Draginja Nadaždin, Maciej Niedźwiecki, Krzysztof Bzowski

Czarnogóra

Travelbook

Wydanie 4

Tekst: Draginja Nadaždin, Maciej Niedźwiecki, Krzysztof Bzowski

Redaktor prowadzący: Maciej Żemojtel
Aktualizacja: Maciej Żemojtel
Redakcja: Maciej Żemojtel
Projekt graficzny i skład: Sabina Suchy
Zdjęcia: shutterstock.com, stock.adobe.com
Źródło pochodzenia danych kartograficznych: OpenStreetMap.org
Okładka: materiały graficzne zostały wykorzystane za zgodą iStockphoto.com

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji.

Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli.

Autor oraz wydawca dołożyli wszelkich starań, by zawarte w tej książce informacje były kompletne i rzetelne. Nie biorą jednak żadnej odpowiedzialności ani za ich wykorzystanie, ani za związane z tym ewentualne naruszenie praw patentowych lub autorskich. Autor oraz wydawca nie ponoszą również żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikłe z wykorzystania informacji zawartych w książce.

Helion S.A.
ul. Kościuszki 1c, 44-100 Gliwice
tel.: 32 2309863
e-mail: bezdroza@bezdroza.pl
www: bezdroza.pl (księgarnia internetowa, katalog książek)

Drogi Czytelniku!
Jeżeli chcesz ocenić tę książkę, zajrzyj pod adres:
bezdroza.pl/user/opinie/beczt4_ebook
Możesz tam wpisać swoje uwagi, spostrzeżenia, recenzję.

Wydanie IV
ISBN: 978-83-289-2846-6
Copyright © Helion S.A., 2025

- Kup w wersji papierowej

- Poleć książkę na Facebook.com

- Oceń książkę

- Księgarnia internetowa

- Lubię to! » Nasza społeczność

Atrakcje Czarnogóry

Kanion Moračy

Głęboki kanion, przyprawiający o zawrót głowy i ciarki na plecach zarówno kierowców przejeżdżających szosą zbudowaną na jego dnie, jak i podróżnych pokonujących go pociągiem linią poprowadzoną śmiało kilkaset metrów wyżej. Zob. s. 60

Cetinje

Dawna stolica kraju i ośrodek życia duchowego Czarnogórców. Zobaczymy tu dwór władyki, monaster będący „czarnogórską Częstochową”, zabytkowe ambasady dawnych mocarstw oraz kilka ciekawych muzeów. Zob. s. 62

Jaskinia Lipska

Jaskinia z labiryntem „śpiewających” korytarzy i sal z baśniową szatą naciekową. Trzecia co do wielkości w Czarnogórze i jako jedyna udostępniona do zwiedzania. Zob. s. 68

Jezerski vrh

Widokowy wierzchołek gór Lovćen, położonych w sercu tzw. Starej Czarnogóry – historycznej kolebki kraju, nieopodal Cetinja, na którym znajduje się mauzoleum króla Njegoša. Zob. s. 73

Jezioro Szkoderskie

Piękny, dziki akwen, ostoja wielu chronionych gatunków zwierząt, m.in. pelikanów. Na skalistych wysepkach Beška, Grmožur, Moračnik i Starčevo (dostępnych w ramach rejsów turystycznych) wznoszą się monastery i twierdze. Zob. s. 75

Monaster Ostrog

Pełen tajemniczości monaster, wkomponowany w strome skalne urwisko. Ufundowany w XVII w., do dziś pozostaje ważnym miejscem pielgrzymkowym, odwiedzanym przez wiernych z całego prawosławnego świata. Zob. s. 82

Monaster Morača

Malowniczo położony, średniowieczny (XIII w.) kompleks klasztorny, w którego architekturze przeplatają się wpływy bizantyńskie i romańskie. Jeden z najważniejszych ośrodków duchowych Czarnogóry. Zob. s. 84

