Wstęp

W pewien lipcowy wieczór, dwanaście lat temu, stałem nad wybrzeżem Atlantyku w zachodniej Hiszpanii. Za moimi plecami w świetle zachodzącego słońca tonęło małe miasto, na które patrzyłem w tej chwili głęboko wzruszony. U moich stóp rozbijały się o skały fale oceanu. Biała latarnia morska wieńczyła przylądek, na którym odpoczywałem. Obok stał przy ścieżce betonowy słupek z napisem "0,00 KM". Szedłem do tego miejsca dokładnie 111 dni i 4 tysiące kilometrów. Tu znajdował się koniec drogi.

Kungsleden, Szwecja

Wysoka skała znaczyła miejsce zwane Finisterre, "koniec ziemi". Tutaj, na wybrzeżu Hiszpanii, kończyła się Droga św. Jakuba, jeden z najważniejszych szlaków pielgrzymkowych, prowadzący do sanktuarium w Santiago de ­Compostela - i dalej, do przylądka, na którym stałem. Trasę do Santiago, w centrum którego ma znajdować się, według tradycji, grób św. Jakuba Apostoła, przeszedłem pieszo z Warszawy. Idąc śladami średniowiecznych pielgrzymów, chciałem zobaczyć Europę z perspektywy bocznych dróg i ścieżek, z dala od metropolii i głośnych atrakcji.

Na szlaku Via Transilvanica, w górach Cerna

Od tamtego dnia przeszedłem pieszo ponad 20 długich szlaków przecinających nasz kontynent. W książce, którą trzymasz w rękach, znajdziesz aż 40 wyjątkowych tras długodystansowych po Europie. Każda z nich to osobna opowieść, pełna wyzwań, odkryć i chwil refleksji.

Europa jest kontynentem niezwykle różnorodnym - o bogatej historii, zjawiskowej przyrodzie i bardzo zróżnicowanym kulturowo - a jej piesze szlaki pozwalają na odkrywanie tej obfitości w sposób wyjątkowy. W tej książce znajdziesz opisy zarówno dobrze znanych tras, jak i tych mniej popularnych, ukrytych na peryferiach Starego Kontynentu. Możesz wędrować śladami pielgrzymów szlakiem Camino Francés, podziwiać majestat Pirenejów na Haute Route Pyrénéenne, zanurzyć się w krajobrazach wysokich partii Alp na Tour du Mont Blanc czy odkrywać dzikie zakątki Szkocji na Cape Wrath Trail. Wędrówka wzdłuż Muru Hadriana, starożytnej rzymskiej fortyfikacji na północy Anglii, to podróż przez historię.

Prześledzisz górski szlak GR 20, trasę dość krótką, a jednak uważaną za jeden z najtrudniejszych szlaków długodystansowych w Europie. Poznasz też wybitną Via Alpina, przebiegającą przez osiem krajów alpejskich, od Słowenii po Monako. Zapuścisz się na norweską prowincję, gdzie wędrówka Szlakiem św. Olafa łączy ciszę, spokój i duchowe doświadczenie. Na Szlaku Sułtana, z Wiednia do Stambułu, odwiedzisz kilka krajów Europy Środkowej i Południowej śladami historii, która łączy różnorodne kultury i tradycje. Na dalekiej Północy szlak Nordkalottruta poprowadzi cię przez surowe krajobrazy Skandynawii. Idąc śladami pielgrzymów z Anglii do Rzymu szlakiem pątniczym Via Francigena, zanurzysz się w średniowieczną historię Europy oraz jej kulturowe i religijne skarby. Poznasz też fascynujące szlaki na rubieżach Europy: wędrówki przez Estonię, Finlandię, Bałkany czy Islandię, gdzie natura wciąż króluje nad człowiekiem, a cisza wypełnia każdy krok. Nie zabraknie też najdłuższego szlaku górskiego w Polsce oraz tras u naszych sąsiadów.

Przy tworzeniu tego przewodnika starałem się wybrać trasy najpiękniejsze, najciekawsze kulturowo i najbardziej różnorodne. Każdy z tych szlaków to nie tylko wyprawa przez krajobrazy, ale również podróż w głąb historii i tradycji Starego Kontynentu oraz spotkania z ludźmi.

