Wstęp
Opowiastka alegoryczna - taki polski odpowiednik proponuję dla chińskiego terminu yuyan (??). W dzisiejszym rozumieniu odnosi się on do bogatej tradycji krótkich zazwyczaj narracji (opowiastek) o anegdotycznym charakterze, do których w Chinach późnego okresu Walczących Państw (453-221 r. p.n.e.) często sięgano w dyskursie politycznym, społecznym i filozoficznym. W niniejszej publikacji postaram się poszukać odpowiedzi na pytania: CZYM właściwie jest opowiastka alegoryczna z literaturoznawczego punktu widzenia, JAK posługują się nią poszczególni autorzy starożytni, a przede wszystkim DLACZEGO jest tak szeroko reprezentowana w piśmiennictwie IV-III w. p.n.e. - nie wcześniej i nie później. Konieczne będzie więc głębokie zanurzenie się w teksty źródłowe, prezentujące fascynujący świat dawnych Chin, o przebogatych tradycjach retorycznych. Poznanie tego aspektu starożytnej kultury Państwa Środka może również pomóc w lepszym zrozumieniu ich współczesności, a szczególnie dyskursu politycznego i technik perswazji.
Opowiastka alegoryczna wielokrotnie pojawiała się jako zagadnienie badawcze w mojej wcześniejszej pracy tłumacza literatury chińskiej i sinologa. Z tej lub innej strony dotykałem tematu owej krótkiej fabuły, która zdaje się mówić dużo więcej niż zwykła anegdota, i której cechy wydawały mi się zawsze niedopowiedziane i niedookreślone, wymagające dogłębniejszych studiów. W publikacji Liezi. Prawdziwa księga pustki (Drzewo Babel, Warszawa 2006), moim pierwszym tłumaczeniu chińskiej literatury klasycznej na język polski, nazwałem ten typ narracji przypowiastką filozoficzną. Przekład był w rzeczywistości wyborem 76 takich właśnie krótkich tekstów, dokonanym z oryginału eklektycznego, niejednorodnego i niespójnego stylistycznie, ale fascynującego.
Praca nad tłumaczeniem drugiego starożytnego dzieła chińskiego, Zhuangzi. Prawdziwa księga południowego kwiatu (Iskry, Warszawa 2009), pozwoliła mi jeszcze bliżej przyjrzeć się zagadnieniu opowiastki alegorycznej w piśmiennictwie filozoficznym okresu przedcesarskiego (do 221 r. p.n.e.). Zhuangzi (??), klasyczna pozycja w dziejach chińskiej literatury - przy czym jeden z najpiękniejszych tekstów, jakie kiedykolwiek czytałem - w dwóch trzecich składa się z tego typu narracji, które bezsprzecznie stanowią jego trzon.
W 2010 roku, korzystając ze stypendium przyznanego mi przez Biuro Gospodarcze i Kulturalne Tajpej w Warszawie, odbyłem dwutygodniowe badania na Tajwanie, w całości poświęcone tematowi opowiastki alegorycznej. Duża część bibliografii chińskojęzycznej, wykorzystanej w niniejszym opracowaniu została zebrana właśnie wtedy. Intensywne wyzwania zawodowe w kolejnych latach zmusiły mnie do zawieszenia na pewien czas studiów nad tym zagadnieniem. Wróciłem do nich w 2016 roku, kiedy zdecydowałem się na rozpoczęcie badań nad kolejnym tekstem starożytnym - Strategiami walczących państw (Zhanguo ce, ???). One też zawierają pewną liczbę opowiastek alegorycznych, różniących się jednak właściwościami i kontekstem użycia od tych, które poznałem dzięki Liezi (??) i Zhuangzi.