Kanion Tary

Najgłębszy kanion w Europie ze słynnym, potężnym mostem i zabytkowym monasterem Dobrilovina. Białe skały, soczysta zieleń i turkusowa woda to jedyne w swoim rodzaju połączenie. Odważni mogą wziąć udział w raftingu, podczas którego pokonuje się liczne bystrza, lub pokonać rozpadlinę na zawieszonej ponad 150 m nad dnem rzeki, liczącej ponad kilometr (sic!) długości tyrolce. Zob. s. 86

Góry Durmitor

Wspaniałe pasmo górskie, krasowy, surowy masyw, będący wyzwaniem dla wędrowców i rajem dla łowców efektownych widoków, fotografów przyrody i poszukiwaczy przygód. Zob. s. 88

Kanion Pivy

Głęboka dolina rzeczna wcięta między masyw Durmitoru oraz pasma Bioč i Maglić na granicy z Bośnią i Hercegowiną. Biegnącą półkami i tunelami na jego zboczach widokową drogę warto pokonać rowerem lub motocyklem. Zob. s. 93

Plav i góry Prokletije

Ośrodek czarnogórskich Boszniaków, w którym zamiast kościelnych dzwonów kilka razy dziennie usłyszymy śpiew muezina. Znajduje się tu najstarszy istniejący meczet na ziemiach czarnogórskich – wzniesiony w stylu właściwym dla północnych podnóży gór Prokletije, o prostej bryle pozbawionej kopuły, częściowo drewniany. Warto zobaczyć także trzy pozostałe meczety w Plavie, obronno-mieszkalną wieżę Redžepagicia z 1671 r., a także XVIII-wieczny meczet Wezyra w pobliskim Gusinju. Miateczko jest też jedną z głównych baz wypadowych w dzikie i wyniosłe góry Prokletije. Zob. s. 96

Monaster Đurđevi stupovi

Założony w XIII w., wielokrotnie niszczony przez Osmanów i odbudowywany, reprezentujący klasyczny styl raszkański, przez stulecia pozostawał (i wciąż pozostaje) jednym z najważniejszych ośrodków duchowych Czarnogóry. Zob. s. 105

Meczet Husejna Paszy w Pljevlji

Najbardziej spektakularny zabytek poturecki na terenie Czarnogóry, przykład dojrzałej architektury osmańskiej. Samo miasto nie jest zbyt ciekawe, ale meczet warto zobaczyć, np. podróżując w Durmitor od strony Sarajewa. Zob. s. 107

Herceg Novi

„Miasto kwiatów” o śródziemnomorskim charakterze. Popularny kurort z ładną starówką, dwiema twierdzami – hiszpańską i osmańską, oraz zabytkowym kompleksem monasteru Savina, sięgającym dziejami XI w. Zob. s. 112

Ulcinj

Miejsce spotkania Wschodu z Zachodem, główny ośrodek mniejszości albańskiej w Czarnogórze z pięknym (i zacisznym) starym miastem, w obrębie którego można zobaczyć m.in. ułamany minaret. Niegdyś matecznik piratów. Zob. s. 160

Kotor

Miasto, od którego pochodzi nazwa słynnej zatoki, będące najważniejszym ośrodkiem na jej wybrzeżu. Jego ozdobą jest starówka wpisana na listę UNESCO, z wieloma cennymi budowlami. To tu zobaczymy XII-wieczną katedrę św. Tryfuna (najcenniejszy zabytek romański w Czarnogórze) oraz wyniosłą wenecką twierdzę św. Jana. Zob. s. 124

Budva

Główny ośrodek turystyczno-rozrywkowy riwiery czarnogórskiej. Mekka wielbicieli spędzania dni na plaży, nocy zaś – w tłocznych i dość drogich klubach i dyskotekach. Bardzo ciekawa jest także tutejsza starówka, choć i tu w sezonie trudno znaleźć spokojne miejsce. Zob. s. 140