Wędrówka szlakami długodystansowymi to coś więcej niż tylko przejście z punktu A do punktu B. To sposób na ­głębokie poznanie świata - jego natury, ludzi - oraz siebie samego. Kiedy wyruszasz w drogę, zostawiasz za sobą codzienność, by wkroczyć w przestrzeń, gdzie czas płynie wolniej. Oderwanie od codziennego zgiełku, brak rozpraszaczy i kontakt z surową przyrodą sprawiają, że człowiek zaczyna zwracać uwagę na emocje. Każdy krok staje się okazją do zrozumienia siebie.

Podróż trwająca kilka tygodni lub miesięcy to doświadczenie, które potrafi na zawsze zmienić człowieka. Uczy pokory. Wymaga nie tylko siły fizycznej, lecz także wewnętrznej wytrwałości. Siły mentalnej, cierpliwości i determinacji. Każdy dzień spędzony na szlaku jest wyzwaniem, ale przynosi też wyjątkowe chwile: wschody i zachody słońca nad szczytami gór, kontemplację ogromnych przestrzeni, samotność wśród przyrody, a czasem spotkania i ciepło ludzkiej gościnności. Niesie też ze sobą nieocenione lekcje i głębokie zmiany, zarówno duchowe, jak i osobiste. Przemierzając setki, a czasem tysiące kilometrów, odkrywasz, jak niewiele naprawdę potrzebujesz, by czuć się spełnionym i wolnym. Otrzymujesz cenną lekcję doceniania prostych rzeczy - kubka ciepłej herbaty po długim dniu, wygodnego miejsca do odpoczynku czy towarzystwa osób, które spotykasz na swojej drodze.

To momenty, w których rodzi się głębsza więź z otaczającym światem, a codzienne problemy tracą na znaczeniu, ustępując miejsca bardziej fundamentalnym pytaniom i refleksjom. Długo­dystansowe wędrówki uświadamiają, że sukces nie zawsze przychodzi łatwo, ale to właśnie droga do celu jest najważniejszym doświadczeniem.

Podjęcie się wielodniowej czy wielomiesięcznej wędrówki jest wyzwaniem. Zmienne warunki pogodowe, zróżnicowany teren, czasami surowa przyroda - wszystko to wymaga elastyczności, umiejętności adaptacji i radzenia sobie w trudnych sytuacjach, a także samodzielności. Musisz polegać na sobie, planować trasy, zarządzać zapasami i dbać o własne bezpieczeństwo. To doświadczenie, które uczy odpowiedzialności za siebie i swoje decyzje oraz buduje poczucie pewności siebie i niezależności. W miarę jak pokonujesz kolejne kilometry, odkrywasz swoje granice, zarówno fizyczne, jak i psychiczne, oraz uczysz się je przekraczać.

Długie wędrówki pozwalają na zanurzenie się w naturze w sposób, który nie jest możliwy podczas krótszych wycieczek. Każdy dzień na szlaku to nowe krajobrazy i miejsca. Ten bliski kontakt z przyrodą, czasem surową i nieprzewidywalną, kształtuje wędrowca, ucząc go cierpliwości, zrozumienia cyklów natury i szacunku dla niej.

Col Inférieur de Litérole (2983 m) - najwyższy punkt HRP

Wędrówki długodystansowe to również spotkania z ludźmi - zarówno innymi wędrowcami, jak i mieszkańcami. To okazja do wymiany doświadczeń, poznania innych perspektyw. Przecinając różne kraje, szlaki długodystansowe dają szczególną okazję do zanurzenia się w różnorodności Europy, jej historii, tradycjach i językach.

Życzę ci odnalezienia dzięki tej książce własnego szlaku. Niech wędrówki, które podejmiesz, przyniosą nie tylko fizyczne wyzwanie, lecz także wewnętrzną przemianę. Niech każde spotkanie wzbogaci cię o nowe doświadczenia, a każda chwila spędzona na szlaku zostawi w tobie trwały ślad. Odkrywaj, ciesz się chwilą i pozwól, by każda wyprawa stała się podróżą nie tylko po Europie, lecz także w głąb samego siebie.

Szerokiej drogi i do zobaczenia na szlakach Europy!

Łukasz Supergan

02 Camino Francés Duchowa pielgrzymka przez północną Hiszpanię

Francuska Droga św. Jakuba to jeden z najpopularniejszych szlaków pielgrzymkowych na świecie, prowadzący z Francji aż po zachodnie krańce, do Santiago de Compostela. Był to główny chrześcijański szlak pielgrzymkowy w średniowieczu.