Obcowanie z tymi trzema, oraz innymi, dziełami chińskiej literatury starożytnej sprawiło, że postanowiłem zagadnieniu opowiastki alegorycznej poświęcić więcej systematycznych badań. Bogata literatura przedmiotu w języku chińskim nie dostarczała jednak przekonujących odpowiedzi na pytania o przynależność gatunkową yuyan, jej cechy dystynktywne i zakres użycia. Zauważyłem również, że alegoryczny charakter wielu tekstów narracyjnych, obecnych w chińskim piśmiennictwie starożytnym, nie jest właściwie przedmiotem rozważań sinologii światowej, poza chińskojęzyczną. Zadaniem niniejszej książki jest więc, po pierwsze, przybliżenie chińskich prac badawczych, po drugie - skonfrontowanie ich z europejskim aparatem naukowym. Myślę, że przegląd tekstów źródłowych pozwoli na szczegółową charakterystykę występowania w nich opowiastki alegorycznej, opis jej cech, funkcji i użycia. Analiza zaś licznych utworów, które łączy tradycja alegoryczna przybliży czytelnikowi różnorakie aspekty starożytnej kultury chińskiej z okresu Walczących Państw.
Rozważania prezentowane w tej publikacji odnoszą się do czterech tekstów, które uznaję za najważniejsze zbiory opowiastek alegorycznych okresu przedcesarskiego. Są to: Strategie walczących państw, Han Feizi (???), Roczniki Pana Lü (Lüshi chunqiu, ????) oraz Zhuangzi. Z pewnym żalem zrezygnowałem z bliższych studiów nad dobrze mi znanym Liezi oraz skompilowanymi w epoce Han takimi dziełami, jak Huainanzi (???), Yanzi chunqiu (????) czy Shuoyuan (??). Zmuszony byłem ograniczyć objętość analizowanego materiału. Cztery wymienione wcześniej teksty liczą łącznie prawie 3 500 stron z komentarzami i zawierają ponad 450 poddanych mojej analizie narracji, dodawanie kolejnych byłoby już niebezpieczne dla sprawności poruszania się w nich pojedynczego badacza.
Chciałbym podkreślić, że selekcji opowiastek dokonywałem samodzielnie w trakcie lektury pełnych wersji tekstów źródłowych i nie korzystałem z gotowych zbiorów yuyan, których w ostatnich kilkudziesięciu latach ukazało się w Chinach i na Tajwanie bardzo dużo. Dzięki temu uniknąłem - mam nadzieję - omawiania opowiastek, wielokrotnie pojawiających się w opracowaniach badaczy chińskich. Oczywiście odbiorca dobrze obeznany z tematem znajdzie tu wiele słynnych przykładów, lecz również - jak wierzę - narracje mniej znane.
François Billeter, szwajcarski filozof, literat i tłumacz w krótkiej książeczce Cztery wykłady o Zhuangzi (Zhuangzi sijiang, ????) bardzo trafnie zauważa, że nic tak nie wiąże czytelnika z oryginałem, jak praca nad jego przekładem. Ja również, jako jeden z tłumaczy Zhuangzi, czuję, że ten właśnie tekst jest mi najbliższy, i być może dlatego szczególnie często się do niego odwołuję. Sporym odkryciem były dla mnie również Roczniki Pana Lü, tekst niezwykle ciekawy i cenny, z niezrozumiałego dla mnie powodu niecieszący się dużym powodzeniem wśród uczonych i tłumaczy. Han Fei natomiast zyskał sławę chińskiego Machiavellego, głównie dzięki esejom politycznym zawartym w Han Feizi. Skoncentrowałem się jednak wyłącznie na ośmiu rozdziałach "Shuolin" i "Chushuo", do których rzadziej sięgają badacze myśli tego starożytnego politologa. Reasumując, choć cztery analizowane teksty to dzieła znane i - za wyjątkiem Roczników Pana Lü, - szeroko omawiane w literaturze przedmiotu, to mam nadzieję rzucić nieco inne światło na to dziedzictwo piśmiennictwa chińskiego i ukazać jego słabiej poznaną, a nie mniej ciekawą, stronę.