Stary Bar

Opuszczone miasto rozciągające się na skalistym wzgórzu; cenne zabytki, ciekawe widoki i prawie wyczuwalny dotyk historii. Zob. s. 157

Perast

Perła Boki Kotorskiej, zaciszne mikroskopijne miasteczko z zabytkami weneckimi i plątaniną zacienionych zaułków i stromych schodów; miejsce, w którym czas się zatrzymał. Sama Boka to jedyny w Europie Południowej „fiord”: zatoka o rozbudowanej linii brzegowej, wcięta w strome zbocza górskie. Nad jej brzegami rozłożyły się miejscowości o długiej historii – najstarsze pamiętają czasy panowania Greków, Rzymian, Wenecjan… Ciepła woda, bezchmurne niebo, niezliczone zabytki, palmy na deptakach, niezwykłe widoki – to tutejsza codzienność. Zob. s. 119

Widokowe drogi

Tych w Czarnogórze nie brakuje. Spośród wielu polecamy przejazd trasami z Žabljaka do Šćepan Polja (przez wieś Trsa i kanion Pivy), z Cetinja do Kotoru przez osadę Ivanova korita, z Virpazaru w kierunku granicy z Albanią i dnem kanionu Moračy. To wyzwanie dla doświadczonych kierowców (i sprawnych aut!), jednak niezapomniane wrażenia gwarantowane!

Informacje krajoznawcze

Refleksje nad mapą

Powierzchnia Czarnogóry to 13 812 km 2 – mniej więcej tyle, ile jedna trzecia województwa mazowieckiego. Jak na tak niewielki obszar różnorodność tutejszego krajobrazu jest niezwykła. Można wyróżnić trzy większe regiony geograficzne. Pierwszy z nich to Primorje , czyli pas wybrzeża Adriatyku od północy flankowany przez pasma nadmorskie. Drugi – to dolina Zety i rozległe kotliny i wyżyny krasowe , tworzące niegdyś tzw. Starą Czarnogórę. Natomiast trzeci region tworzą obszary wysokogórskie – Brda . Rozmaitości krajobrazowej towarzyszą fenomeny pogodowe: w tym samym czasie, gdy na wybrzeżu trwa sezon plażowy, a w Podgoricy upały sięgają 30°C, w górach mogą występować nocne przymrozki, a nawet opady śniegu.

Jedna z odnóg Boki – Zatoka Kotorska

Największym zbiornikiem wodnym Czarnogóry jest rozległe, krasowe Jezioro Szkoderskie, dzielone z Albanią. Sieć rzeczna Czarnogóry należy do zlewisk dwóch mórz – Adriatyckiego i Czarnego. Główny dział wodny tworzą wysokie grzbiety Gór Dynarskich. Tara, Piva, Lim oraz ich dopływy spływają do Morza Czarnego. Do Adriatyku wody swe kierują Morača, Zeta (przez Jezioro Szkoderskie i rzekę Bojanę) oraz wiele krótkich górskich rzek nawadnianych przeważnie ze źródeł podziemnych. Najdłuższą przepływającą przez Czarnogórę rzeką jest Tara, która zmierza w kierunku północno-zachodnim, niemal równolegle do brzegu morskiego oraz grzbietów Gór Dynarskich. Płynące głębokimi kanionami Tara i Piva łączą się, dając początek Drinie.

Czarnogóra to kraj wymarzony dla turystów lubiących różnorodność. Można go przemierzyć w ciągu jednego dnia, co kilkadziesiąt kilometrów zmieniając całkowicie krajobraz – z posępnych szczytów na słoneczne plaże, z kamiennych pustyń na gaje oliwne i winnice, z podmokłych brzegów jeziora na urwiste „fiordy”.

