CZICZERIN DO MUSTAFY KEMALA5
Tekst noty, wysłanej przez Cziczerina w dn. 4 czerwca do przewodniczącego rady nacjonalistów tureckich w Angorze, Mustafy Kemala Baszy brzmi:
"Rząd sowiecki ma zaszczyt potwierdzić odbiór listu, którym pan oświadczał swoją chęć wejścia z nim w stałe stosunki oraz wzięcia udziału we wspólnej walce przeciwko obcemu imperjalizmowi, grożącemu obu krajów. Z prawdziwą satysfakcją rząd sowiecki zapoznał się z głównymi zasadami polityki zewnętrznej nowego rządu w Angorze.
"Zasady te są: 1) ogłoszenie niepodległości Turcji; 2) włączenie do Państwa tureckiego terytorjów niewątpliwie tureckich; 3) proklamowanie niepodległości Arabii i Syrji; 4) postanowienie, powzięte przez Wielką Radę narodową, pozostawienia Armenji tureckiej, Kurdystanowi, terytorjum Batumskiego, Tracji Wschodniej oraz wszystkim terytorjom turecko-arabskim swobody stanowienia o swym losie. Rząd, naturalnie, rozumie przez to, że dojdzie w tych krajach do swobodnego referendum przy uczestnictwie zbiegów i emigrantów, którzy niegdyś zmuszeni zostali do porzucenia ojczyzny niezależnie od własnej woli, a którzy obecnie powinni być do niej powrócenia; 5) przyznanie mniejszościom narodowym na terytorjach, wchodzących w skład nowego Państwa tureckiego pod władzą Wielkiej Rady narodowej, wszystkich tych praw, jakie są przyznane mniejszościom narodowym w najliberalniejszych Państwach europejskich; 6) złożenie kwestii cieśnin w ręce konferencji Państw nadbrzeżnych morza Czarnego; 7) zniesienie kapitulacji oraz kontroli ekonomicznej Państw obcych; 8) zniesienie wszelkich obcych zon wpływów.
"Rząd sowiecki przyjmuje do wiadomości wolę Wielkiej Rady Narodowej zastosowania swych prac i działań militarnych przeciwko rządom imperjalistycznym do szlachetnego ideału uwolnienia ujarzmionych ludów. Rząd sowiecki wyraża nadzieję, że pertraktacje dyplomatyczne pozwolą Wielkiej Radzie ustalić pomiędzy Turcją z jednej strony, a Armenją i Persją z drugiej granice zgodne ze sprawiedliwością i z prawem ludów do stanowienia o swoim losie. Rząd sowiecki gotów jest w każdej chwili na żądanie stron zainteresowanych pośredniczyć w tej sprawie. W celu ustalenia stosunków przyjaznych oraz przyjaźni trwałej pomiędzy Turcją i Rosją, rząd sowiecki proponuje niezwłoczne zaprowadzenie stosunków dyplomatycznych i konsularnych.
Rząd sowiecki wyciąga dłoń przyjacielską do wszystkich ludów świata, pozostając niezmiernie wiernym swojej zasadzie przyznania wszystkim prawa stanowienia o sobie. Rząd sowiecki z najwyższem zajęciem śledzi przebieg walki bohaterskiej, podjętej przez naród za jego wolność i suwerenność i w chwili obecnej tak ciężkiej dla Turcji, rad jest założyć trwały fundament przyjaźni, która powinna połączyć narody turecki i rosyjski.
"Donosząc do Pańskiej wiadomości powyższe, mam zaszczyt Panie Prezydencie Wielkiej Rady Narodowej złożyć Panu imieniem ludu oraz republiki robotniczej i chłopskiej, życzenia powodzenia ludom Turcji w ich walce za niepodległość.
podpis Cziczerin".