Oznakowanie Camino de Santiago

-

Ciągnące się przez około 780 km z Saint-Jean-Jean-Pied-de-Port we Francji do Santiago de Compostela w Hiszpanii Camino Francés jest najpopularniejszą trasą Camino de Santiago. Każdego roku wędruje tędy ponad 200 tysięcy (!) pielgrzymów z całego świata, których przyciąga historia szlaku, kulturowe doświadczenie i znaczenie duchowe. Podróż nią to nie tylko fizyczna wędrówka, lecz także głębokie doświadczenie wewnętrzne. Szlak oferuje mozaikę historycznych miejscowości i zabytków. Camino Francés, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, jest żywym muzeum średniowiecznej architektury. Trasa została szczegółowo opisana już w XII stuleciu, w przewodniku dla pielgrzymów Codex Calixtinus.

Szlak jest połączeniem polnych ścieżek i cichych wiejskich dróg, omija ruchliwe autostrady.

Pielgrzymi muszą przejść co najmniej ostatnie 100 km do Santiago, aby otrzymać certyfikat. Po drodze konieczne jest zbieranie pieczątek w paszporcie pielgrzyma. Certyfikat (compostela) przyznawany jest w Biurze Pielgrzyma w Santiago de Compostela.

Przebieg

Trasa rozpoczyna się w Saint-Jean-Pied-de-Port, malowniczym miasteczku położonym u stóp Pirenejów we Francji. Pierwszy odcinek prowadzi przez przełęcz Roncesvalles, która stanowi jedno z najbardziej wymagających wyzwań na trasie. Przekraczając Pireneje, pielgrzymi wchodzą do Hiszpanii, gdzie pierwszym przystankiem jest klasztor w Roncesvalles. Dalej szlak prowadzi przez zielone wzgórza Nawarry i dociera do Pampeluny, słynącej z corocznej gonitwy byków podczas festiwalu San Fermín. W Pampelunie warto zobaczyć gotycką katedrę Santa María la Real oraz historyczne mury miejskie.

Przylądek Finisterre

Opuściwszy Nawarrę, szlak wkracza do regionu La Rioja, znanego z produkcji doskonałych win. W Logro?o, stolicy regionu, pielgrzymi mogą odwiedzić barokową katedrę Santa María de la Redonda.

Trasa prowadzi do regionu Kastylia i León, gdzie przemierza się płaskie tereny płaskowyżu Meseta, zajmującego centralną część Hiszpanii, na południe od Gór Kantabryjskich. Jedna z najważniejszych miejscowości na tym etapie to Burgos, znajduje się tutaj majestatyczna gotycka katedra, wpisana na listę ­UNESCO. Szlak mija takie miejscowości jak Hornillos del Camino, Castrojeriz oraz Frómista, gdzie zwiedzić można XI-wieczny kościół San Martín, uważany za perłę architektury romańskiej.

León, stolica prowincji o tej samej nazwie, to kolejny ważny przystanek na trasie. Wśród licznych zabytków wyróżniają się imponująca gotycka katedra z witrażami, klasztor San Marcos oraz modernistyczny budynek Casa Botines, zaprojektowany na średniowieczną modłę przez Antoniego Gaudíego.

Z León szlak prowadzi przez górzyste tereny, m.in. pasmo górskie Montes de León, gdzie pielgrzymi wspinają się na wysokość 1500 m i docierają do Cruz de Ferro, symbolicznego miejsca, w którym tradycyjnie zostawia się kamień przyniesiony z domu jako symbol odrzucenia ciężarów życia. Następnie trasa wiedzie przez malownicze miasteczko Ponferrada, które może pochwalić się potężnym zamkiem templariuszy.

Galicia, ostatni region na trasie, wita pielgrzymów bujną zielenią i wilgotnym klimatem. O Cebreiro to pierwsza galisyjska wioska na szlaku, znana z kamiennych domów pallozas oraz romańskiego kościoła Santa María la Real. Przemierzając zielone wzgórza Galicii, wędrowcy mijają takie miejscowości jak Sarria, popularny początek szlaku dla tych, którzy chcą przejść ostatnie 100 km do Santiago, oraz Portomarín, miasteczko przeniesione w całości na wzgórze po zatopieniu doliny w latach 60. Następnie szlak wiedzie przez Palas de Rei i Arzúę aż na Monte do Gozo, skąd po raz pierwszy widać majestatyczną, bogato zdobioną katedrę w Santiago de Compostela - ostateczny cel pielgrzymki. To właśnie w tej świątyni, według tradycji, znajduje się grób św. Jakuba, jednego z dwunastu apostołów.

