ZDOBĄDŹ I POZNAJ

Kieżmark

Zabytkowe miasto ze średniowieczną starówką, zamkiem mieszczącym duże muzeum, kościołem ewangelickim wpisanym na listę UNESCO oraz widokiem na najwyższe szczyty Tatr.

Zamek w Lubowli

Zamek na wzgórzu nad rzeką Poprad, który łączy historię Polski i Węgier. Siedziba dawnego starostwa spiskiego. W czasie potopu szwedzkiego przechowywano tu polskie klejnoty koronne.

Bukowina Tatrzańska

Wieś rozłożona na wzgórzach, która oferuje malownicze widoki na Tatry. Barwny podhalański folklor można poznać podczas Góralskiego Karnawału i Sabałowych Bajań. Zimą działa tu sporo wyciągów narciarskich, a przez cały rok można się zregenerować w termach.

Tatrzańska Łomnica

Turystyczna miejscowość, z której kolejkami linowymi można wjechać nad Łomnicki Staw, a nawet na szczyt Łomnicy (2634 m n.p.m.). Zimą działa tu najdłuższa trasa narciarska na całej Słowacji.

Orla Perć

Najtrudniejszy szlak turystyczny w Polsce, prowadzący od Zawratu po Krzyżne, między Doliną Gąsienicową a Doliną Pięciu Stawów Polskich. Setki metrów łańcuchów, klamry i drabiny. Wymagająca przygoda dla doświadczonych turystów.

Jagnięcy Szczyt

Ostatni na wschodzie szczyt w głównej grani Tatr Wysokich, wznoszący się 2230 m n.p.m. Roztaczają się z niego wspaniałe widoki na dziesiątki szczytów tej części łańcucha oraz sąsiednie Tatry Bielskie. W okolicy duża szansa na spotkanie z kozicami.

Czerwona Ławka

Zdecydowanie warto wybrać się na wycieczkę przez Dolinę Zimnej Wody i Dolinę Staroleśną z przejściem przez przełęcz Czerwona Ławka (2305 m n.p.m.), na którą wyprowadza jedyna w Tatrach via ferrata. Po drodze alpejskie krajobrazy, liczne stawy i kilka schronisk.

Dolina Pięciu Stawów Polskich

Jedna z najbardziej malowniczych dolin tatrzańskich z kilkoma stawami, w tym największym i najgłębszym - Wielkim Stawem. Po drodze wodospad Siklawa, a w schronisku legendarna szarlotka.

Szeroka Przełęcz Bielska

Wycieczka przez Tatry Bielskie na Szeroką Przełęcz to niezapomniana przygoda. Poza pięknymi widokami można podziwiać unikatową roślinność - wysokogórskie murawy nawapienne z licznymi reliktami i endemitami.

Polski Grzebień

Przez Polski Grzebień prowadzi ciekawa trasa - przebiega z południowej strony Tatr Wysokich przez główną grań na ich północną stronę. Podejście pod ścianami Gerlacha. Piękna panorama ze szczytu Małej Wysokiej.

Tatry Wysokie

Topografia

Tatry są najwyższym pasmem górskim w łuku Karpat. To najwyższe góry pomiędzy Alpami a Uralem i Kaukazem. Geograficznie należą do Karpat Zachodnich, a ze względu na budowę geologiczną - do Karpat Wewnętrznych. Rozciągają się równoleżnikowo na długości około 50 km, zaś ich szerokość mierzona na linii północ-południe wynosi 15-20 km. Powierzchnia Tatr to niecałe 800 km 2 . Ich podnóże znajduje się na wysokości 750-1000 m n.p.m., a najwyższe szczyty wznoszą się ponad 2600 m n.p.m.