WSTĘP
XX wiek przejdzie do historii jako stulecie dwóch strasznych wojen światowych i upadku wielkich imperiów. Jego pierwsze ćwierćwiecze było szczególnie ważnym okresem w historii Turcji. Rozejm w Mudros, podpisany po zakończeniu działań I wojny światowej na terenie Turcji w dniu 30 października 1918 roku, przypieczętował koniec Imperium Osmańskiego. Zajęcie Konstantynopola przez obce wojska oznaczało jego polityczny kres. Wkrótce potem wybuchła wojna wyzwoleńcza z okupantami (1919 - 1922), którą rozpoczął i doprowadził do zwycięskiego końca Mustafa Kemal (1881 - 1938). Jeszcze podczas jej trwania powstało w Ankarze państwo tureckie (23 kwietnia 1920). Po zwycięskiej wojnie wyzwoleńczej, w kilka miesięcy po podpisaniu 24 lipca 1923 roku traktatu w Lozannie, Turcję proklamowano republiką (29 października 1923 roku).
Piętnastoletni okres od ogłoszenia republiki do śmierci Mustafy Kemala Atatürka (10 listopada 1938 roku) nazywany jest okresem Atatürka ze względu na rolę, jaką odegrał ten twórca państwa, pierwszy prezydent i wielki reformator. Okres zawieszenia broni i układów (1918 - 1922), rozpoczęty rozejmem w Mudros i trwający do końca wojny wyzwoleńczej, należy rozpatrywać równolegle z okresem Atatürka, ponieważ ruch narodowowyzwoleńczy w Anatolii i odezwa z Amasyi (22 czerwca 1919 roku), która powołała Komitet Reprezentacyjny (Heyet-i Temsiliye), to pierwszy krok na drodze tworzenia Republiki Tureckiej.
W okresie rządów Atatürka dokonał się rozwój wszystkich dziedzin życia. Nowe państwo, dostosowując instytucje i prawo do nowego ustroju, część z nich przejęło ze starego osmańskiego systemu, część zaś oparło na wzorach europejskich. Był to trudny proces, gdyż zderzenie starego systemu z nowym rodziło wiele problemów. Zostały one jednak rozwiązane dzięki stosowaniu określonych reguł. Atatürk postawił sobie za cel osiągnięcie przez Turcję zachodniego poziomu rozwoju. Republikanizm, nacjonalizm, ludowość, etatyzm, laicyzm, rewolucjonizm - to główne zasady, którymi kierował się przy reformie państwa. Wiele z nich wcielano w życie także w innych krajach, które przyjęły ustrój republikański, w tym w Polsce. W pierwszym dziesięcioleciu Republiki nastąpiły w szybkim tempie zmiany polityczne, kulturowe i ekonomiczne. Stosując zasady etatyzmu, dokonano industrializacji kraju, która przyczyniła się do rozwoju społecznego. Największą wagę przywiązywano do oświaty, służby zdrowia oraz budownictwa. W ten sposób, z jednej strony modernizowano państwo, tak, aby osiągnąć poziom innych cywilizowanych krajów, z drugiej zaś starano się dbać o rozwój macierzystej kultury i sztuki, zgodnie z zasadą tureckiego nacjonalizmu.
Jak te wysiłki Turcji były postrzegane za granicą? Co pisano o niej w prasie obcej? W jaki sposób postrzegano Turcję w Polsce, równie młodej republice jak turecka? Artykuły zamieszczone w niniejszym zbiorze przyniosą odpowiedz na te pytania.
Pierwszy z cytowanych dzienników, ,,Czas", zaczął wychodzić w połowie XIX wieku jako tygodnik, potem przekształcił się w dziennik. Uważany był za najpoważniejszy organ konserwatystów. Bardzo ważną rolę odgrywał w nim Stanisław Estreicher, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, redaktor naczelny w latach I wojny światowej, jeden z najwybitniejszych publicystów tamtej epoki. (Pod nazwą "Czas" do dziś ukazuje się wiele lokalnych gazet.)
Dziennik "Rzeczpospolita" narodził się wraz z Rzecząpospolitą Polską. Sześćdziesiąt procent jego udziałów należało do znanego pianisty i polityka Ignacego Paderewskiego. Redaktorem naczelnym był Stanisław Stroński, jeden z najbardziej znanych publicystów tego okresu. Skupił on wokół pisma liczne grono czołowych publicystów o poglądach prawicowych. ,,Rzeczpospolita" ukazywała się codziennie w dwóch wydaniach: porannym i wieczornym. Dziś ,,Rzeczpospolita" wychodzi raz dziennie (oprócz niedziel).