Primorje

To wąski pas wybrzeża adriatyckiego, który ciągnie się od okolic Herceg Novi (przy granicy z Chorwacją) do rzeki Bojany (granicy z Albanią). Primorje oddzielone jest od lądu nadmorskimi masywami Orjenu, Lovćenu i Rumii, będącymi częścią Gór Dynarskich. W północno-zachodniej części (w rejonie Boki Kotorskiej) wybrzeże jest tak strome, że w niektórych miejscach udało się je zagospodarować jedynie pod budowę szosy. Natomiast południowo-wschodnia część pasa nadmorskiego, zamknięta rzeką Bojaną, ma charakter nizinny.

Czarnogóra – dane encyklopedyczne

Stolica: Podgorica

Powierzchnia: 13 812 km 2

Ludność: 623,5 tys. os.

Gęstość zaludnienia: 45 os./km 2

Główne miasta: Podgorica, Nikšić, Bijelo Polje, Pljevlja, Cetinje, Bar

Język urzędowy: serbski

Ustrój: republika parlamentarna

Jednostka monetarna: euro

PKB na osobę: 11 338 USD

Strefa czasowa: UTC +1

Kod telefoniczny: +382

Religia: prawosławie (dominujące)

Grupy etniczne: Czarnogórcy (41%), Serbowie (32,9%), Boszniacy (9,4%), Albańczycy (4,9%), Chorwaci (1%) i in.

Długość granic: 614 km

Granica morska: 294 km

Państwa sąsiadujące: Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Serbia, Kosowo, Albania

Najwyższy szczyt: Zla Kolata (2534 m n.p.m.)

Na Primorju najciekawszym krajobrazem wyróżnia się Boka Kotorska , którą tworzą cztery mniejsze zatoki ( zaliv ): Hercegnovska, Risanska, Kotorska i Tivatska, otoczone przez strome, skaliste góry. Nazywana czasem „fiordem”, jest w rzeczywistości starą, rozgałęzioną doliną rzeczną, która w kenozoiku została zalana i zatopiona. Jej powierzchnię tworzą skały wapienne, fliszowe i wulkaniczne. Występuje tu roślinność śródziemnomorska typu makia.

Długość czarnogórskiego wybrzeża, od Herceg Novi po uchodzącą do Adriatyku Bojanę, wynosi 294 km. W odróżnieniu od wybrzeża dalmatyńskiego nie ma tu zbyt wielu wysp, znaleźć ich można raptem kilka. Właściwie jedynie na wyspach Sveti Marko (Ostrvo cvijeća) w Boce Kotorskiej oraz Sveti Stefan w pobliżu Budvy istnieją warunki do rozwoju organizmów żywych. Reszta to przeważnie bezużyteczne, choć bardzo malownicze „rafy” skalne. O specyfice czarnogórskiego wybrzeża decydują przede wszystkim wspaniałe, różnorodne krajobrazy (klify, zatoczki, skaliste góry i ciemnobłękitne morze), klimat śródziemnomorski (suche i gorące lata, łagodne zimy) i śródziemnomorska roślinność (palmy, figi, cyprysy, kasztany jadalne, winna latorośl, oliwki, cytryny, pomarańcze). Czarnogórski Adriatyk jest czysty (otwarte morze, słabo rozwinięty przemysł), spokojny i dość mocno zasolony (38‰). Latem temperatura wody wynosi średnio 24°C, lecz bywa, że dochodzi nawet do 30°C. Morze Adriatyckie ma bogatą faunę: gąbki, koralowce, rozgwiazdy, ośmiornice, raki morskie (langusty) oraz kilkaset gatunków ryb, w tym ponad 100 jadalnych. Właściwie niczego tu nie brakuje poza ziemią uprawną, choć na południowym wschodzie gdzieniegdzie zobaczymy winnice, gaje oliwne i niewielkie sady.

Podstawą funkcjonowania Primorja jest turystyka. Całe dostępne wybrzeże zajmują kurorty i plaże, latem niemiłosiernie wręcz zatłoczone.