W orografii pasma wyraźnie zaznacza się biegnąca równoleżnikowo grań główna - skalny kręgosłup Tatr, od którego na północ i południe odchodzą boczne grzbiety rozdzielające poszczególne doliny walne (czyli takie, które podchodzą górnymi piętrami pod grań główną) bądź ich boczne gałęzie. W boczne grzbiety wcinają się też liczne mniejsze doliny, zwane reglowymi. Powszechnie znany podział geograficzny Tatr wyróżnia trzy części: Tatry Zachodnie (Západné Tatry), największe powierzchniowo, z najwyższym szczytem - Bystrą (Bystrá, 2248 m n.p.m.). Na wschód od przełęczy Liliowe wznoszą się Tatry Wysokie (Vysoké Tatry) - najwyższa część masywu o typowo alpejskiej rzeźbie terenu. Tu najwyższy jest Gerlach (Gerlachovský štít, 2655 m n.p.m.). Całkiem na wschodzie znajduje się najmniejsza część Tatr - Tatry Bielskie (Belianske Tatry) z kulminacją w Hawraniu (Havran, 2152 m n.p.m.). Aktualny podział geograficzny wyróżnia jeszcze jedną część - Tatry Reglowe , tworzące pas niższych wzniesień po północnej stronie łańcucha.

Szlak na Zawrat

Tatry są odwadniane przez cztery główne rzeki: Dunajec, Poprad, Wag i Orawę. W poprzek pasma przebiega europejski wododział oddzielający zlewisko Morza Bałtyckiego i Czarnego. Góry te rozdzielają też cztery regiony historyczno-geograficzne: Podhale, Orawę, Liptów oraz Spisz. Granica państwowa dzieli Tatry na część polską i słowacką. Do Polski należy wycinek północnej części Tatr Wysokich i Zachodnich - w przybliżeniu jedna czwarta powierzchni całych Tatr. Większa część Tatr Zachodnich, Wysokich oraz całe Tatry Bielskie znajdują się po stronie słowackiej.

Tatry Wysokie

Tatry Wysokie to najwyższa część Tatr rozciągająca się od przełęczy Liliowe, która oddziela je od Tatr Zachodnich, po Przełęcz pod Kopą, za którą wznoszą się Tatry Bielskie. Odległość między tymi przełęczami w linii prostej wynosi około 16,5 km, zaś mierzona wzdłuż grani głównej około 26 km. Tatry Wysokie są zbudowane głównie z granitów, ale po północnej stronie znajdują się również płaszczowiny skał osadowych. Ta część Tatr wyróżnia się alpejską rzeźbą terenu z wysokimi skalistymi szczytami, graniami i kilkusetmetrowymi urwiskami oraz licznymi pozostałościami po plejstoceńskich lodowcach, które tutaj najlepiej się rozwinęły - są to kotły i cyrki, U-kształtne doliny, doliny zawieszone, duża liczba jezior i osady morenowe. Powierzchnia Tatr Wysokich to około 340 km?, z czego większość (260 km?) znajduje się na terenie Słowacji. Tatry Bielskie to wschodnie zakończenie masywu tatrzańskiego, znajdujące się po stronie słowackiej.

Jak powstały Tatry

Historia geologiczna Tatr rozpoczęła się w erze paleozoicznej , podczas orogenezy waryscyjskiej, 370-340 milionów lat temu. Powstał wtedy trzon krystaliczny Tatr, zbudowany na obszarze Tatr Wysokich z różnych odmian granitu. Był to efekt stygnięcia magmy, której strumienie stopniowo stworzyły wielką intruzję zwaną batolitem. W jej otoczeniu przeobrażeniu uległy znajdujące się w sąsiedztwie skały osadowe i wulkaniczne. Tak powstały skały metamorficzne Tatr Zachodnich. Formowane na dużych głębokościach skały krystaliczne pojawiły się na powierzchni terenu w wyniku wynoszenia i całkowitej erozji przykrywających je innych skał. Pozostałością erozji odsłoniętego trzonu krystalicznego Tatr są najstarsze permskie skały osadowe - zlepieńce koperszadzkie.

W mezozoiku , w ciągu 145 milionów lat, w ciepłych morzach, które pokrywały obszar tatrzański, powstała gruba na 1-2,5 km warstwa skał osadowych. We wczesnej kredzie były tu rafy koralowe i z tego okresu pochodzi największa ilość tatrzańskich skamieniałości - koralowców, jeżowców, gąbek, ślimaków, ramienionogów, małży. Następnie na skutek alpejskich ruchów górotwórczych morze ustąpiło, aby ponownie wrócić na niemal 30 milionów lat podczas paleogenu . Nastąpiło wtedy fałdowanie, którego efektem jest płaszczowinowa struktura Tatr - na masywie krystalicznym spoczywają autochtoniczne (powstałe na miejscu) skały osadowe, a na nich znajdują się płaszczowiny skał nasuniętych z południa. Skały te tworzą pas po północnej stronie Tatr.