W obydwu dziennikach poglądy na temat sytuacji w Turcji są zbliżone, ponieważ dobrze u nas pamiętano, że Imperium Osmańskie nigdy nie uznało rozbiorów Polski (1772 - 1918). Z tego powodu stosunek do Turcji był przyjazny, a jej osiągnięcia chwalono.
Wyrażano podziw i uznanie dla Mustafy Kemala Atatürka za to, co zrobił dla zreformowania swego kraju. Jako wodza i męża stanu przyrównywano go do twórcy Rzeczypospolitej Polskiej Józefa Piłsudskiego (1876 - 1935) oraz do Napoleona Bonapartego (1769 - 1821)3. W artykułach, które ukazały się po jego śmierci, uznano go za przywódcę, którego kariera jest godna podziwu nie tylko w Turcji, ale i na świecie4.
W artykułach na temat traktatu lozańskiego, zawartego po zakończeniu wojny wyzwoleńczej, sukces negocjacji jest określany jako ,,pokój turecki". W publicystyce poświęconej stosunkom turecko - polskim dużą wagę przywiązuje się do rozwoju kontaktów handlowych. Dużo miejsca poświęcono również polskiej wsi nad Bosforem - Adampolowi.
Jeżeli chodzi o stosunki z innymi krajami, obok kontaktów handlowych wiele uwagi poświęcono traktatom o przyjaźni.
Źródłem większości krótkich doniesień prasowych były agencje francuskie i angielskie. Jest to ważne z uwagi na fakt, ze odzwierciedlają one nie tylko poglądy polskie na dane zagadnienie, ale również komentarze francuskie i angielskie. Polska w tym okresie dążyła do zbliżenia z obu tymi krajami, jak widać, prasa nadążała za tą tendencją w polityce. Inną ciekawą kwestią jest to, że większość doniesień na temat wojny turecko - greckiej pochodzi z Aten, z tego też powodu komentarze tych wydarzeń prezentują punkt widzenia Grecji. Nie jest znane autorstwo większości krótkich doniesień z Francji czy z Anglii; podawane są jedynie nazwy agencji prasowych. Przy dłuższych artykułach i komentarzach często powtarzają się następujące nazwiska: Lena Pannenkowa, prof. Tadeusz Kowalski (turkolog), Wojciech Dąbrowski, Karol Frycz.
Najwięcej artykułów ukazywało się w latach 1920, 1921, 1922, kiedy trwała wojna wyzwoleńcza i powstawały zalążki państwa; w roku 1923, kiedy podpisano traktat w Lozannie i proklamowano Republikę Turecką; w latach 1924, 1925, 1926, 1927, kiedy zniesiono kalifat i wprowadzono w życie najważniejsze reformy; w roku 1936, kiedy rozwiązano problem cieśnin traktatem w Montreux, a także w 1938 roku po śmierci Atatürka.
G?R?Ş
XX. yüzy?l; iki defa dünya savaş?n?n yap?ld??? ve imparatorluklar?n sona erdi?i bir ça? olarak tarihteki yerini alm?şt?r. Bu yüzy?l?n özellikle ilk çeyre?inin, Türk tarihinde çok özel bir yeri vard?r. I. Dünya Savaş? (1914-1918) sonunda imzalanan Mondros Ateşkes Anlaşmas? (30 Ekim 1918), Osmanl? Devleti'nin varl???n? devam ettirmesini imkans?z hale getirir. Istanbul'un işgal edilmesi, yönetim ve siyasi olarak devlet varl???n?n sona ermesi anlam?na geliyordu. Bunun üzerine işgalci devletlere karş?, Mustafa Kemal (1881 - 1938) önderli?inde Kurtuluş Savaş? (1919-1922) başlar. Bu savaş devam ederken, Ankara'da Türkiye Devleti kurulur (23 Nisan 1920). Kurtuluş Savaş?'n? zaferle sonuçland?ran bu devlet, Lozan Anlaşmas? (24 Temmuz 1923)'ndan birkaç ay sonra, yönetim biçiminin "Cumhuriyet" oldu?unu ilân eder. (29 Ekim 1923).