W moich badaniach oparłem się na tekstach źródłowych wydanych w serii naukowej Guji jinzhu xinyi congshu (????????), tajwańskiego wydawnictwa Sanmin shuju (????). Wszystkie odniesienia do dzieł literatury klasycznej w niniejszym opracowaniu kierują czytelnika do tych publikacji. Mój wybór wynikał z kilku powodów: jednolitego formatu całej serii, dobrego opracowania tekstów klasycznych (transkrypcja zhuyin fuhao, przypisy), uwzględniania komentarzy klasycznych, tłumaczenia na chiński język współczesny, dostępności. W miarę potrzeby korzystałem również z tekstów w wydaniach Zhonghua shuju (????) z Chin kontynentalnych, tekstów zamieszczonych w internetowych bazach tekstowych Zhonghua jingdian guji ku (???????) wydawnictwa Zhonghua shuju oraz Chinese Text Project (http://ctext.org), prowadzonego przez Donalda Sturgeona. Odwoływałem się również do angielskich tłumaczeń wszystkich czterech dzieł chińskich, autorstwa Jamesa Irvinga Crumpa (Strategie walczących państw), Victora Maira (Zhuangzi), Liao (Han Feizi) oraz Zhai Jiangyue (Roczniki Pana Lü). Niezależnie od źródła, z którego korzystam, wszystkie znaki chińskie podaję w pełnej grafii (znaki tradycyjne, fantizi) i również niezmiennie korzystam z transkrypcji pinyin.
Niniejszą rozprawę można podzielić na część teoretyczną i praktyczną. W trzech początkowych rozdziałach pierwszej części skupiam się na przedstawieniu głównych cech i kierunków przemian społecznych okresu Walczących Państw oraz przybliżeniu piśmiennictwa tych czasów. W rozdziale trzecim proponuję własną typologię dzieł tej epoki, odchodzącą od klasycznego podziału na szkoły myśli. Kolejny rozdział poświęcam rozważaniom terminologicznym i próbie definicji opowiastki alegorycznej (yuyan), nie tylko w kontekście starożytnego piśmiennictwa chińskiego czy współczesnych badań w Chinach i na Tajwanie, lecz także w odniesieniu do europejskiej tradycji klasycznej i kręgu judeochrześcijańskiego. To jądro teoretyczne całej pracy.
Dalsza - praktyczna - część tej publikacji zawiera właściwą analizę chińskich opowiastek alegorycznych, wykorzystywanych w badanych dziełach. W pierwszym rozdziale tej części, a piątym całej publikacji, omawiam różne rodzaje tekstów i strategii perswazyjnych, wskazując, że nie wszystkie mogą być uznane za przykłady opowiastki alegorycznej. W kolejnych rozdziałach przybliżam cztery aspekty wykorzystywania opowiastek alegorycznych, które w analizowanym korpusie tekstów mogą być narzędziem, służącym do:
1. perswazji bezpośredniej podczas rozmów strategicznych, negocjacji czy nagłych interwencji;
2. nauki o rządzeniu, zarządzaniu podwładnymi i budowaniu relacji;
3. ilustracji wykładu filozoficznego;
4. manipulacji.
W pierwszym ujęciu korzystam przede wszystkim ze Strategii walczących państw, które zawierają najwięcej opisów sytuacji praktycznego wykorzystania opowiastek alegorycznych w bezpośredniej rozmowie. W drugim omawiam przede wszystkim dzieła Han Feizi i Roczniki Pana Lü. W trzecim koncentruję się na Zhuangzi. W ostatnim rozdziale gromadzę przykłady zaczerpnięte z każdego z tych dzieł. W sumie poddaję analizie niemal 70 narracji, sklasyfikowanych jako opowiastki alegoryczne, wszystkie w moim własnym tłumaczeniu z chińskiego języka klasycznego na polski.
Praca ta byłaby dużo bardziej niedoskonała, gdyby nie pomoc wielu przyjaznych mi osób. Szczególnie dziękuję za liczne, cenne uwagi moim profesorom z Wydziału Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego: Profesor Lidii Kasarełło, promotorce mojej pracy magisterskiej i doktorskiej, oraz Profesorowi Zbigniewowi Słupskiemu. Dziękuję serdecznie także literaturoznawcom z Uniwersytetu SWPS, Profesorowi Tadeuszowi Rachwałowi i Doktor Paulinie Nalewajko, wnikliwym recenzentom części teoretycznej. Wiele też zawdzięczam cennym radom Profesor Jadwigi Linde-Usiekniewicz, Doktor Agnieszki Pantuchowicz i innych przyjaciół z Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych Uniwersytetu SWPS.
Z głębi serca dziękuję również moim Rodzicom - niezmiennie wiernym recenzentom wszystkich pisanych przeze mnie książek.
Marcin Jacoby, styczeń 2018
Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki
