ZDOBĄDŹ I POZNAJ

Adrszpaskie i Teplickie skalne miasta

Położone tuż koło siebie najsłynniejsze w Czechach labirynty. Pośród pełnych fantazji skalnych wież, baszt i turni wędrujemy w głębokich i wąskich szczelinach, w których nawet w gorące dni panuje przyjemny chłód. Obydwa skalne miasta oferują też możliwość wejścia wyżej, na punkty widokowe, skąd można ogarnąć wzrokiem całe niezwykłe formacje piaskowców, kryjące się w gęstym borze świerkowym.

Klasztor Benedyktynów w Broumovie

Olśniewająca przepychem perła baroku, zbudowana na skraju starego miasteczka stojącego pośrodku równiny, u stóp czeskiej części Gór Stołowych. W doskonale zachowanych wnętrzach świątyni opackiej oraz w murach klasztoru do dziś można podziwiać wspaniałość barokowego wystroju.

Skały Hruboskalskie

Fantastyczne formacje skalne, na których stoją prastare zamki, tak zachwyciły przed stu pięćdziesięciu laty kuracjuszy z pobliskiego uzdrowiska, że zaczęli nazywać te niezwykłe okolice Czeskim Rajem. Z czasem nazwę rozszerzono na inne okoliczne grupy piaskowcowych skał, lecz do dziś Hruboskalskie Skalne Miasto jest obok Prachowskich Skał główną atrakcją regionu.

Rejsy łodziami po labiryntach skalnych

Niezwykłą przygodą w czeskich skalnych miastach jest możliwość przepłynięcia na płaskodennych łodziach po niewielkich jeziorkach lub rzekach, wijących się pośród piaskowcowych formacji o oryginalnych kształtach i między naturalnymi kanionami. Takie atrakcje dostępne są w Adrszpachu oraz w Parku Narodowym Czeska Szwajcaria, gdzie można spłynąć łodziami w kanionie rzeki Kamenicy.

Zamek Kost

Surowa średniowieczna warownia z szarego piaskowca zdaje się być niemal naturalnym tworem - zarówno barwą, jak i wyglądem idealnie współgra ze scenerią skalistego wąwozu pośród piaskowców Czeskiego Raju. To zarazem jeden z najlepiej zachowanych, w niemal niezmienionym stanie, średniowiecznych zamków w Czechach.

Widok ujścia Wełtawy do Łaby w Melniku

Urokliwe stare miasto w Melniku, jednym z najstarszych ośrodków miejskich w Czechach, wznosi się na wzgórzu tuż ponad miejscem, gdzie łączą się dwie największe rzeki kraju: do Łaby uchodzi tu Wełtawa. Nachylona ku rzekom skarpa w Melniku, ponad którą stoją okazała gotycka świątynia oraz renesansowy zamek, jest od wielu stuleci wykorzystywana do uprawy winorośli.

Pałac Wallensteina w Jiczynie

Ogromna XVII-wieczna rezydencja słynnego dowódcy armii cesarskiej z czasów wojny trzydziestoletniej zdominowała swym ogromem niewielki Jiczyn. Samo miasteczko znane jest nie tylko za sprawą walecznego wodza, lecz pewnie jeszcze bardziej ze swego bajkowego mieszkańca: rozbójnika Rumcajsa.

Zamki na wulkanach

W północnych Czechach, prócz skalnych miast, znajdziemy jeszcze inną osobliwość geologiczną: to ślady dawnego wulkanizmu w postaci wyniosłych wzgórz bazaltowych. Widoczne z daleka i doskonale nadające się do obrony, stały się w wiekach średnich miejscem budowy warowni. Do dziś można podziwiać ruiny wielu, a do najciekawszych zaliczają się zamki Trosky i Bezděz.

Muzeum Škody w Mladá Boleslav

Symbolem czeskiej motoryzacji niewątpliwie są samochody marki Škoda, które od z górą stulecia wytwarzane są w mieście Mladá Boleslav na obrzeżach Czeskiego Raju. Tuż obok ogromnej fabryki otwarto muzeum, które powinien odwiedzić każdy fan motoryzacji.

Brama Pravčicka

Ogromny naturalny most z piaskowca to wizytówka Czeskiej Szwajcarii i największa tego typu formacja skalna w Europie. Zachwyt budzi nie tylko jej rozmiar, lecz także smukłość skalnego łuku. Tuż obok dla wygody turystów zbudowano stylowe schronisko z restauracją, by atrakcyjną wędrówkę zwieńczyć odpoczynkiem z widokiem na ten cud natury.

Skalne miasta Czech

O przewodniku

W północnej części Czech, na obrzeżach Sudetów lub na rozciągających się na południe od gór pogórzach i wyżynach, odnajdziemy jedne z największych atrakcji tego kraju, czyli niesamowite skalne labirynty i formacje oryginalnych piaskowców, nazywane skalní město - czyli skalnymi miastami. Nazwa ta oddaje doskonale charakter tych miejsc, w których dostrzeżemy potężne naturalnie uformowane skały, przypominające baszty, wieże i mury, a rozcięte w nich różnej szerokości szczeliny i rozpadliny zdają się stanowić plątaninę ulic, uliczek i zaułków w najprawdziwszym mieście. Na przedpolu Sudetów oraz w samych górach znajdziemy trzy główne regiony, w których turyści odwiedzają podobne skalne cuda - dwa z nich są znane i popularne również wśród wędrowców z naszego kraju, trzeci zaś jest właściwie zupełnie nieznany w Polsce.

Znajdziemy zatem w tej książce opis regionu, który w Czechach określany jest jako Broumovská vrchovina , a według polskich geografów jest to po prostu część Gór Stołowych. To właśnie na tym terenie znajdują się największe i najchętniej odwiedzane również przez Polaków skalne miasta - czyli Adrszpaskie Skały (Adršpaš­ské skály, zwane też Adrszpaskim Skalnym Miastem) i Teplickie Skalne Miasto (Teplické skalní město). Są tu również inne skalne atrakcje, choć trzeba uczciwie przyznać - nie tak spektakularne, za to o wiele rzadziej odwiedzane.

Broumowskie Ściany

Kolejnych kilka wycieczek opisano w obrębie regionu turystycznego zwanego Czeskim Rajem , który obejmuje cały szereg grup skalnych na niewysokich wzgórzach, tworzących jednak spektakularne formacje powstałe w wyniku erozji. Uroku skałom dodają liczne w tej części Czech zamki, nieraz usytuowane w zupełnie nieprawdopodobnych lokalizacjach, pośród fantastycznej scenerii piaskowcowych skałek. W tej części kraju zasłużoną sławą cieszą się przede wszystkim Prachowskie Skały (Prachovské skály) oraz Skalne Miasto Hruboskalsko (Hruboskalské skalní město).

Najmniej znane turystycznie skalne formacje z piaskowców znajdziemy na obszarze Wyżyny Ralskiej . Ten duży region rozciąga się na południowy zachód od Gór Izerskich i na zachód od Czeskiego Raju i jedynie w jego południowej oraz zachodniej części znajdziemy interesujące formacje skalne, przypominające labirynty, a także atrakcyjne wąwozy i malownicze doliny, ozdobione wieloma skałami z piaskowca. Co ciekawe, choć zbudowane są z innego rodzaju skał osadowych - w wielu miejscach dolinki te przypominać mogą znane w Polsce wąwozy i dolinki jurajskie koło Krakowa (tzw. Dolinki Podkrakowskie).

Najdalej położonym na zachód skalnym miastem jest niesamowita krajobrazowo Czeska Szwajcaria . Nazywany w ten sposób region leży w Górach Połabskich na granicy z Niemcami. Tutejsze skalne wieże, mury i labirynty chronią sąsiadujące z sobą dwa parki narodowe: Národní park České Švýcarsko oraz niemiecki Park Narodowy Saskiej Szwajcarii (Nationalpark Sächsische Schweiz). Po czeskiej stronie do jego najbardziej znanych atrakcji należą most skalny Pravčická brána, Wąwóz Edmunda (Edmundova soutěska) i Mariina skála w grupie Jetřichovickich stěn. Obszar ten jest na tyle rozległy i ciekawy, że zasługuje na oddzielny przewodnik (i taki się ukazał, zainteresowanych odsyłamy do wydanej w 2025 r. przez Bezdroża publikacji Saksońska i Czeska Szwajcaria , w której opisano kilkanaście szlaków zarówno po niemieckiej, jak i czeskiej stronie masywu Gór Połabskich). W niniejszym przewodniku prezentujemy, obok krótkiego opisu regionu, niejako na zachętę, trzy trasy dobrze oddające charakter tego obszaru w granicach Czech.

W przewodniku opisano kilkanaście tras wycieczek pieszych we wszystkich czterech wymienionych wyżej rejonach, razem z kilkoma trasami dodatkowymi o skróconych opisach. Wycieczki pozwalają zobaczyć wiele najpiękniejszych skalnych formacji - choć oczywiście bynajmniej nie wszystkie. Zachęcamy zatem do samodzielnego odkrywania tych terenów, gdyż każdy wybór tras w przewodnikach jest siłą rzeczy subiektywny. Warto też wiedzieć, że wiele opisanych w przebiegu tras atrakcji jest dostępnych nie tylko w czasie długiej wędrówki - do większości da się podjechać samochodem i następnie dojść do celu podczas krótkiego spaceru. W takiej sytuacji jest to w opisie zasygnalizowane jako możliwość krót­szego wariantu dojścia czy też skrócenia trasy.

Opis każdej trasy wycieczkowej przedstawionej w przewodniku rozpoczyna się jej krótką jej charakterystyką z najważniejszymi parametrami i głównymi punktami orientacyjnymi. Właściwy opis koncentruje się na mijanych obiektach, krajobrazach i widokach, przekazując jedynie niezbędne informacje orientacyjne. Tam, gdzie jest to jednak koniczne, pojawiają się dokładniejsze opisy przebiegów. Uzupełnieniem są profile wysokościowe i mapki. Zasadniczo powinny one wystarczyć do przejścia wycieczki, zachęcamy jednak, by zaopatrzyć się w dokładniejsze mapy w formie papierowej i/lub elektronicznej.

Kilka słów wypada jeszcze poświęcić przyjętej klasyfikacji na trasy łatwe, średnie i trudne. Te ostatnie to takie, na których trafimy na trudności skalne ze sztucznymi ułatwieniami, ekspozycją i znaczną długością. Na trasach średnich trudności skalne są minimalne, ale ich długość także bywa znaczna. Trasy łatwe są pozbawione trudności orientacyjnych czy technicznych, są też stosunkowo krótkie i z niewielkimi sumami podejść.