Tatry, jakie znamy, powstały w wyniku silnego wypiętrzania w ostatnim etapie orogenezy alpejskiej . Na południowej granicy Tatr powstał wtedy uskok, wzdłuż którego masyw zaczął się podnosić. Proces ten zapisał się w krajobrazie Tatr wyraźną asymetrią między skłonem północnym i południowym. Większe nachylenie dolin i silniejsza erozja po stronie południowej doprowadziły do przesunięcia głównej grani na północ. Dlatego najwyższe szczyty Tatr - Gerlach i Łomnica - znajdują się na południe od grani głównej. Podczas ruchów górotwórczych dochodziło do przesunięć mas skalnych wzdłuż uskoków, co skutkowało przemieszczaniem, kruszeniem, a nawet całkowitym roztarciem skał - właśnie z tego powodu w strefach przy uskokach występują mylonity, czyli skały rozdrobnione i podatne na erozję. Na nich rozwinęły się żleby, jak Rysa w Rysach, i głębokie, wąskie przełęcze, jak Zawrat.

Lodowy Szczyt

Na współczesną rzeźbę Tatr duży wpływ miała epoka lodowcowa . Lądolód skandynawski tu nie dotarł - zatrzymał się kilkadziesiąt kilometrów dalej, ale w Tatrach utworzyły się wtedy lodowce górskie. Z początku były to małe lodowce, jednak w kolejnych zlodowaceniach zaczęły osiągać coraz większe rozmiary. W okresie między 26 a 18 tysięcy lat temu w tatrzańskich dolinach było ponad 50 lodowców o łącznej powierzchni 290 km 2 . Największe lodowce wypełniały doliny Tatr Wysokich. Na ich południowym skłonie sięgnęły aż do przedpola gór, tworząc lodowce piedmontowe (Dolina Mięguszowiecka i Dolina Młynicka). Pozostawiły one po sobie masywne, osiągające nawet 100 m wysokości moreny czołowe oraz pagórkowaty teren z wytopiskami (taras Szczyrbskiego Jeziora). Największy lodowiec Tatr znajdował się w Dolinie Białki - miał 14 km długości i grubość ponad 400 m. Lodowce całkowicie zmieniły krajobraz Tatr, nadając ich rzeźbie typowy alpejski charakter - pogłębiły i poszerzyły doliny, podcinając ich urwiste ściany, uformowały progi skalne i wyostrzyły granie. W cyrkach lodowcowych wyrzeźbiły misy, obecnie wypełnione wodami stawów. Ostatnie tatrzańskie lodowce stopniały około 11 tysięcy lat temu. Wraz z ich zanikiem strome zbocza tatrzańskich dolin zaczęły tracić lodowe podparcie. Ocieplenie i zwilgotnienie klimatu sprzyjały głębszemu rozmarzaniu skał podłoża i przenikaniu wód opadowych. Następstwem tych procesów były potężne obrywy i lawiny skalne.

W rejonach występowania skał węglanowych rozwinęły się liczne zjawiska krasowe . Możemy je zobaczyć na powierzchni w formie lejów i żłobków krasowych, ale większość jest ukryta pod ziemią - są to jaskinie, których w całych Tatrach odkryto już ponad 1200. Ich łączna długość przekracza 175 km. Obecnie najdłuższą znaną jaskinią tatrzańską jest Cień Księżyca (Mesačný tieň) w masywie Szerokiej Jaworzyńskiej - jej korytarze liczą ponad 30 km długości. Została odkryta w 2004 r. Liczne jaskinie występują także w Tatrach Bielskich.