Cumhuriyet' in ilân?ndan, Atatürk'ün ölümü (10 Kas?m 1938)'ne kadar geçen 15 y?ll?k süre; devletin kurucusu, ilk Cumhurbaşkan? ve yap?lan her işte önder olmas? dolay?s?yla "Atatürk dönemi" olarak isimlendirilir (1923 - 1938). Ancak, Mondros Anlaşmas?ndan sonra başlayan, Kurtuluş Savaş? sonuna kadar süren "Mütareke Dönemi" (1918-1922)'ni de Atatürk dönemiyle birlikte ele almak gerekir. Çünkü, Samsun'dan başlayan Anadolu hareketi ve Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919)'nde kurulaca?? belirtilen "Heyet-i Temsiliye", Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk ad?m? ve çekirde?idir.
Atatürk döneminde her alanda topyekün kalk?nma hareketi başlar. Yeni devlet, kurumlar?n? ve kurallar?n? Cumhuriyet rejimine göre yerleştirmeye çal?ş?rken, bir k?s?m kurallar?n? Osmanl? devletinden devralarak, bir k?s?m kurallar?n? da Avrupa devletlerinden ald??? örneklerle oluşturur. Bu yap?lan-mada, eski kurallarla yeni kurallar?n uyumunda güçlükler yaşan?r. Ancak bu güçlükler, ak?l ve bilimin rehberli?inde, bat?l? devletlerin gelişmişlik düzey-ini aşmay? hedef edinen Atatürk ilke ve ink?lâplar? do?rultusunda as?lmaya çal?ş?l?r. Cumhuriyetçilik, Devletçilik, Milliyetçilik, Halkç?l?k, ?nk?lâpç?l?k, Laiklik olarak alt? esasa dayanan Atatürk ilkelerinin bir k?sm?, o dönemde Cumhuriyet rejimini benimseyen, Polonya gibi baz? devletlerde de vard?r. Bu ilkeler do?rultusunda, çok h?zl? şekilde, Cumhuriyet'in ilk on y?ll?k diliminde siyasi, sosyal, kültürel ve ekonomik alanlarda düzenlemeler yap?l?r. Devletçilik anlay?ş? do?rultusunda, toplumun öncelikle sosyal yönden kalk?nabilmesi için, fabrikalar kurulur. E?itim başta olmak üzere sa?l?k ve bay?nd?rl?k işlerine öncelik verilir. Böylece bir yandan "muas?r medeniyetler seviyesinin üstüne ç?kmak" esas?na göre ça?daşlaşma hedeflenirken, di?er taraftan bu esasla çat?şmayacak şekilde ?talya'da Mussolini ve Almanya'da Hitler mil-liyetçilik anlay?ş?ndan çok farkl? olarak ?rkç? olmayan sosyolojik temele dayal? Türk milliyetçili?i esas?na göre kültür ve sanat hayat? geliştirilmeye çal?ş?l?r.
Yurt içinde bu çabalar devam ederken ve yap?lanlarla ilgili iyi veya kötü yönde yorumlar yap?l?p tart?şmalar sürerken, başka bir ülkenin bas?n?nda Türkiye ile ilgili neler yaz?liyordu? Türkiye gibi genç bir Cumhuriyet olan Polonya'dan bizde yaşananlara nas?l bak?l?yordu? Bu çal?şmada yer alan yaz?lar bu ve benzeri sorular?n yan?t?nda bir ayna görevi yapacakt?r.
Taranan gazetelerden "Czas" (Zaman), XIX. yüzy?l?n ortalar?nda haftal?k olarak yay?n hayat?na başlam?ş, daha sonra günlük ç?km?şt?r. Muhafazakarlar?n en önemli bas?n organ? say?l?r. "Czas"'?n yay?n politikas?nda dönemin en iyi gazetecilerden biri olarak de?erlendirilen, ayn? zamanda I. Dünya Savaş? döneminde gazetenin editörü olarak görev alan, Jagiellon Universitesi Profesörlerinden Stanislaw Estreicher çok önemli rol oynam?şt?r. Bu adla günümüz Polonya's?nda yerel pek çok gazete yay?nlanmaktad?r.