Przyjęte czasy przejść pomiędzy węzłowymi, najważniejszymi punktami wycieczek to wartości uśrednione, uwzględniające odległość, podejścia i zejścia, specyfikę terenu, ale już nie kondycję turysty, warunki pogodowe (w tym ewentualne zaśnieżenie czy oblodzenie); nie uwzględniają też przerw na odpoczynek, robienie zdjęć, ewentualne zwiedzanie mijanych atrakcji.

W przewodniku używane jest zasadniczo nazewnictwo oryginalne - w Czechach jedynie nieliczne nazwy oryginalne istnieją w wersji spolszczonej; pominięto natomiast zasadniczo - poza najważniejszymi ośrodkami, opisanymi w części Travel - istniejące historyczne nazewnictwo niemieckie, które obecnie w odniesieniu do małych miejscowości czy gór i skał nie ma dla turysty żadnego praktycznego znaczenia.

Grupa wychodni w Teplickich Skałach

Góry Stołowe

Najsłynniejsze z czeskich skalnych miast - Adrszpaskie i Teplickie - są położone blisko granicy z Polską, w północnych Czechach. Te labirynty skał piaskowcowych są identyczne pod względem budowy geologicznej oraz bardzo podobne kraj­obrazowo do labiryntu Błędnych Skał czy do skalnych form na Szczelińcu - choć znacznie większe od nich - w polskich Górach Stołowych. To nie przypadkowe podobieństwo: faktycznie Góry Stołowe rozdzielone są granicą pomiędzy Polskę a Czechy, i to właśnie w czeskiej części zaliczanych do Sudetów gór znajdują się owe skalne cuda.

W przyjmowanej przez czeskich geografów regionalizacji obszar określany jest jako Broumovská vrchovina i obejmuje sporą część Sudetów Środkowych, łącznie z zaliczanymi przez polskich naukowców do Gór Kamiennych pasmami Gór Kruczych (Vraní hory) i Gór Suchych (Javoří hory), Kotliną Broumowską (Broumovská kotlina), Górami Stołowymi (Polická vrchovina) i grupą wzgórz leżących bardziej na południu. Najwyższym szczytem tak określonego regionu jest Szczeliniec Wielki w Polsce (919 m n.p.m.), zaś po stronie czeskiej Kralowiecki Szpiczak (Královecký Špičák, 881 m n.p.m.) w czeskiej części Gór Kruczych i graniczny Ruprechticki Szpiczak (Ruprechtický Špičák, 880 m n.p.m.) w Górach Suchych. Najatrakcyjniejsze i najbardziej znane Góry Stołowe tworzą po czeskiej stronie kilka wypiętrzeń: na północnym zachodzie, na granicy z Polską Zawory (Závora) i Mieroszowskie Ściany (Mirošovské stěny), będące ich przedłużeniem Broumowskie Ściany (Broumovské stěny), słynne Adrszpaskie i Teplickie Skalne Miasta (Adršpaš­skoteplické skály) oraz pobliski samotny Ostaš. Wierzchowinę Broumowską od Gór Orlickich oraz Bystrzyckich oddziela Pogórze Orlickie (Podorlická pahorkatina). Przez Góry Stołowe biegnie wododział oddzielający zlewiska Morza Północnego i Bałtyckiego. Główną rzeką regionu jest Metuje, która najpierw płynie wąwozami Adrszpasko-Teplickich Skał (tworząc tam efektowne wodospady), następnie odwadnia południową część Wierzchowiny Broumowskiej, przeciska się między wzgórzami Pogórza Orlickiego, tworząc między Náchodem a Nowym Miastem nad Metują malowniczy przełom Peklo, i uchodzi do Łaby w pobliżu Jaroměřa. W północnej części opisywanego obszaru swoje wody toczy Ścinawka (Stěnava) płynąca przez Broumov i uchodząca niedaleko Kłodzka do Nysy Kłodzkiej.

Obszar Kotliny Broumowskiej i ograniczających ją pasm górskich zbudowany jest z różnorodnych skał, głównie piaskowców (i częściowo zlepieńców, iłowców i margli) oraz skał wulkanicznych (porfirów, melafirów i tufów, występujących m.in. w Górach Suchych, gdzie osiągają miąższość 1,5 km). Góry Stołowe zbudowane są z górnokredowych piaskowców - powstały one z osadów, które opadały na dno morza pokrywającego te obszary w okresie kredy - uformowanych w trzy warstwy: dolna, najstarsza, odsłania się jedynie fragmentarycznie; środkowa tworzy zasadniczą część masywu opadającego wyraźną krawędzią (którą tworzą m.in. Broumowskie Ściany) ku północnemu wschodowi; z najmłodszej, górnej warstwy ukształtowane są Adrszpasko-Teplickie Skały z najwyższym w ich grupie szczytem Čáp (786 m n.p.m.), a także najważniejsze partie polskiej części, m.in. Szczeliniec. Góry te utworzone są z grupy płaskowyżów o wyrównanej, płaskiej jak stół powierzchni (stąd ich nazwa), porozcinanych głębokimi rozpadlinami i wąwozami tworzącymi skalne labirynty (stanowią główną atrakcję regionu). Powstały one w wyniku działania wody opadowej wnikającej w szpary i rozpuszczającej spoiwo skał osadowych (głównie piaskowca) oraz powiększającej szczeliny. W zimnym i suchym klimacie epoki lodowcowej silne mrozy powodujące zamarzanie wody oraz wiejące z dużą prędkością wiatry, które niosły drobinki skał, dodatkowo nadkruszyły mniej odporne warstwy i pogłębiły rozpadliny, powodując rozpad piaskowcowych płyt i powstanie izolowanych wież - słynnych skalnych miast.