Historia Tatr jeszcze się nie skończyła, a przyroda, którą nazywamy nieożywioną, jednak żyje swoim życiem. Masyw wciąż się wypiętrza, różne zjawiska erozyjne zmieniają krajobraz. Możemy to zauważyć po lawinie śnieżnej, obrywie skalnym lub wezbraniu potoku. Jeśli zainteresowała was ta historia i chcielibyście dowiedzieć się więcej, to bardzo polecam wizytę w Tatrzańskim Archiwum Planety Ziemia przy wejściu do Doliny Kościeliskiej.

Kozica

Klimat

Tatry znajdują się w obszarze klimatu umiarkowanego , w strefie przejściowej pomiędzy klimatem oceanicznym i kontynentalnym. Duży wpływ na klimat Tatr ma ich wysokość. Wraz z jej wzrostem spada średnia roczna temperatura powietrza, która u podnóża wynosi około 6°C, a w najwyższych partiach -4°C. Ciekawym zjawiskiem są występujące przy bezwietrznej pogodzie inwersje temperatury - chłodne powietrze spływa do dolin i kotlin, podczas gdy na szczytach jest nawet ponad 10 stopni cieplej. Zimowym inwersjom towarzyszy często malownicze zjawisko morza chmur, nad którymi wystają szczyty na kształt wysp. Z wysokością zmieniają się też opady - u podnóża ich roczna suma wynosi około 1100 mm, a na wysokości 2000 m n.p.m. jest to już prawie 1800 mm. Powyżej tej wysokości ilość opadów się zmniejsza. Największe sumy opadów występują w czerwcu i lipcu.

Im wyżej, tym większy jest udział śniegu w sumie opadów. Liczba dni z pokrywą śnieżną zwiększa się od 100 u podnóża do około 290 w najwyższych partiach Tatr. Opady śniegu są możliwe w każdym miesiącu, także latem. Ze śniegiem jest związane zjawisko lawin śnieżnych , które w Tatrach są bardzo częste. Masy śniegu nagromadzone w lawiniskach topnieją nieraz do późnej wiosny lub nawet do lata.

Jeszcze jeden element klimatu, o którym warto tutaj wspomnieć, to wiatr . Średnia prędkość wiatru zwiększa się trzykrotnie od podnóża po najwyższe szczyty. Występują tu lokalne wiatry zwane bryzami dolinnymi i górskimi - te powstają w ciepłej porze roku, przy wyżowej pogodzie, wskutek nierównomiernego nagrzewania się górskich zboczy.

Charakterystycznym zjawiskiem jest wiatr fenowy, zwany w Tatrach halnym . Powstaje on w wyniku przepływu mas powietrza z południowej strony Karpat na północ. Jest to wiatr ciepły, suchy i bardzo porywisty. Najsilniejszy halny, który udało się zmierzyć na Kasprowym Wierchu w 1968 r., wiał z prędkością blisko 300 km/h. Bardzo rzadkim zjawiskiem jest zimny spadający wiatr typu bora. Taki wiatr pojawił się jesienią 2009 r., czyniąc spustoszenie w lasach u południowego podnóża Tatr.

Przyroda ożywiona

Charakterystyczną cechą tatrzańskiej przyrody jest jej piętrowość wynikająca z klimatu. Dolną część Tatr porastają lasy, które dzielimy na regiel dolny i regiel górny. W reglu dolnym (od podnóża do 1250 m n.p.m.), gdzie klimat jest dość łagodny, występuje kilka zbiorowisk leśnych. Na podłożu węglanowym największą powierzchnię zajmuje buczyna karpacka z bukiem, jodłą, świerkiem, jaworem. Na cięższych glebach rosną jedliny. Wzdłuż potoków można spotkać olszynę karpacką, a na reglowych skałkach reliktowe laski sosnowe. Najuboższe siedliska na podłożu morenowym są porośnięte świerczynami namorenowymi. Powyżej wysokości 1250 m n.p.m. rozciąga się regiel górny , który jest krainą świerka. Smrekom towarzyszy jarzębina, która ujawnia się podczas przemiany pokoleń w świerczynie. A tę napędzają wiatr halny i kornik drukarz.

Górna granica lasu w Tatrach przebiega na wysokości 1550 m n.p.m. W tej strefie, poza jarzębiną, pojawiają się wierzba śląska i brzoza karpacka. Tutaj też jest siedlisko reliktowych borów świerkowo-limbowych. Tatrzańskie regle zamieszkują liczne gatunki zwierząt, wśród których są występujące powszechnie poza Tatrami sarny, jelenie, dziki czy małe drapieżniki: lisy, kuny, łasice. Żyją tu także duże drapieżniki: wilki, rysie i niedźwiedzie brunatne. Nad potokami występują wydry i bobry. Spośród ptaków warto wymienić głuszca, cietrzewia, dzięcioła trójpalczastego, pluszcza i orzechówkę. Regle to też główne miejsce życia płazów i gadów: traszek, kumaka górskiego, ropuchy szarej, salamandry, jaszczurki żyworodnej, żmii zygzakowatej.

Piętro halne - sasanka alpejska

Powyżej górnej granicy lasu rozciąga się piętro subalpejskie , zwane piętrem kosodrzewiny, porośnięte przez krzewiastą sosnę górską. Wśród łanów kosówki, w żlebach, na brzegach potoków i stawów rosną górskie ziołorośla wyróżniające się okazałymi gatunkami: miłosną górską, modrzykiem górskim, starcem górskim, ciemiężycą zieloną. Wysokości powyżej 1800 m n.p.m. zajmuje piętro alpejskie , zwane halnym. Największą powierzchnię porastają tutaj murawy wysokogórskie. Wśród nich najpospolitszy jest zespół situ skuciny i boimki dwurzędowej, występujący na bezwęglanowym podłożu. To właśnie sit skucina powoduje, że pod koniec lata hale zmieniają barwę z zielonej na rudą. Kwitną tu dzwonki alpejskie i sasanki alpejskie. Tam, gdzie w podłożu jest wapień lub dolomit, np. w Tatrach Bielskich, występują dużo bogatsze gatunkowo murawy z wieloma gatunkami roślin zielnych, m.in. pełnikiem alpejskim, zawilcem narcyzowym, a także szpalerowymi krzewinkami, np. dębikiem ośmiopłatkowym czy wierzbą żyłkowaną. Na piargach rozwijają się zbiorowiska piargowe, przystosowane do ruchomego podłoża. W zależności od stopnia stabilizacji piargów występują różne gatunki roślin, m.in. lepnica piargowa czy arcydzięgiel litwor. Inne specyficzne dla tego piętra siedliska to wyleżyska śnieżne - zagłębienia, gdzie śnieg zalega dłużej, co dodatkowo skraca i tak już krótki okres wegetacyjny. W takich miejscach dominuje kosmatka brunatna. Strefy występowania skał mylonitowych porasta zespół kostrzewy pstrej i mietlicy alpejskiej. Spotkamy tam lilijkę alpejką i nibymarchwicę pojedynczą. W całym profilu wysokościowym występują wychodnie skalne porośnięte przez zbiorowiska naskalne.

W Tatrach Wysokich powyżej 2200-2300 m n.p.m. występuje piętro turniowe . W całym łuku Karpat tylko tutaj jest w pełni wykształcone. Naliczono tu około 120 gatunków roślin naczyniowych. Tworzą one luźne, niskie murawy, wśród skalnych ścian i na graniach. W murawach tych panuje zwykle boimka dwurzędowa, a obok niej - kostrzewa niska. Do charakterystycznych gatunków turniowych należą: goryczka przezroczysta, lepnica bezłodygowa, mokrzyca rozchodnikowa i starzec kraiński. Na tej wysokości występują również liczne gatunki porostów, rosnące pośród muraw lub na skałach. W świecie zwierząt piętra hal i turni najbardziej znane gatunki to świstaki i kozice, które są na różne sposoby przystosowane do przeżycia w tych trudnych warunkach. Żyją tu też dwa bardzo rzadkie, niepozorne gryzonie - nornik śnieżny i darniówka tatrzańska. Spośród ptaków warto wymienić płochacza halnego i siwerniaka. W ścianach skalnych gnieżdżą się pomurniki. Przy odrobinie szczęścia można wypatrzeć orła przedniego, który poluje na halach, ale gnieździ się niżej, w reglach.