Dolina środkowej Czarnogóry

Na południowym wschodzie doliny dwóch rzek, Zety i Moračy, przechodzą w obszerną nizinę, na której leży Jezioro Szkoderskie (Skadarsko jezero). Nizina ta, łagodnie nachylona od północnego zachodu ku południowemu wschodowi, jest najbardziej urozmaiconym obszarem kraju. W jej skład wchodzą: Kotlina Podgoricko-Szkoderska, równina Zeta, Bjelopavlićka ravnica (dolina rzeki Zety) i położone nieco wyżej Nikšićko polje. Największą częścią Kotliny Podgoricko-Szkoderskiej jest Jezioro Szkoderskie powstałe w wyniku procesów krasowych (zajmuje dno rozległego polja). Wiosną, gdy okalające je niziny są zalewane, osiąga ono maksymalną powierzchnię 530 k m 2 . Charakterystyczne dla tego akwenu jest zjawisko kryptodepresji, co oznacza, że dno jeziora znajduje się poniżej poziomu morza. Na północ od jeziora rozciąga się największa w kraju równina Zeta (240 k m 2 ). Dolina dolnego biegu Zety (rzeki) ma pochodzenie tektoniczne. Nikšićko polje w porównaniu z innymi regionami tej części kraju cechuje duża liczba zbiorników wodnych. Oprócz mniejszych jezior występują tu liczne vrela – duże źródła, którymi wydostają się na powierzchnię wody uprzednio przepuszczone przez skały wapienne.

Na obrzeżach Jeziora Szkoderskiego

Brda – wysokie góry

Najwyższą częścią Czarnogóry są jej obszary centralne. Począwszy od gór Maglić i Volujak na granicy z Hercegowiną, aż po znajdujące się na południowym wschodzie Prokletije, Mokrą planinę, Hajlę i Mokrą gorę na granicy z Albanią i Kosowem, to przerywany głębokimi dolinami ciąg masywów sięgających ponad 2000 m n.p.m. Najwyższym pasmem górskim w Czarnogórze są znajdujące się na południowym wschodzie góry Prokletije. Leżą one w większości na terytorium Albanii. Do starych płaskowyżów, o wysokości 1300–2100 m n.p.m., należą rozległe krasowe obszary Pivskiej planiny, Sinjajeviny i Moračkich planin. Sąsiadują z nimi wspaniałe grupy górskie: Durmitor, Bjelasica, Komovi, Žijovo (in. Kučke planine). Na wschód i północny wschód od Brdów leży zachodnia część tzw. Sandżaku , zamieszkanego w dużej mierze przez Boszniaków. Sandżak ma charakter rolniczy, wiele tu pól uprawnych, łąk i pastwisk.

Czarnogórskie pasma należą do łańcucha Gór Dynarskich, stanowiąc ich południowy kraniec. Góry Dynarskie są górami „młodymi” – to znaczy, że ruchy orogeniczne, które zadecydowały o ich powstaniu, w głównej mierze przypadły na miocen, ale rzeźba terenu kształtowała się jeszcze w czwartorzędzie (wiele śladów pozostawiły po sobie lodowce). W procesie zlodowacenia uformowały się m.in. ostre wierzchołki, cyrki, przemienione w jeziora niecki skalne. Góry Dynarskie to góry fałdowe, powstałe w wyniku ruchów górotwórczych (efektem tego są m.in. nachodzące na siebie fałdy oraz długie, głębokie pęknięcia). Ich głównym składnikiem są skały wapienne, dolomity i łupki krystaliczne, a także występujące miejscami skały wulkaniczne. Najwyższym szczytem rozciągających się od Słowenii Gór Dynarskich jest Maja e Jezercës (2694 m n.p.m.), leżący po stronie albańskiej w górach Prokletije. W samej Czarnogórze najwyższym szczytem jest Zla Kolata (2534 m n.p.m.), znajdująca się także w górach Prokletije, na granicy z Albanią. Nazwa Prokletije oznacza ‘to, co przeklęte, zaklęte’. „Dzikość tych gór wzbudza trwogę i strach…” – pisał o Prokletijach belgradzki etnograf i geograf Jovan Cvijić, żyjący na przełomie XIX i XX w. Jednakże chyba najsłynniejszym szczytem, z racji swojej dostępności, jest Bobotov kuk w Durmitorze (2523 m n.p.m.). Durmitor jest rozbudowany w pionie w zmieniające się na nim formy krasowe, fluwialne i fluwiokrasowe. Geomorfologiczną specyfikę Brdów dopełniają rzeki: Tara, Morača, Piva i Lim wraz z dopływami, które – tworząc głębokie kaniony – rozdzielają obszar Brdów na mikroregiony.