O szlaku

Droga Francuska jest wymagającym szlakiem. Pireneje na początku trasy stanowią najtrudniejszy odcinek ze względu na strome podejścia i zmieniającą się pogodę. Na równinach wyzwaniem mogą być monotonia krajobrazu oraz gorące letnie słońce. Galicia z kolei oferuje wilgotny klimat i częste deszcze, co może sprawić, że szlaki stają się śliskie. Podejście do O Cebreiro to także wymagająca część trasy. Główną trudność stanowią jednak sam dystans i pogoda, która może być zmienna, zwłaszcza w górach.

Największa frekwencja na szlaku panuje w lipcu, sierpniu i na początku września. Te miesiące przynoszą tłok oraz uciążliwe fale upałów (do 40°C!), szczególnie na równinach Mesety. Najlepsze okresy na wędrówkę to wiosna (od kwietnia do czerwca) i jesień (od września do października), gdy temperatura jest umiarkowana. Polecam gorąco ten okres! Zima (od listopada do marca) może być chłodna i mokra, ze śniegiem w Pirenejach i Galicii.

Na trasie Camino Francés znajduje się wiele schronisk, które oferują tanie i przyjazne zakwaterowanie. Oprócz schronisk dla pielgrzymów dostępne są również hostele, pensjonaty oraz hotele o różnym standardzie. W większych miastach można również zatrzymać się w prywatnych "albergach", które zapewniają nieco większy komfort.

Widok na przylądek Finisterre

Podsumowanie

Camino Francés to nie tylko szlak, ale prawdziwa podróż przez serce Hiszpanii, zarówno w sensie geograficznym, jak i duchowym. Wędrówka nim stanowi okazję do głębokiej refleksji, odkrywania bogactwa kultury i historii, a także nawiązywania trwałych więzi z innymi pielgrzymami. Przejście tego szlaku to wyzwanie, które przynosi ogromną satysfakcję i wewnętrzną przemianę.

03 Camino Mozárabe i Vía de la Plata Znad Morza Śródziemnego przez serce Hiszpanii

Opisywana tu trasa stanowi połączenie dwóch szlaków, pozwalających na przejście całej Hiszpanii z południa na północ . To najdłuższy wariant Camino de Santiago w tym kraju!

D?rria

-

Pierwsza część, Camino Mozárabe , to wyjątkowy szlak pielgrzymkowy, który prowadzi przez serce południowej Hiszpanii. Jego początek to Malaga , Almería lub Grenada . Przemierzając ten szlak, pielgrzymi mają okazję odkrywać fascynującą mieszankę wpływów muzułmańskich i chrześcijańskich, które ukształtowały historię regionu. Jednocześnie można podziwiać piękne krajobrazy Andaluzji i Estremadury.

W Méridzie , stolicy wspólnoty autonomicznej Estrema dura, Camino Mozárabe kończy się, dołączając do szlaku Vía de la Plata.

Vía de la Plata ma swój początek w Sewilli i prowadzi śladem historycznej drogi rzymskiej , łączącej obecne miasta Mérida i Astorga. W czasach rzymskich był to ważny trakt handlowy. Obecnie służy pielgrzymom, którzy z dalekiego południa Hiszpanii przecinają kraj w drodze ku północnym prowincjom i dalej, do Santiago de Compostela. Na szlaku nadal napotkać można dawne oznaczenia rzymskich konstruktorów, zwane miliarios , odmierzające odległości na drogach i stawiane kiedyś w regularnych odstępach 1 mili rzymskiej (1478,5 m, czyli 1000 podwójnych kroków legionisty).

Droga pomagała transportować ludzi i towary, rozprzestrzeniając przy tym wpływy rzymskie. Szlak był też wykorzystywany później, w średniowieczu, gdy chrześcijanie i muzułmanie współistnieli na Półwyspie Iberyjskimi, dzieląc ze sobą terytorium, gospodarkę i kulturę. Sama nazwa Vía de la Plata nie oznacza "Srebrnej Drogi" (srebra nigdy prawdopodobnie nią nie transportowano), ale pochodzi od arabskiego słowa balat , oznaczającego "brukowaną drogę".

Vía de la Plata kończy się w Astordze , gdzie łączy się z opisaną wcześniej Camino Francés.