Hruboskalskie Skalne Miasto

W skalnym labiryncie Ostaša

Czeski Raj

Określenie "Czeski Raj" (Český ráj) odnosi się do jednego z najbardziej urokliwych zakątków Czech, słynącego z niezwykłego piękna krajobrazu, licznych piaskowcowych miast skalnych oraz efektownych zamkowych ruin. Nazwy tej zaczęli używać w latach 70. XIX w. kuracjusze przybywający do Sedmihorek w stosunku do pobliskiego Hruboskalskiego Skalnego Miasta (Hruboskalsko); z czasem zaczęto tak określać także sąsiednie kompleksy skał. Czeski Raj nie jest ściśle zdefiniowanym geograficznie pojęciem i w związku z tym różnie wyznacza się jego granice. Ogólnie przyjmuje się, że region ten leży między miejscowościami: Mladá Boleslav, Hodkovice nad Mohelkou, Železný Brod, Semily i Jiczyn. Na zakreślonym w ten sposób obszarze można wyróżnić kilka krain geograficznych. Będąca fragmentem Płyty Czeskiej Wyżyna Jiczyńska (Jičínská pahorkatina), dzieli się na Wyżynę Turnowską (Turnovská pahorkatina) stanowiącą zasadniczą część Czeskiego Raju, i leżącą bardziej na wschód Wyżynę Bělohradską (Bělohradská pahorkatina). Zbudowana jest ona głównie z warstw górnokredowych piaskowców, przez które w wielu miejscach przebiły się kominy skał wulkanicznych (głównie bazaltów), tworząc izolowane wzgórza (np. Trosky i Mužský). Ten okres aktywności wulkanicznej nastąpił po spokojnym okresie kredy, kiedy tereny te zalane były wodami morza. Gdy w kolejnych epokach geologicznych trwały alpejskie ruchy górotwórcze, nastąpiło też ponowne wypiętrzenie Sudetów, a towarzyszyły temu wybuchy wulkanów i wylewy magmy właśnie m.in. na południowym przedpolu Sudetów.

Ewenementem tego obszaru są liczne skalne miasta składające się z dziesiątków (a czasem setek) kamiennych wież, iglic i innych form powstałych w wyniku wietrzenia i erozji (głównie w efekcie oddziaływania wody w sposób opisany pokrótce przy charakterystyce Gór Stołowych). Najsłynniejszymi z nich są Prachowskie Skały (Prachovské skály), Hruboskalskie Skalne Miasto oraz Příhrazské skály, ale niewiele im ustępują pod względem malowniczości leżące na wschód od Turnova, położone bardziej na północ Besedické i Suché skály, Vranovský hřeben i Drábovna po drugiej stronie Izery czy Borecké skály w pobliżu Rovenska pod Troskami.

Velký Bezděz

Wyżyna Ralska

Mianem Wyżyny Ralskiej (Ralská pahorkatina) określa się dosyć zróżnicowany obszar rozciągający się na południowy zachód od Sudetów - a ściślej od Grzbietu Jesztedzkiego (Ještědský hřbet) - oraz na południe od Gór Połabskich (Děčínská vrchovina), od których oddziela je jeszcze wschodnia część wyżyny zwanej Średniogórzem Czeskim (České středohoří).

Teren wyżyny jest jeszcze przez geografów dzielony na dwie mniejsze jednostki (Dokeská pahorkatina na południowym zachodzie oraz Zákupská pahorkatina na północnym wschodzie), których nazwy nawiązują do znajdujących się na ich terenie największych miast. Cała wyżyna zbudowana jest z górnokredowych piaskowców - podobnie jak interesujące nas skały w Górach Stołowych oraz Czeskim Raju. Zostały one w okresie trzeciorzędu przebite kominami ogromnych nieraz wulkanów, poprzez które na powierzchnię ziemi wydobywała się magma. Dzięki temu w wielu miejscach na powierzchni osadowych piaskowców znajdziemy skały wulkaniczne: bazalty, fonolity i trachity.

Szczególnie tam, gdzie przed milionami lat magma wydostała się na powierzchnię, tworząc z czasem potężne stożki wulkaniczne, do dziś przetrwały ich wybitnie odznaczające się w krajobrazie ślady. Nie są to jednak całe stożki dawnych wulkanów, te bowiem w większości zbudowane były z mniej trwałych materiałów, zniszczonych erozją. Po wulkanach pozostały zatem tylko zastygłe w ich kominach strumienie lawy, właśnie w postaci widocznych dziś z daleka bardzo stromych i wybitnych wzgórz, wyrastających ponad łagodny w większości krajobraz wyżyny. Szczególnie wyróżnia się tu najwyższe wzniesienie regionu, sięgający 696 m n.p.m. szczyt Ralsko znajdujący się w północno-wschodniej części regionu. Góra ta, dzięki temu, że wznosi się aż 400 m ponad otaczające ją tereny, jest jedną z najwybitniejszych dominant krajobrazowych północnych Czech. Niezwykle charakterystyczne są też dwa wznoszące się obok siebie bardzo strome wzgórza: Velký Bezděz (604 m n.p.m.) i Malý Bezděz (578 m n.p.m.) o wysokości względnej blisko 300 m. Zwłaszcza pierwsze z nich słynie w całym kraju zarówno za sprawą swej efektownej stromej sylwetki, jak i potężnych ruin średniowiecznego zamku. Okolicę znaczy jeszcze wiele innych stromych wzgórz o podobnej genezie, nie aż tak wybitnych, jednak także wyraźnie odznaczających się w krajobrazie.