"Rzeczpospolita" (Cumhuriyet), Polonya Cumhuriyeti kurulduktan sonra yay?nlanmaya başlam?şt?r. Hisselerinin % 60'1 piyanist ve politikac? ?gnacy Paderewski'ye aittir. Bu gazetenin editörlü?ünü de dönemin güçlü kalemlerden biri olan Stanislaw Stroński yapmaktad?r. Sa? e?ilimli gazetecilerin ço?u o dönemde "Rzeczpospolita"'da yazarlar. Rzeczpospolita sabah, akşam, günde iki defa yay?nlanmaktayd?. Şimdi günlük olarak, pazar hariç, ulusal düzeyde yay?n? sürdürmektedir.
Her iki gazetede de Türkiye'ye bak?şta büyük bir farkl?l?k yoktur. Çünkü 1772-1918 y?llar? aras?nda ba??ms?zl???n? kaybetmiş bir ülke olan Polonya'n?n bu durumunu kabul etmeyen Osmanl? Devleti'nin büyük dostlu?u henüz haf?zalarda tazeli?ini korumaktad?r. O nedenle iki gazetenin de Türkiye'ye bak?ş aç?s? dostane ve yap?lanlari övücü tarzda olmuştur. Mustafa Kemal Atatürk hakk?nda ç?kan yaz?larda, Türkiye'nin modernleşmesi konusunda yapt?klar? övülmektedir. Atatürk, Polonya Cumhuriyeti'nin kurucusu Jozef Pilsudski (1876-1935) ve Napolyon Bonaparte (1769 - 1821)1 ile eş de?erde bir komutan ve devlet adam? olarak de?erlendirilir. Atatürk'ün hastal?k döneminde ve ölümü üzerine ç?kan yaz?lar?n tamam?nda, Türkiye'de ve dünyada sars?lmaz kariyeri olan lider olarak nitelendirilir2.
Kurtuluş Savaş? ve arkas?ndan yap?lan anlaşmalar döneminde Türkiye hakk?nda ç?kan yaz?larda, örne?in Türkiye'de çok tart?ş?lan konulardan biri olan Lozan antlaşmas?yla ilgili olarak "Türk bar?ş?" yorumu yap?l?r.
Türkiye-Polonya üzerine ç?kan yaz?larda a??rl?kl? olarak ticaretin gelişmesi için harcanan çabalara yer verilmektedir. Ayr?ca Polenezköy üzerine oldukça fazla yaz? ç?km?şt?r. Türkiye'nin di?er devletlerle ilişkilerinde de yine en fazla ticaret konusunun ve dostluk anlaşmalar?n?n yer ald??? yaz?lar fazlad?r.
Polonya bas?n?nda Atatürk dönemi Türkiyesi üzerine ç?kan k?sa yaz?lar?n nerede ise tamam?na Paris ve Londra ç?k?şl?d?r. Bu da, Polonya bas?n?n?n o dönemde, sadece kendilerinin de?il, Fransa ve ?ngiltere bas?n?nda yap?lan yorumlar? da yans?tmas? bak?m?ndan önemlidir. Polonya o y?llarda siyaset olarak da Fransa ve Ingiltere'ye yak?nlaşma politikas? gütmüş, yaz?lardan da anlaş?ld??? gibi bas?n da bunda ön ayak olmuştur. Bir başka husus ise Türkiye-Yunanistan üzerine ç?kan yaz?lar?n büyük ço?unlu?unun Atina mahreçli olmas?d?r. Bu da Polonya bas?n?n Türk-Yunan savaşlar? ve anlaşmalar? gibi konularda Yunanistan a??rl?kl? yorumlar yapmas?na neden olmuştur. Paris ve Londra'dan gelen yaz?lar?n hemen hemen hiçbirinin yazar? belli de?ildir. Sadece bas?n ajanslar? adlar? vard?r. Ancak fikra, ve yorum yaz?lar? ise ?rena Pannenkowa, Turkolog Prof. Tadeusz Kowalski, Wojciech Dabrow-ski, Karol Frycz gibi imzalar taraf?ndan yaz?lm?şt?r.
Yaz?lar?n ç?k?ş?nda; Kurtuluş Savaş? ve Türkiye'nin kuruluşu ile anlaşmalar?n yo?un oldu?u 1920, 1921, 1922; Cumhuriyet' in ilân edildi?i, Lozan anlaşmas?n?n yap?ld??? 1923; Halifeli?in kald?r?lmas?yla başlayan süreçte ink?lâplara h?z verilen 1924, 1925, 1926, 1927; harf ink?lâb? üzerine 1928; Montrö anlaşmas?na göre bo?azlar sorununun çözüldü?ü 1936 ve Atatürk'ün ölümü üzerine 1938 y?llar?nda y???lma oldu?u görülmektedir.
ÖN SÖZ
Polonya Bas?n?ndan Kurtuluş Savaş? ve Atatürk Dönemi Türkiyesi Üzerine Seçme Yaz?lar ad?yla haz?rlad???m?z bu çal?şma; Mustafa Kemal'in Samsun' a ç?kt???; 19 May?s 1919' dan, II.Dünya Savaş?n?n başlad??? 1 Eylül 1939 tarihine kadar geçen, 20 y?ll?k dönemi kapsamaktad?r.Yaz?lar; Krakov' da ç?kan "Czas" (3 Kas?m 1848)'?n ve Varşova'da yay?nlanan "Rzeczpospolita" (15 Haziran 1920)'n?n belirtilen y?llar aras?nda ç?kan tüm say?lar? taranarak derlenmiştir.
Polonya yeni kurulmuş bir devlet (11 Kas?m 1918) olmas?na ra?men, I. ve II. Dünya Savaş? aras?ndaki dönemde, yirmi bin civar?nda gazete ve dergi ç?km?şt?r. Bu kadar süreli yay?n aras?ndan "Czas" ve "Rzeczpospolita" n?n seçiliş nedeni ise; dönemin en önemli iki gazetesi olmalar?d?r. Gazetelerden, makale, f?kra ve yorum tarz?nda yaz?lar öncelikli olmak üzere, baz? k?sa ama önemli haber yaz?lar? da al?nm?şt?r. Türkiye hakk?nda gerek bu iki yay?n organ?nda ve gerekse aşa??da belirtilen süreli yay?nlarda ç?kan pek çok k?sa haber yaz?lar?na kitapta yer verilmemiştir. Cumhuriyetin ilan?, Atatürk'ün ölümü gibi önemli tarihler üzerine "Robotnik", "Kurier Warszawski", "Gazeta Warszawska", "Nasz Przegląd" gibi yay?nlardaki yaz?lara da bak?lm?şt?r. Ancak içerik olarak "Czas" ve "Rzeczpospolita"'daki yaz?larla hemen hemen ayn? olduklar? için, okuyucuyu b?kt?rmamak, kitab?n hacmini art?rmamak ve tekrara düşmemek için kitaba konmam?şt?r.
Ön söz ve Giriş'in, iki dilde veriliş nedeni; daha geniş kitlenin kitab?n içeri?i hakk?nda rahat bilgi edinmelerini sa?lamak amac?na yöneliktir. Birinci bölümde, Mustafa Kemal Atatürk, ikinci bölümde Saltanat ve Halifelik, üçüncü bölümde Türkiye ?le ?lgili De?işik Konular, dördüncü bölümde Savaşlar ve Bar?ş Anlaşmalar? üzerine ç?kan yaz?lar yer almaktad?r. Beşinci bölümde, sadece Türkiye-Polonya aras?nda siyasi ve ticari ilişkiler ile Polonyal? gazeteci ve yazarlar?n Türkiye ile ilgili yaz?lar? bulunmaktad?r. Alt?nc? bölüm ise, Türkiye ve Di?er Devletler aras?ndaki temaslarla ilgili yaz?lardan oluşmaktad?r.
Kitaptaki metinler yaz?ld??? dönemin orijinal haliyle verilmiştir. O nedenle baz? isimlerin iki farkl? şekilde yaz?ld??? görülecektir. Örne?in Fevzi Çakmak, Fevzi Chakmak; ?zmit, ?smith; Çanakkale, Czanak gibi. Bu yaz?lar?n dili üzerine çal?şma yap?labilece?i gerekçesiyle, orijinal hali bozulmam?ş ve taraf?m?zdan herhangi bir düzeltme yap?lmam?şt?r.
Kitab?n bas?m?nda, yard?mlar?n? esirgemeyen Türkiye Büyükelçileri Say?n Ateş Balkan ve Say?n Candan Azer Beyefendilere şükranlar?m?z? sunarken, eme?i geçen herkese teşekkür ederiz.