Góry Durmitor; widok ze szlaku na Bobotov kuk

W Durmitorze, Bjelasicy i górach Prokletije spotyka się liczne małe jeziora polodowcowe, z których największe – Plavsko jezero osiąga powierzchnię 1,99 km 2 .

Czarnogórski kras

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech geograficznych Czarnogóry jest obfitość zjawisk krasowych. Kras czarnogórski składa się z dwóch platform. Niższa z nich, tzw. Stara Czarnogóra (Stara Crna Gora), to strefa jałowego krasu, w której występują gołe skały wapienne oraz dolomity. Jej północną flankę stanowią przekraczające 1900 m n.p.m. pasma Golii i Prekornicy. Z kolei południowo-zachodnią granicę tego obszaru wyznaczają „niskie”, nadmorskie masywy Orjenu, Lovćenu i Rumii. Sięgają one przeważnie powyżej 1500 m n.p.m., choć żaden nie przekracza 2000 m n.p.m. W epoce lodowcowej pasma nadmorskie były pokryte lodem, o czym świadczy m.in. ich rzeźba, szczególnie wyrazista na stokach masywu Lovćen (1748 m n.p.m.). Góry te stanowią swoistą barierę dla ciepłego i wilgotnego powietrza znad Adriatyku. Na zachodnich stokach pasm nadmorskich występują bardzo intensywne opady (koło miejscowości Crkvice w górach Orjen wynoszą rocznie powyżej 5000 mm). Mimo to częstym zjawiskiem na tym obszarze jest brak wody. Źródła znajdują się głęboko, a wody wsiąkają daleko w głąb gęstym systemem szczelin i zagłębień. Wiele rzek krasowych ginie w ponorach, płynąc dalej pod ziemią.

Również położone w centrum i na północy kraju wysokie grupy górskie: Durmitor, płaskowyż Sinjajevina, Moračke planine, Bjelašica czy położone na pograniczu z Albanią Žijovo, Komovi, Prokletije i wiele innych pomniejszych pasm, znacznie nieraz przekraczających 2000 m n.p.m., zostały w dużym stopniu uformowane przez procesy krasowe.

Krajobraz krasowy, zwłaszcza w przypadku niżej położonych terenów, sprawia wrażenie kamiennej pustyni. W wyniku rozkładu skał wapiennych powstało tu bardzo wiele form nietypowych: ostrych i nieregularnych grzebieni skalnych, bruzd, szczelin, zagłębień, jam, jaskiń, grot. Te charakterystyczne formy mają swoje odzwierciedlenie w nazwach nadawanych im przez miejscową ludność: do (zagłębienie o asymetrycznych zboczach), uvala (podłużne zagłębienie do ok . 3 km długości, często wykorzystywane pod uprawy), polje (rozległe, ze wszystkich stron zamknięte zagłębienie o płaskich dnach od kilku do kilkunastu kilometrów kwadratowych), ponor (szczelina, w której „ znika ” potok). Wiele nazw własnych zawiera słówko krš (‘kras’). Na rzadkich poletkach urodzajnej gleby (w krasowych poljach) występują gleby czarnoziemne i czerwone (terra rossa), które malowniczo kontrastują z bielą wapiennych skał. Rozległość obszaru krasowego sprawia, że niemal 20% powierzchni kraju stanowią nieużytki, tylko gdzieniegdzie porośnięte lasami lub wykorzystywane pod wypas owiec.

Spotkania z naturą

Przyroda

Podczas gdy w czwartorzędowym plejstocenie (2 mln lat temu) na obszarze dzisiejszej Polski zalegał lodowiec, uniemożliwiając rozwój świata roślinnego, na terenach dzisiejszej Czarnogóry szata roślinna rozwijała się bez przeszkód. Dzięki temu mogły tu przetrwać rośliny występujące w neogenie. Co więcej, łagodniejszy klimat, bardziej urozmaicona rzeźba terenu oraz różnorodne gleby sprawiły, że na tym obszarze miłośnik przyrody znajdzie mnóstwo gatunków endemicznych (ponad 200 gatunków występujących tylko na Bałkanach, w tym 20 występujących jedynie w Czarnogórze). Gdy weźmiemy pod uwagę fakt, że wiele obszarów leży na wysokości ponad 2000 m n.p.m., docenimy różnorodność i swoistość świata przyrody w całej jego okazałości.

W wąskiej strefie wybrzeża występuje zimozielona flora śródziemnomorska . Tam, gdzie było to możliwe, powierzchnię wykorzystano pod uprawę winnej latorośli , drzew owocowych oraz oliwek . Poza tym charakterystyczną dla Primorja formacją roślinną są, miejscami dość przerzedzone, krzewy wiecznie zielonej roślinności twardolistnej – tzw. makia (makchia). W skład makii wchodzą m.in.: mirt zwyczajny, chróścina jagodna, oleander; ponadto można spotkać kilka gatunków kaliny, wrzośców, a także karłowate dęby. W przeszłości mieszkańcy Primorja, a w szczególności Boki Kotorskiej, byli znanymi w świecie marynarzami. Z dalekich podróży przywozili niektóre egzotyczne gatunki roślin, takie jak eukaliptusy, różnego rodzaju kwiaty, kaktusy czy pomarańcze, które szybko przystosowały się do panującego tu klimatu.

Chróścina jagodna

Dla Czarnogóry i dla całego obszaru śródziemnomorskiego charakterystycznymi roślinami są wysmukłe cyprysy, agawy, wawrzyny i sosny nadmorskie.

Ziemie uprawne, sady i winnice zajmują niespełna 10% powierzchni kraju. Uprawia się tu głównie kukurydzę, ziemniaki i pszenicę. W sumie zbiory są dość niewielkie i nie zaspokajają potrzeb ludności (duża część żywności sprowadzana jest z Serbii, głównie z rolniczej Wojwodiny). W dolinie Zety, w okolicach Podgoricy, a szczególnie na Primorju, niemal całą powierzchnię nadających się do tego rejonów stanowią gaje drzew oliwkowych, cytrynowych, winnic i figowców.

Na górzystych, trudno dostępnych obszarach gęstość zaludnienia jest niewielka. Dzięki temu zachowały się tam liczne gatunki zwierząt , które w innych obszarach Europy zostały całkowicie wytępione lub przetrwały w znikomej liczbie, m.in. niedźwiedzie brunatne, kozice, rysie, żbiki.

Niedźwiedź brunatny

Na obszarach kamienistych gnieżdżą się różne gatunki jadowitych żmij oraz węże Eskulapa. W Czarnogórze występuje wiele gatunków jaszczurek, m.in. jaszczurka zielona, jaszczurka zwinka, jaszczurka murówka. W licznych na obszarze krasu jaskiniach można spotkać kilka gatunków nietoperzy. Nad Jeziorem Szkoderskim gromadzi się ogromna liczba ptaków wodnych, takich gatunków jak czaple, białe i czarne bociany oraz żurawie. Do niedawna swoje lęgowiska miały tam pelikany, które niestety obecnie obserwuje się coraz rzadziej.