Podane wysokości pięter odnoszą się do północnej strony Tatr. Na południowych stokach, które są lepiej nasłonecznione, piętra te sięgają 50-100 m wyżej. W lasach nie spotkamy buczyn, bo w podłożu nie ma skał węglanowych. Przeważają tu bory świerkowe i świerkowo-jodłowe.

W krajobrazie i przyrodzie Tatr występują też elementy związane z działalnością człowieka. Efektem dawnej gospodarki łąkowej i pasterskiej są liczne polany . Te, które są wciąż użytkowane, stanowią siedlisko dla zbiorowisk pastwiskowych i łąkowych, a na pozostałych, pozostawionych bez ingerencji człowieka, zachodzi sukcesja wtórna, czyli stopniowe zarastanie przez borówki, maliny lub wierzbówkę, a na końcu przez las lub kosodrzewinę. Rabunkowa gospodarka leśna, głównie w XIX w. i w czasie II wojny światowej, bardzo przekształciła lasy Tatr. Na miejscu wyciętych niemal w pień buczyn posadzono monokultury świerkowe. Od dawna prowadzi się ich przebudowę w obu parkach narodowych. W ostatnich latach nastąpił dość gwałtowny rozpad sztucznych świerczyn na skutek uszkodzeń przez wiatry i gradacji kornika drukarza. Choć estetycznie nie najlepiej to wygląda, to w gruncie rzeczy jest to proces naturalizacji lasów sprzyjający różnorodności biologicznej.

Ochrona przyrody w Tatrach

Tatry są objęte najwyższymi formami ochrony przyrody. Park narodowy po słowackiej stronie Tatr - Tatranský národný park (TANAP) - powstał w 1949 r. i jest najstarszym parkiem narodowym tego kraju. Początkowo w jego granicach były Tatr Wysokie i Bielskie, w 1987 r. włączono do niego także Tatry Zachodnie. Dziś park zajmuje 73 800 ha, a powierzchnia jego otuliny to 30 703 ha. Polski Tatrzański Park Narodowy (TPN) utworzono w 1955 r. Obejmuje on ochroną całą polską część Tatr oraz niewielkie tereny u ich podnóża, a jego powierzchnia wynosi 21 197 ha. TPN posiada tylko szczątkową otulinę o powierzchni 181 ha.

Wierzbówka na Hali Gąsienicowej

Parki narodowe tworzone są, aby chronić całość przyrody, ożywionej i nieożywionej - gatunki wraz z ich siedliskami, a także naturalne procesy zachodzące w ekosystemach. Ich rolą jest również udostępnianie przyrody dla różnych form aktywności człowieka w taki sposób, aby minimalizować ich negatywne skutki. Na terenie parków prowadzony jest też monitoring i wiele badań naukowych, zajmują się one ponadto działalnością edukacyjną. Oba parki podlegają pod różne krajowe przepisy i jest sporo różnic w ich podejściu do ochrony i udostępniania. Po polskiej stronie park narodowy jest podzielony na trzy strefy ochrony: ścisłą - gdzie przyroda jest pozostawiona sama sobie, czynną - w której przywraca się naturalne ekosystemy w miejscach przekształconych przez człowieka (przebudowa lasu) i chroni półnaturalne ekosystemy (wypas, wykaszanie), oraz krajobrazową - o najniższym reżimie ochronnym, obejmującą tereny prywatne. Po słowackiej stronie Tatr sytuacja jest bardziej skomplikowana. Obszar TANAP jest podzielony na pięć stref ochrony. Na jego obszarze funkcjonują pomniejsze formy ochrony: narodowe rezerwaty przyrody, rezerwaty przyrody, obszary chronione, narodowe pomniki przyrody i pomniki przyrody o łącznej powierzchni 37 551 ha, co stanowi 50,7% powierzchni parku. W roku 1992, w ramach międzynarodowego programu "Człowiek i Biosfera" UNESCO został powołany Tatrzański Transgraniczny Rezerwat Biosfery - obejmuje on Tatry i fragment słowackiego Podtatrza. Tatry są także częścią międzynarodowej sieci Natura 2000 chroniącej cenne gatunki zwierząt i siedliska przyrodnicze.

Ostróżka tatrzańska w Dolinie Litworowej