Dużą osobliwością Wyżyny Ralskiej są ponadto wąskie i kręte doliny, rozcinające szerokie, niemal równinne płaskowyże oraz łagodne, obłe wzgórza. Doliny wypreparowane zostały przez wody spływające na południe i zachód ku rzece Łabie, opływającej z tych stron wyżynę. Krawędzie zboczy w wielu miejscach dolin ozdabiają skały piaskowcowe, które erozja uformowała w przeróżne kształty. Często doliny te przybierają charakter ciasnych wąwozów, przegrodzonych piaskowcowymi bramami skalnymi; na zboczach stoją masywne ostańce, wyglądające niczym zamkowe baszty, śmiałe turnie, naturalne maczugi czy skalne grzyby. W wielu miejscach turystom znającym Jurę Krakowsko-Częstochowską owe doliny przypominać mogą jurajskie wąwozy, tzw. Dolinki Podkrakowskie. Najwięcej takich miejsc znajdziemy w okolicy miasteczka Mšeno i miejscowości Kokožín, obok której ciągnie się najpiękniejsza z dolin regionu, Kokořínski důl. Mniejsze obszary "skałkowe" leżą na północ i zachód od miasta Doksy, a także między miejscowościami Dubá i Úštěk. Na północnych krańcach Wyżyny Ralskiej ciekawe piaskowcowe utwory skalne - oraz niewielkie bazaltowe organy - znajdują się w okolicy miejscowości Sloup v Čechách.

Czeska Szwajcaria

Stanowiące część Wyżyny Rudawskiej (Krušnohorská hornatina) Góry Połabskie rozciągają się wzdłuż granicy czesko-niemieckiej, po obu stronach koryta Łaby. Zostały zbudowane z warstw górnokredowych piaskowców wypełniających szerokie obniżenie między masywami Sudetów i Rudaw. Góry te tworzą niewysokie wzgórza o płaskiej wierzchowinie, porozdzielane rzecznymi dolinami mającymi często przełomowy charakter. Najwyższym z takich "stołowych" wzniesień jest Děčínský Sněžník (723 m n.p.m.). Tym, co czyni te góry jednym z najchętniej odwiedzanych miejsc w Środkowej Europie, jest niespotykane na kontynencie nagromadzenie efektownych form wypreparowanych w piaskowcach: baszt, iglic, ścian, okien i bram skalnych, wąskich szczelin oraz kanionów tworzących całe zespoły kamiennych miast i labiryntów. Symbolem regionu jest największa skalna formacja w Europie, mająca prawie 27 m szerokości i 17 m wysokości - Brama Pravčicka (Pravčická brána), natomiast po niemieckiej stronie granicy kamienny most łączący fantastyczne formacje skalne Bastei - wybudowany z myślą o wygodzie turystów, po którym można spacerować i spoglądać w dół ku nurtowi Łaby.

Efektowne krajobrazy Saskiej i Czeskiej Szwajcarii mają genezę w zamierzchłej przeszłości geologicznej - przed milionami lat, w okresie kredy, cały teren znajdował się pod powierzchnią morza. Na dnie osadzały się piasek oraz resztki organiczne martwych zwierząt morskich i roślin. Gdy morze cofnęło się, w ciągu kolejnych milionów lat z tych morskich osadów w długim procesie powstały skały osadowe: piaskowce oraz iły i margle. Najtwardsze z nich piaskowce są dużo bardziej odporne na zniszczenia wywołane erozją, a w dodatku różne ich warstwy mają też zróżnicowaną odporność - te cechy umożliwiły później powstanie tak niezwykłych form skalnych, jakie obecnie można tu oglądać.

Děčínský Sněžník

Po wielu milionach lat piaskowcowe płyty zostały wypiętrzone. Powstałe wtedy Góry Połabskie ukształtowanie zawdzięczają przede wszystkim popękaniu zbudowanej z piaskowców płyty w efekcie ruchów górotwórczych. Ich poszczególne partie były następnie modelowane przez wodę, która wnikając w szpary w podłożu, rozpuszczała spoiwo piaskowcowych skał i wypłukiwała ich drobiny, a zamarzając i zwiększając swoją objętość, poszerzała tak utworzone szczeliny. W okresie orogenezy (ruchów górotwórczych) alpejskiej pomiędzy płyty piaskowcowe zaczęła z głębin ziemi wnikać roztopiona skała - magma. Na południe od Gór Połabskich powstały liczne wulkany. To dlatego obecnie niektóre wierzchołki zbudowane są ze skał wulkanicznych (głównie bazaltów) uformowanych z magmy, która wniknęła pomiędzy rozerwane fragmenty piaskowcowej płyty i wydostała się miejscami na powierzchnię. Najbardziej charakterystycznym wzniesieniem o genezie wulkanicznej jest dominujący nad południowo-wschodnią częścią regionu regularny stożek Růžovskego vrchu (619 m n.p.m.). Inne bazaltowe szczyty to Großer Winterberg i Raumberg po niemieckiej stronie, blisko granicy, oraz Koliště niedaleko Jetřichovickich skál.