Ochrona dziedzictwa przyrodniczego

Na obszarze Czarnogóry utworzono pięć parków narodowych obejmujących najciekawsze i najbardziej wartościowe pod względem przyrodniczym regiony kraju: masyw Lovćen, część gór Bjelasica, Jezioro Szkoderskie, góry Prokletije i masyw Durmitoru. Łącznie parki narodowe zajmują 10% obszaru kraju (w Polsce 1%). Dwa obszary – PN Durmitor oraz zabytkowy zespół urbanistyczny Kotoru wraz z Boką Kotorską – zostały w 1980 r. wpisane na listę UNESCO.

Park Narodowy Lovćen (Nacionalni park Lovćen) został założony w 1952 r. Na jego terenie znajdują się trzy rezerwaty ścisłe, chroniące subalpejską pustynię w okolicach szczytów Štirovnik i Jezerski vrh, z bogatą florą i fauną charakterystyczną dla górskich rejonów basenu Morza Śródziemnego, a także płaty cennych lasów sosnowych i bukowych.

Park Narodowy Biogradska gora (Nacionalni park Biogradska gora) założono w 1952 r. Ochroną ścisłą objęto pierwotną puszczę wokół Jeziora Biogradzkiego. W rezerwacie występuje ponad 60 gatunków dendroflory: iglastych i liściastych drzew oraz krzewów. W zachodniej części rezerwatu znajdują się szczególnie cenne stanowiska sosny moliki. Park chroni też położone w wyższych partiach stoków łąki wysokogórskie oraz słynie z blisko 80 gatunków kolorowych motyli.

Flamingi (Zogajsko jezero w okolicy Ulcinja)

Park Narodowy Jeziora Szkoderskiego (Nacionalni park Skadarsko jezero) to największy park narodowy w Czarnogórze (40 tys. ha). Park jest jedną z ostatnich w Europie ostoi pelikanów. Umieszczono go na liście ramsarskiej (konwencja o obszarach wodno-błotnych, mających znaczenie międzynarodowe). Na terenie parku założonego w 1983 r. znajduje się kilka rezerwatów, m.in. Manastirska tapija – obejmujący podmokłe stanowiska białej wierzby i topoli przy ujściu rzeki Bojany z Jeziora Szkoderskiego, a zarazem lęgowiska pelikanów, białych czapli i kormoranów; Humskie bagna (Humsko blato) – znajdujący się w północnej części jeziora, chroniący lęgowiska pelikanów i innych ptaków wodnych; enklawy Karuč i Volac – chroniące podwodne źródła i położone w ich pobliżu lęgowiska uklei.

Park Narodowy Durmitor (Nacionalni park Durmitor) istnieje od 1952 r. W 1977 r. park uzyskał status rezerwatu biosfery UNESCO, a w 1980 r., razem z kanionem Tary, został wpisany na listę UNESCO. Na jego terenie znajduje się wiele rezerwatów ścisłych, chroniących cenne obszary leśne (płaty pierwotnej puszczy jodłowo-świerkowej, las sosnowy w kanionie Tary z ponad 450-letnimi drzewami, starodrzewy bukowe i in.), bagna i jeziora polodowcowe.

Park Narodowy Prokletije (Nacionalni park Prokletije) został założony w 2009 r. i obejmuje 16 tys. ha górskich terenów masywu Prokletije, z rozmaitymi efektownymi formami polodowcowymi, bogatą florą i fauną – m.in. ogromną liczba gatunków motyli. Ochroną ścisłą objęto dwa rejony, zajmujące łącznie ponad 7 tys. ha, są to: Hridsko jezero – polodowcowe jezioro, położone na wysokości 1970 m n.p.m., z brzegami porośniętymi wysokogórskim borem sosnowym, oraz Volušnica – rezerwat chroniący górne partie polodowcowych dolin, z doskonale wykształconą rzeźbą glacjalną oraz urozmaiconą roślinnością kilku pięter roślinnych.

Więcej informacji o obszarach chronionych zob. www.nparkovi.me .