nakręcony w Libii: „Wszystkim szefom hiszpańskich mediów, którzy ignorowali i poniżali propozycjami pracy za darmo Alberta Arce i Ricarda Garcíę Vilanovę – pierdolcie się”. Zapaliliśmy więc, rozsiedliśmy się na wysokich krzesłach i przez drzwi tarasowe obserwowaliśmy wnętrze sali. Wskazałem stół, przy którym rozmawiały czołowe znakomitości kongresu – sędziwi tytani latynoamerykańskiego dziennikarstwa i bliscy Garcíi Marqueza.

– Ale by to było, gdyby tak siedzieć i ich słuchać – rozmarzyłem się.

Arce popatrzył na mnie ze wzgardą.

– Ich? Ale po co? Co ci takiego powiedzą?

Zacząłem się trochę nieskładnie tłumaczyć, że to uznane postacie, że w swoim życiu stykali się z noblistą i że coś takiego zawsze przydaje rozmowie atrakcyjności.

– Ludzie, z którymi naprawdę warto gadać, są teraz w hotelowym barze. To te uliczne kurwy, a nie tamci emeryci. Już ja cię z nimi poznam.

Tygodniowy pobyt w Medellín zamierzałem spędzić niczym wolny od udręk sumienia mnich, z dala od alkoholu, przykuty do paru książek i komputera. Mruknąłem coś pod nosem i wróciliśmy do naszego stolika. Tam jednak kocie spojrzenie Arcego, który spostrzegł we mnie zdobycz, już nie dawało mi spokoju. Szybko wypiliśmy jeszcze po piwie i wtedy, niczym postać wyłaniająca się z mgły w czarnych kryminałach, wyrósł przed nami krzepki chłopak o wytatuowanym torsie. Poczułem, że jeżą mi się włoski na karku. To instynkt – ten sam, który odzywa się u dziennikarza, gdy w Hiszpanii wpada na ślad afery Gurtel[1] albo gdy w Salwadorze wikła się w sprawy tamtejszych gangów.

Arce nie przedstawił mi przybysza (odnoszę wrażenie, że Arce nigdy nikogo nikomu nie przedstawia), powiedział za to:

– Pójdziemy z tym tutaj. Zabieramy się do Medellín, do Guanábano i gdzie tam jeszcze, będziemy pić i poznawać ulicę i bary.

Pachniało mi to jakimś całkowitym kataklizmem; mimo wszystko mu odmówiłem. Poszedł sobie, uznawszy mnie chyba za przypadek beznadziejny, ale po półgodzinie, kiedy sądziłem, że jest już w mieście, wrócił.

– Jesteś dziennikarz czy właściwie co ty jesteś, taki gość, co w podróży tylko pakowałby się do łóżka?

Ruszyliśmy w miasto większą grupką. Byli z nami Diego Fonseca, Teresita Goyeneche i Oscar Martínez, redaktor rubryki Sala Negra („Czarna sala”) w gazecie „El Faro” z San Salvadoru, czyli właśnie ten wytatuowany chłopak.

Tej i kolejnych nocy poznałem Alberta i dość się z nim nagadałem, aby wiedzieć, że gdybym obejrzał podeszwę jego buta, znalazłbym na niej resztki tych samych trupów, o których Bernhard mówił, że składają się na dziennikarstwo, ponieważ człowiek w trakcie dojrzewania co rusz się o nie potyka. Oto miałem przed sobą tego legendarnego korespondenta Associated Press w Ameryce, opisującego w czołowych międzynarodowych gazetach rezultaty swoich przerażających śledztw dziennikarskich. Reportera, który w swoich tekstach wynosił nieszczęścia istot ludzkich na poziom dotąd nieznany.

O Hiszpanii mówił z pewnym rozżaleniem – w sumie nic dziwnego u kogoś, kto odniósł powodzenie za granicą, bo w kraju mu na to nie pozwolili. Z czasem zinterpretowałem ten resentyment jako precyzyjnie dozowany gniew, paliwo, które spalał w sobie, aby każdego dnia być lepszym i dowodzić tego przede wszystkim przed sobą samym.

– Zobacz, Alberto, na uniwersytety i kongresy dziennikarskie zapraszają nie ciebie, tylko mnie, faceta, który pisze sobie w piżamie. Chyba za bardzo się w tym wszystkim babrzesz – powiedziałem.