W zakamarku Czeskiej Szwajcarii

Góry Połabskie nie należą do szczególnie wysokich, lecz na ich atrakcyjność krajobrazową wpływają nie tylko widoczne w wielu miejscach formacje skalne - duże znaczenie ma fakt, że są tu spore wysokości względne mimo niewielkiej wysokości ponad poziomem morza. Wyraźnie widać to zwłaszcza w dolinie Łaby, ponieważ rzeka płynie tu na wysokości od ok. 130 m n.p.m. w okolicy czeskiego D?čína do zaledwie 100 m n.p.m. w pobliżu Drezna. Na charakter tutejszego krajobrazu ma również wpływ skomplikowany układ topograficzny, wynikający z płytowej budowy gór. Nie ma tu wyraźnych grzbietów, lecz wiele samotnych wzgórz, skał i gór stołowych wyrastających ponad szersze płaskowyże rozcięte głębokimi, bardzo wąskimi dolinami rzek, przybierającymi nieraz charakter skalistych kanionów. Szczególnie wschodnia część gór, na prawym brzegu Łaby, ma bardzo skomplikowaną topografię - doliny rzek wiją się tu w dziesiątkach zakrętów, a pomiędzy piaskowcowe płaskowyże wcina się wiele bocznych dolinek, rozpadlin, otoczonych skałami naturalnych amfiteatrów. Poszczególne części piaskowcowych skał rozdzielone są na wiele mniejszych bloków, tworząc istną gmatwaninę przeróżnych formacji skalnych.

Leżąca w Czechach część Gór Połabskich jest powszechnie znana pod nazwą Czeskiej Szwajcarii (České Švýcarsko). Powstała ona przez analogię do położonej po niemieckiej stronie granicy Saskiej Szwajcarii (Sächsische Schweiz). To miano z kolei nadało górom dwóch szwajcarskich malarzy zatrudnionych w 1776 r. w Dreźnie: Anton Graff i Adrian Zingg. Wędrując po okolicy, tak zachwycili się jej pięknem, iż zaczęli ją nazywać "swoją Szwajcarią na obczyźnie". Od około 1785 r. określenie "Szwajcaria w Saksonii" zaczęło się rozpowszechniać wśród zwiedzających ten region artystów i arystokratów. Przez długi czas turyści przybywający do skalnych labiryntów spotykali się z niechęcią mieszkańców tutejszych wsi. Dla nich potężne kompleksy skalne stanowiły siedzibę sił nieczystych, a zapuszczające się w nie osoby były bezbożnikami łamiącymi prawa natury i boskie. Dopiero zostawiane przez przybyszy pieniądze powoli odmieniły stosunek do nich miejscowych. W propagowanie piękna okolicy zaangażowali się od 1. poł. XIX w. właściciele ziem: Thunowie z Děčína, ród Clary-Aldringen posiadający Hřensko oraz rodzina Kinskich władająca Česką Kamenice. Z ich inicjatywy w należących do rodów lasach budowano ścieżki, kładki, schrony i wieże widokowe. Z czasem wiodącą rolę w uprzystępnianiu najpiękniejszych miejsc zaczęły odgrywać stowarzyszenia turystyczne: powstałe w 1878 r. w Děčínie Gebirgsverein für die Böhmische Schweiz (Towarzystwo Górskie Czeskiej Szwajcarii) i utworzone w 1885 r. w Krásnej Lípie Gebirgsverein für das nörd­lichste Böhmen (Towarzystwo Górskie Północnych Krańców Czech).

W Czeskim Raju

Flora i Fauna

Typowymi zbiorowiskami roślinnymi czeskich Gór Stołowych , Czeskiego Raju i Wyżyny Ralskiej są występujące na skałach reliktowe bory sosnowe. Trudne warunki sprawiają, że w runie pod sosnami nieraz rosną tylko grube warstwy porostów, czepiających się skalnej powierzchni, a pośród nich, przystosowana do powstałych na piaskowcach gleb z niewielką zawartością minerałów - borówka brusznica. Tam, gdzie warstwa gleby jest nieco grubsza, pojawiają się krzewinki borówki czarnej jagody, różne odmiany wrzosów i paproci. W miejscach nie przekształconych przez człowiek w pola uprawne występują kwaśne buczyny z ubogim runem, dąbrowy w szczególnie ciepłych, nasłonecznionych miejscach i olszyny w dolinach, przez które płyną potoki. Szczególnie wartościowe są leśne zbiorowiska roślinne, występujące na glebach powstałych na podłożu bazaltowym, czyli na stromych wzgórzach powulkanicznych. Znakomitymi przykładami są tu szczyty Velký Bezděz i Malý Bezděz, a także podobny Vlhošt na Wyżynie Ralskiej - wszystkie porastają żyzne, kwietne buczyny, objęte ochroną rezerwatową. Większość terenów została jednak pozbawiona naturalnej roślinności i zamieniona w tereny rolne - pastwiska, łąki i grunty orne, a także podlegała przekształceniom w wyniku urbanizacji.