Krajobraz hiszpańskiej dehesy

Przebieg

Trasa, na którą cię zapraszam, jest wymagająca: wchodząc na szlak w Almerii , masz przed sobą 1353 km do przejścia. Ten dystans to nie żarty. Tym bardziej, że dużą część drogi spędzisz samotnie: frekwencja na Vía de la Plata jest 50 razy mniejsza niż na popularnej Drodze Francuskiej, zaś na Camino Mozárabe jest jeszcze puściej!

Camino Mozárabe, wytyczone około XII wieku przez chrześcijan mozarabskich żyjących w Andaluzji pod panowaniem muzułmańskim, podąża cichymi wiejskimi ścieżkami i dawnymi szlakami, które istniały tu od czasów starożytnych. Szlak biegnie przez malownicze tereny tego regionu i Estremadury: gaje oliwne, winnice, pasma górskie oraz rozległe równiny, oferując zróżnicowane krajobrazy i ciche, urokliwe miasteczka. Między Almeríą i Grenadą przecina góry Sierra Nevada , dalej, między Kordobą a Méridą przebija się przez pasma gór Sierra Morena . Chociaż najwyższe wzniesienie na szlaku to 1465 m, w pobliżu Grenady, znaczna część trasy jest pofałdowana i wymagająca.

Po drodze przemierzasz rozległe wyżyny oraz dziesiątki niewielkich miast, w których odnajdziesz wpływy rzymskie, wizygockie, arabskie i chrześcijańskie, widoczne w lokalnej architekturze. Można napotkać tu również rzymskie i mauretańskie kanały irygacyjne oraz wielowiekowe, typowe dla Półwyspu Iberyjskiego systemy rolniczo-pasterskie zwane dehesa , które łączą elementy lasu, pastwiska i upraw. Półnaturalny krajobraz charakteryzuje się w nich rzadkim zadrzewieniem, a także otwartymi przestrzeniami, gdzie wypasa się zwierzęta, uprawia rośliny lub prowadzi działalność leśną. Dehesa jest ekosystemem, który przez wieki był rozwijany i utrzymywany w sposób zrównoważony, sprzyjając różnorodności biologicznej oraz zapewniając wielorakie korzyści gospodarcze, takie jak produkcja korka, drewna, żywności (szynka iberyjska, oliwki) oraz utrzymanie pastwisk dla bydła i owiec. Dzięki swojej wielofunkcyjności dehesa stanowi przykład zrównoważonego gospodarowania ziemią, gdzie rolnictwo, hodowla i ochrona środowiska współistnieją w harmonii.

Szlak oferuje niezwykłe bogactwo kulturowe i historyczne. Na trasie można zobaczyć wiele średniowiecznych kościołów, klasztorów i zamków. Przyroda również zachwyca - od rezerwatów przyrody, takich jak Sierra Morena, po malownicze doliny rzek Genil i Gwadalkiwir.

Szlak rozpoczynamy w Almerii. W pierwszej części trasy, od Grenady , z niezwykłym mauretańskim zespołem pałacowym Alhambra, do Kordoby, pielgrzymi przechodzą przez historyczne miasto Alcalá la Real oraz Antequerę , znaną z neolitycznych dolmenów. Trasa prowadzi też przez Castro del Río , które kryje liczne zabytki z okresu mauretańskiego, oraz Baenę - słynącą z produkcji oliwy. Kordoba stanowi kulturowe i duchowe serce szlaku. To prawdziwa perła na trasie, z jej słynną Mezquitą - dawnym meczetem, który po rekonkwiście przekształcono w katedrę. Miasto zachwyca również labiryntem wąskich uliczek, pięknymi, ukwieconymi dziedzińcami i licznymi zabytkami z czasów arabskich.

Po opuszczeniu Kordoby szlak wiedzie przez Almodóvar del Río , gdzie pielgrzymi mogą zwiedzić wspaniały zamek, górujący nad okolicą, a następnie łączy się z trasą Vía de la Plata w Méridzie. Mérida to prawdziwa perełka dla miłośników starożytności. Znajdują się tu: jeden z najlepiej zachowanych rzymskich teatrów na świecie, imponujący amfiteatr, akwedukt, świątynia Diany oraz łuk Trajana.

Zespół pałacowy w Grenadzie

Szlak Vía de la Plata prowadzi ze słonecznej Andaluzji przez Estremadurę oraz Kastylię i León aż po Galicię. Każdy z tych regionów cechuje się odmiennymi krajobrazami, kulturą i historią, co czyni tę wędrówkę niezwykle urozmaiconą.