Wszystkie monologi wygłoszone przez Arcego w ciągu tych nocy w Medellín znajdziecie w tej książce w postaci prawdziwych historii, a nie dywagacji. Arce od wielu lat przechadzał się po domenie grozy, niekiedy samemu się za nią przebierając, upodabniając się do opisywanych degeneratów, aby ci uznali go za swojego i odsłonili przed nim swe sekrety. Ten styl pracy odcisnął piętno na jego nieuporządkowanym, koczowniczym, niezdrowym trybie życia; mam przy tym wrażenie, że z niektórych reportaży tak do końca nie wyszedł: został i zamieszkał w nich niczym jeden ze swoich informatorów, nie rozpoznając samego siebie i nie wiedząc, czy pewnego dnia, aby się uratować, nie będzie musiał napisać od środka tego wszystkiego, co dotąd napisał od zewnątrz.

Kiedy tylko wylądował w San Salvadorze, przesłał mi zdjęcie masowego grobu. Wyróżniała się w nim piękna, czysta i błyszcząca czaszka. Nie należała do przeszłości uosabianej przez owych sędziwych tytanów kronikarstwa, których widziałem wokół stołu podczas kolacji w Medellín i do których pod wpływem młodzieńczej fascynacji sam pragnąłem dołączyć. Nad tymi kośćmi unosili się pokryci kurzem i zalani krwią świadkowie, którzy po raz kolejny odtwarzają istotę dziejów Ameryki – a jest to zawsze historia zdrady oraz śmierci.

NOWICJUSZ W REDAKCJI
KRYMINALNEJ

Telefon obwieszcza śmierć

.

WEWNĄTRZ WULKANU

Aby zdać sobie sprawę z tego, że bugenwille rozrosły się po rogach brukowanych ulic, po ścianach z cegły adobe i po czerwonych dachówkach wielobarwnych domów, trzeba wpierw wystawić głowę z wulkanu.

W Teguz, w dziurze, w Tegucikraterze – jak niektórzy z nas nazywają Tegucigalpę, stolicę kraju, gdy nie słyszą nas miejscowi – namacalna rzeczywistość polega na tym, że podchodzisz do grupki osób stojących przy zwłokach na winklu domu, w którym mieszkasz, przy parku La Leona, o szóstej po południu, gdy właśnie wystawiałeś na ulicę trójkołowy rowerek swojej córki. Czujesz zapach krwi, wpatrujesz się uważnie w ślad po kuli w głowie, uczysz się panować nad wymiotami i wypuszczasz się, zaczynasz wypytywać, bez notesu, z samej tylko ciekawości, niczym miejscowy. Nie sposób przeżyć w jakimś miejscu dwóch lat i nie poczuć się jego częścią.

Aby wystawić głowę z wulkanu, trzeba przebić się przez ścianę śmieci oraz psy, które pośród nich buszują, przez plątaninę kabli elektrycznych i wszechobecnych nielegalnych przyłączeń, przez spaliny samochodów, nieustanny hałas i przez noc ogarniającą miasto, w którym brak latarni i sygnalizacji świetlnej. Gdy wyciągasz głowę, zdajesz sobie sprawę, że zmienia się pogoda, nadchodzi deszcz. Zdążyłeś już się nauczyć, że w takiej sytuacji trzeba dodać gazu, by nie utknąć na zboczach, którymi pnie się droga do dzielnicy, że aby taksówkarz w ruchu wpuścił cię przed siebie, musisz wystawić rękę przez okno, nauczyłeś się też z niecierpliwością ćpuna przemierzać nocą miasto po trasie wiodącej przez nieliczne stacje benzynowe, gdzie da się kupić czerwone marlboro.

Aby wystawić głowę z wulkanu, trzeba się nauczyć żyć ze strachem, z wściekłością, z nudą, z bezsilnością i z frustracją. Z nudą wywiadów z politykami i komisarzami policji, z frustracją, że oto w kraju, gdzie co dwadzieścia godzin mordowana jest kobieta, pół tuzina uczestniczek marszu feministek nie potrafi dojść do porozumienia co do treści transparentu. Z wściekłością na widok chłopczyka, który rzucił szkołę, by osiem godzin dziennie pchać przed sobą wózek z lodami. Z bezsilnością, z jaką wracasz myślami do dziewczynki, którą ojciec postrzelił w nogę, a która nie poszła do lekarza, bo jeszcze donieśliby na jej tatę – policjanta, który w oczekiwaniu na podanie obiadu czyścił w domu broń po tym, jak nie zmrużył oka przez trzy doby, bo tyle trwała jego zmiana.