Fauna tych terenów także pozostawała od wieków pod silną presją człowieka - nie występują dziś na terenie Gór Stołowych, w regionie Czeskiego Raju czy na Wyżynie Ralskiej typowe niegdyś dla naturalnych lasów tej części Europy wielkie roślinożerne ssaki, takie jak żubry czy tury, nie ma też niedźwiedzi, wilków ani rysi. Pozostały jedynie jelenie oraz dziki - o których populacje długo dbano ze względu na interesy myśliwych - i wiele typowych mniejszych gatunków ssaków. Należą do nich także stosunkowo liczne nietoperze, które znajdują schronienie w wielu ciemnych zakamarkach skał, w tym w nielicznych większych jaskiniach - są one z tego względu najczęściej nieudostępniane turystycznie.

Pośród skalnych ustępów i większych kompleksów leśnych chętnie gniazduje wiele gatunków ptaków. Szczególną wartość przyrodniczą ma tu czeska część Gór Stołowych, w której na terenie rezerwatu Broumovské stěny gniazda zakładają m.in. sowy: puchacz, sóweczka i włochatka, a także słynący z szybkości drapieżnik - sokół wędrowny.

Wąwóz Edmunda w Czeskiej Szwajcarii

Spośród gadów występują często jaszczurki: zwinki, żyworodne i padalce, a także węże: zaskrońce zwyczajne i jadowite żmije zygzakowate. Obserwować można płazy: salamandry plamiste, kilka gatunków traszek oraz żaby i ropuchy. Ciekawą i bardzo różnorodną grupą zwierząt są też oczywiście wszelkie stawonogi, z których wiele znajduje tu dla siebie znakomite warunki do życia. Rzuca się w oczy latem szczególnie na dobrze nasłonecznionych skrajach lasów oraz skałach obecność wielu gatunków motyli, liczne są również przeróżne chrząszcze, obecne zwłaszcza na chronionych terenach leśnych.

Warunki naturalne Gór Połabskich różnią się od tych panujących na otaczających je terenach, więc przyroda ożywiona jest tu też wyraźnie odmienna niż w okolicy. W głębokich dolinach, położonych na niewielkiej wysokości nad poziomem morza, panuje zaskakująco chłodny i wilgotny klimat - to efekt często występującej tu inwersji temperatur. Chłodne, wilgotne i ciężkie powietrze opada do głębokich, ciasnych dolin, nieraz nie znajdując z nich ujścia: w dolinach bywa zatem znacznie zimniej niż na położonych wyżej płaskowyżach. Doliny dodatkowo mniej nagrzewane są przez słońce, które czasem do ich dolnych partii prawie nie dociera. Natomiast na skraju płaskowyżów, szczególnie na wystawionych na południe stromych zboczach i skałach, panują zgoła odmienne warunki klimatyczne - często jest tam o wiele cieplej, a przy tym bardzo sucho. Niedostępność głębokich dolin oraz niegościnność wielu części skalistych płaskowyżów może być problematyczna dla tutejszej przyrody. Jako że płaskowyże nie nadawały się do gospodarki rolnej, z kolei w ciasnych i wąskich dolinach oraz na stromych i skalistych stokach trudno było prowadzić gospodarkę leśną, wiele obszarów zachowało przez wieki charakter bardzo zbliżony do naturalnego - pokryty gęstymi lasami. Co prawda w okresie szybkiego rozwoju przemysłu na otaczających region terenach wiele drzew wycięto i zasadzono w ich miejsce monokultury świerkowe, to i tak zarówno Saska, jak i Czeska Szwajcaria pozostały bardzo gęsto zalesione i słabo zagospodarowane przez człowieka w porównaniu z przyległymi obszarami.

Flora i fauna tego regionu mogą poszczycić się wieloma oryginalnymi cechami. Szczególnie interesująca jest roślinność - w ciasnych kanionach i dolinach występuje dużo górskich roślin zimno­lubnych, których występowanie na tak małych wysokościach jest prawdziwym ewenementem. Z kolei na wyżej położonych skałach mogą rosnąć w specyficznych suchych i ciepłych warunkach liczne gatunki ciepłolubne. Gdyby nie gospodarka człowieka, która sprawiła, że w ciągu ostatnich dwustu lat duże obszary zajęły świerki, większość lasów zajmowałyby drzewostany dębowo-grabowe. Obecnie po obu stronach granicy bory świerkowe niszczeją - osłabione zanieczyszczeniami powietrza, podatne są na ataki kornika i innych szkodników. Uszkodzone łatwo poddają się wiatrom - po wyjątkowo silnych wichurach powstają ogromne wiatrołomy - a także są niszczone przez katastrofalne pożary. Jednak na terenie parków narodowych las pozostawiony jest w takim stanie, w jakim pozostawił go ogień czy wiatr: zgodnie z założeniami przyrodników trzeba czekać, aż roślinność samodzielnie się odrodzi. Takim działaniem władze parków narodowych chcą spowodować, aby odtworzyły się w tym miejscu w pełni naturalne zespoły leśne, dostosowane do miejscowych warunków i odporniejsze na naturalne zagrożenia i katastrofy. Zatem być może za kilkadziesiąt lat duże tereny na płaskowyżach znów będą porastać dęby i graby z domieszką innych gatunków. Na obszarach dawnej aktywności wulkanicznej, gdzie występują skały magmowe, rosną buczyny. Żyzne gleby powstałe na bazaltowych skałach powodują, że zadomowiły się tam też jesiony, lipy, jawory i klony. W cienistych i chłodnych dolinach nieraz pojawiają się jodły, a w miejscach szczególnie wilgotnych - a czasem wprost na powierzchni skał - rośnie wiele mchów. Co ciekawe, na terenie obu parków narodowych odnotowano występowanie łącznie aż 452 ich gatunków. Natomiast na ciepłych piaskowcowych zboczach o jałowej i cienkiej warstwie gleby dominują sosny pospolite. Występują tu liczne rośliny ciepłolubne, jak np. czyściec prosty, świerzbnica dębinowa, ciemiężyk białokwiatowy czy rutewka mniejsza.

Świat zwierząt niestety został mocno przetrzebiony przez człowieka - obecnie nie ma tu żadnego z największych gatunków ssaków, jeszcze w średniowieczu wytępiono żubry, tury, łosie czy niedźwiedzie. Z dużych drapieżników bytują tu tylko rysie, a ze ssaków roślinożernych - jelenie i dziki. W ostatnich latach po czeskiej stronie granicy pierwszy raz od połowy XVIII w. pojawiły się wilki. Osobliwością mogą być muflony i kozice, które zostały tu sprowadzone przez człowieka w celach łowieckich. Ciekawostką jest fakt występowania w potokach i rzekach drapieżnej wydry. Innym mieszkańcem wód jest reintrodukowany do Łaby i jej dopływów bóbr. Skalne zakamarki są znakomitym siedliskiem dla nietoperzy - tych latających ssaków żyje tu 16 gatunków.

Odnotowano obecność 250 gatunków ptaków, z tego 120 to gatunki zakładające w regionie swoje gniazda. Do najcenniejszych należą sokół wędrowny oraz puchacz, od niedawna też na terenie parku Saskiej Szwajcarii ponownie bytuje bocian czarny. Niestety charakterystyczny przed stuleciami dla tutejszych lasów głuszec dziś nie jest już obserwowany.

Ciemiężyk białokwiatowy

Ochrona dziedzictwa przyrodniczego

W 1955 r. ustanowiono na terenie Czeskiego Raju najstarszy w Czechach obszar chronionego krajobrazu, CHKO Český ráj. Pierwotnie obejmował on jedynie 95 km? najbardziej wartościowych terenów; w 2002 r. powiększono go do prawie 182 km?. W 2005 r. utworzono Geopark Český ráj należący do sieci Globalnych Geoparków UNESCO. Oczywiście znajdują się tu także liczne obszary o wyższym poziomie ochrony, czyli rezerwaty przyrody, m.in. rezerwat "Hruboskalsko" (219 ha), "Klokočské skály" (236 ha), "Prachovské skály" (262 ha).

Obszar czeskich Gór Stołowych podlega ochronie krajobrazowej, podobnie jak Czeski Raj w granicach Obszaru Chronionego Krajo­brazu Broumovsko (CHKO Broumovsko), utworzonego w 1991 r. na obszarze przeszło 430 km 2 . W jego granicach znalazły się tak ciekawe i wartościowe rezerwaty jak "Adršpašsko-teplické skály" (aż 1720 ha!), "Broumovské stěny" (557 ha), "Polické stěny" (686 ha) czy "Ostaš" (30 ha).

Także część Wyżyny Ralskiej znalazła się w granicach dwóch Obszarów Chronionego Krajobrazu: CHKO České středohoří (1069 km 2 ) oraz CHKO Kokořínsko - Máchův kraj (410 km 2 ). Obszary opisane w przewodniku leżą głównie w granicach tego drugiego, gdzie znajdziemy m.in. rezerwaty przyrody "Kokořínský důl" (przeszło 2365 ha), "Velký a Malý Bezděz" (28 ha) czy "Vlhošť" (82 ha).

Przyrodę i naturalny krajobraz Czeskiej Szwajcarii (jak i całych Gór Połabskich) można podziwiać w takiej jak obecnie formie m.in. dlatego, że wcześnie zdecydowano o ich ochronie. Pierwsze próby objęcia regionu specjalną opieką podjęto w 2. poł. XIX w. Już wtedy niektóre samotne skały stały się pomnikami przyrody. Pionierami tego podejścia byli Niemcy. Piękną dolinę Polenztal otoczono podstawową ochroną już w 1912 r., w tym także okresie, jeszcze przed I wojną światową, powstały dwa stowarzyszenia prowadzące kampanię na rzecz objęcia Saskiej Szwajcarii specjalną ochroną prawną. Ostatecznie dwa pierwsze rezerwaty przyrody powstały dopiero w latach 1938 (rezerwat "Bastei") i 1940 (rezerwat "Polenztal"). Po II wojnie światowej najpierw władze komunistycznej Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD) zdecydowały o objęciu regionu strefą chronionego krajobrazu i dopiero w 1990 r. został utworzony Park Narodowy Saskiej Szwajcarii (Nationalpark Sächsische Schweiz) o powierzchni 93,5 km 2 .

Na terenie Czech już w 1933 r. najcenniejsze i zarazem najchętniej odwiedzane (a tym samym najbardziej narażone na zniszczenia) miejsca objęto ochroną w rezerwatach: "Edmundova soutěska", "Pravčická brána" i "Tiské stěny". W 1972 r. powołano Obszar Chronionego Krajobrazu (CHKO) Labské pískovce. W 2000 r. wydzielono z niego rejon na prawym brzegu Łaby obejmujący 79 km?, który przekształcono w Park Narodowy Czeska Szwajcaria (Národní park České Švýcarsko).