Aby wystawić głowę z wulkanu, nauczyłem się chronić przed takim nawałem brzydoty. Nie trzeba mi do tego okularów Google Glass, wystarczy wehikuł czasu. W czasie traconym w korkach nauczyłem się wyobrażać sobie miasto czarno-białym. Dziesiątki razy śniła mi się Teguz z lat czterdziestych, pięćdziesiątych, sześćdziesiątych, z zabudową w stylu kolonialnym, z grupkami gromadzącymi się przy wyjściu z kościoła, z salonami gry w bilard czy też z fryzjerem dla dyplomatów, gdzie golili brzytwą Kapuścińskiego, gdy ten czekał na swą kolej, by móc wysłać depeszę i gdzie od tamtych czasów wciąż siedzą staruszkowie, co to każdego na swej drodze pozdrawiają, podnosząc rękę do kapelusza.

Większość cudzoziemców nie wytrzymuje pierwszego zwarcia mimo dodatków za pracę w niebezpiecznych warunkach i rzuca ręcznik wobec przegranego miasta, w którym nawet barierki przy wejściach na przyjęcia ustawia się z zardzewiałego drutu kolczastego. Nikaragua jest zbyt blisko, aby Honduras stał się znośny, a sytuacja w Hondurasie za daleko wykracza poza nasze granice kompromisu. Lecz ci z nas, którzy dają radę, którym wydaje się, że dają radę, walczą ramię w ramię w tej środkowoamerykańskiej wersji Melrose Place. W Giraldilli, osłonięci, otoczeni eukaliptusem, gujawą, wiewiórkami oraz aloesem i lwimi paszczami, które zasłaniają mur oddzielający nas od ulicy, a do tego chronieni przez Lucasa, który ma jedenaścioro dzieci, nie umie czytać ani pisać, za to nocami strzeże nas z maczetą w ręku.

Lucas na palenisku w ogrodzie podgrzewa sobie puszkę fasoli i tortillę, a miesięcznie zarabia mniej, niż my, których chroni, przepuszczamy w jedno sobotnie wyjście. My, którzy całą imprezę potrafimy przegadać o sprawiedliwości społecznej, ale w chłodną noc nie otworzymy mu drzwi, jak przyjdzie żebrać o jałmużnę, bo potrzebuje na lekarstwo lub ukradli mu portfel. Nie możemy ich też otworzyć przed milionem ludzi, którzy żyją tuż obok, rzut kamieniem od tych paru domów, które ostały się jeszcze w lepszej dzielnicy. Nie brak takich, co gdyby tylko trafiła się sposobność, w dowolnym momencie zabiliby nas dla tego, co akurat mamy w kieszeniach. Nie robią tego, bo się nie narażamy. Bo się nie dajemy dopaść. Bo nie zapuszczamy się w ich uliczki i targowiska, uważając, że dzięki temu nas nie dorwą. Choć tego wieczora, kiedy piszę te słowa, zabitego człowieka, don Estebana, taksówkarza z parkinsonem, porzucono z dziurą od kuli między oczami na tym samym rogu, na którym każdego dnia czekam na swojego kierowcę.

Dla reportera, który lubi błoto i lawę, to jak impreza rave. Rolę ecstasy odgrywa kawał mięsa i strużka krwi. Na tej samej zasadzie co nowoczesne matki, które dla wzmocnienia organizmu łykają pigułki zrobione z własnego łożyska, my dla zahartowania zbliżamy się do zwłok. Kiedy mój sąsiad Germán, autor ilustracji do tej książki, szkicował scenę zbrodni, zeszyt spadł mu na ziemię i jedna ze stron poplamiła się krwią. Krew wżarła się w papier niczym trzy serie z broni maszynowej, które dwa dni temu spierdoliły nam spotkanie w niedzielny wieczór. Wczoraj, kiedy zastrzelony don Esteban leżał z nosem na kierownicy swej taksówki, przyszła nam do głowy tylko jedna myśl: „Tutaj nie ma już nic do opowiedzenia”.

Tegucigalpa to miasto, w którym nigdy nie wdajesz się w awantury z drugim kierowcą. Szczególnie jeśli siedzi w pikapie z podwójną kabiną i bez tablic rejestracyjnych. To miasto, gdzie nie powinieneś szukać czegoś, czego nie chcesz znaleźć. Gdzie wychodzisz po piwo do kiosku i czujesz lęk Gladys, która choć obsługuje cię już rok, sprzedaje ci je zza kraty, wpierw chwytając dwa dolary i dopiero wtedy wydając towar. Gdzie po zakupie obracasz się i widzisz przegranego pięćdziesięciolatka, który siedzi na skrzynkach z butelkami coca-coli z tyłu dostawczaka, ubrany w tanią kamizelkę kuloodporną i z załadowaną strzelbą, którą trzyma gotową do wystrzału. Gdzie tak samo wygląda sytuacja na ciężarówce dostawcy jajek. Gdzie takich ludzi zabijają, by ukraść im te strzelby, które warte są mniej niż płaca minimalna. Gdzie przedsiębiorcami, którzy się na takim interesie bogacą, są pułkownicy wojska i generałowie policji. Gdzie moja półtoraroczna córka po raz pierwszy zobaczyła zwłoki i zdała sobie sprawę, że coś się stało, że coś przed nią ukrywam, że ten trup, którego minęliśmy na ulicy, to był trup, a nie pan, co sobie spał.

To kraj, w którym prezydent pojawia się na kanale telewizji publicznej i przerywa nadawanie wszystkich innych programów, aby ogłosić, że pewni znani krajowi przedsiębiorcy sprowadzają, nie płacąc podatków, francuską wodę mineralną, motywując to własnymi potrzebami zdrowotnymi. Nie wymienia nazwisk, nikomu nie stawia zarzutów, a już tym bardziej nie zmienia praw, które takie działania umożliwiają, a które on sam przyjął. To sposób na wymuszenie na biznesmenach funduszów na przyszłą kampanię wyborczą.

Honduras to kraj, gdzie nikt nigdy nie widział listonosza ani też miejsca, gdzie można by kupić znaczki, a tymczasem UNICEF wypuścił serię znaczków, aby uwrażliwić na kwestię przestrzegania praw dziecka, pewnego zaś czwartkowego popołudnia dostajesz zaproszenie do Domu Prezydenta na degustację potraw kuchni peruwiańskiej, co ma pomóc wypromować turystykę wewnątrzkrajową.

Są tu ci z nas, którzy po powrocie do domu rzucają mimochodem: „Widziałem dziś sześciu zabitych”, i ci, którzy zmieniają temat. Ci ostatni inkasują tysiące dolarów za rozwiązywanie problemów, o których nic nie wiedzą i do których wolą się nie zbliżać. Nigdy nie mieli kłopotu z wyciągnięciem głowy z wulkanu i o wiele szybciej ode mnie zdali sobie sprawę, że w Tegucigalpie jest mnóstwo drzew o czerwonych liściach, a promienie słońca przebijają się przez mgłę na zielonych wzgórzach. Bo o wiele lepiej patrzy im się do góry niż z oczyma wbitymi w ziemię.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Afera Gurtel – wielowątkowy skandal korupcyjny w Hiszpanii, który po latach dochodzeń doprowadził do skazania licznych polityków prawicowej Partii Ludowej na wyroki długoletniego więzienia (wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza).

Spis treści

Karta redakcyjna

Podziękowania

Motto

PROLOG. Manuel Jabois

NOWICJUSZ W REDAKCJI KRYMINALNEJ

Wewnątrz wulkanu

Nowicjusz w redakcji kryminalnej

Noc chepos

Śmierć taksówkarza

Cztery deski na karku

PRZEKLEŃSTWO GEOGRAFII

Nieznana wojna

Wybrzeże moskitów

DOMY, TRUMNY I GRAFFITI

Obóz uchodźców

Jedna trumna, jeden głos

Halucynacje

Noc pożaru

POLICJANCI

Zabójca

Szwadrony śmierci

Reformy w policji

Tygrys Bonilla. Kultura pozorów

CI, CO OPOWIADAJĄ HISTORIE

Dziennikarze

Politycy: alternatywa wobec wszystkiego, co dotąd było

Ci z wyobraźnią

EPILOG. Co ja robię w Hondurasie?

Przypisy