Polska na podsłuchu Jak Pegasus, najpotężniejszy szpieg w historii, zmienił się w narzędzie brudnej polityki - Michał Kokot

Stara toyota podskakuje na wyboistej szosie na wschodzie Polski. Kierowca zerka dyskretnie w tylne lusterko, sprawdzając, czy nie ma "ogona". Kilka razy skręca w boczne drogi, by się upewnić, że nikt za nim nie jedzie. Wjeżdżamy w las, snop światła oświetla pokryte śniegiem świerki. Jest głucha zimowa noc.

- Wiecie, że jak teraz będziemy mieli wypadek, to nikt się o tym nie dowie? - rzuca mężczyzna z fotela pasażera i zaczyna się nerwowo śmiać.

Jest łącznikiem. Umówił mnie z człowiekiem, który ma kontakty w służbach specjalnych, a teraz kieruje toyotą. Dogrywanie naszego spotkania trwało tygodniami. Był warunek: żadnych telefonów, innych urządzeń elektronicznych i żadnego nagrywania.

Łącznik się nieco stresuje, chyba bez telefonu czuje się nieswojo. Obserwuję go z tylnego siedzenia i przez głowę przechodzi mi myśl, że może mieć rację. Jeśli na oblodzonej drodze rąbniemy w drzewo, z leciwej toyoty niewiele zostanie. A nawet gdy ktoś z nas zdoła wyjść cało, nie wiadomo, jak długo będzie musiał iść do najbliższej chaty, by ściągać pomoc.

A może to tylko głupie przywiązanie to telefonu? Numery telefonów, prywatna korespondencja, nawigacja, profile na mediach społecznościowych, hasła, dostęp do konta w banku... Jeśli stracisz telefon i portfel, to koniec. Nie da się zastrzec konta w banku ani wypłacić gotówki. Ani nawet zadzwonić po pomoc.

"On jeszcze jest z tego pokolenia, że żeby z kimś rozmawiać, musiał się spotykać" - tłumaczyła mnie przed innymi znajoma trzydziestolatka, gdy się okazało, że ja - człowiek po czterdziestce - słabo ogarniam Instagrama.

Telefon, najlepszy przyjaciel człowieka. W pandemii kontakty z rodziną i przyjaciółmi zastąpiły sesje na FaceTime, Messengerze, Skypie. Wystarczyło kliknąć, żeby zamówić zakupy do domu. W cenie gwarantowany brak kontaktu z człowiekiem: siatki z zakupami anonimowy kurier kładł na wycieraczce, pukał do drzwi i znikał. W geście wdzięczności można było mu dać pięć gwiazdek.

Strażakom, którzy by nas rozcinali zaraz po wypadku, też bym dał pięć gwiazdek. Może nawet wystawił pozytywną recenzję...

Z zadumy wyrwało mnie polecenie kierowcy:

- Wysiadamy!

Z łącznikiem posłusznie wygramoliliśmy się z samochodu. Zatrzymał się gdzieś w lesie pośrodku niczego.

- Zaraz się przekonamy, czy pojedziemy dalej - mówi kierowca i zaczyna nas przeszukiwać.

Gdy przychodzi moja kolej, ciężko wzdycham.

- Coś się nie podoba? - rzuca mężczyzna, przesuwając ręce po moich plecach.

- Nie, po prostu myślałem, że zanim zaczniemy się dotykać, najpierw zaprosisz mnie na kawę - próbuję czerstwym żartem rozładować atmosferę.

Albo nie widzę dobrze w ciemnościach, albo rzeczywiście nikt się nawet nie uśmiechnął.

Wsiadamy z powrotem do toyoty i w milczeniu przejeżdżamy kolejnych kilkadziesiąt minut, aż wyrasta przed nami drewniana chata na skraju lasu. Pół godziny później siedzimy z herbatą rozparci w fotelach wokół kominka, z którego trzaskają iskry palącego się drewna.

- Co cię interesuje? - słyszę.

Nie wiem, od czego zacząć. Od ponad roku nie interesuje mnie nic innego niż Pegasus. To najpotężniejszy szpieg w historii: jednym kliknięciem jest w stanie całkowicie przejąć telefon, a jego właściciel nigdy się o tym nie dowie. Ściąga z urządzenia całą jego zawartość i przypisuje do odpowiednich katalogów, tak aby agentowi łatwo było przeszukać listę kontaktów, esemesy, wiadomości, spotkania w kalendarzu, zdjęcia, zaszyfrowane hasła...

Właściwie został opracowany do wykrywania terrorystów i szpiegów. Miał pomagać służbom w wyszukiwaniu zamachowców, a policji udaremniać porwania. Dzięki Pegasusowi można zdalnie włączyć aparat w telefonie i robić zdjęcia. Policja zobaczy, kto znajduje się w budynku, jaki jest jego rozkład, gdzie znajdują się ofiary, a gdzie ich oprawcy. Dzięki temu oddziały antyterrorystyczne zawczasu wiedzą, jak wejść do pomieszczenia, tak aby oszczędzić postronnych ofiar.

Tyle teoria.

W Polsce program służył jednak do zupełnie czego innego. Dysponowało nim Centralne Biuro Antykorupcyjne, które nie zajmuje się ani odbijaniem zakładników, ani polowaniem na zamachowców, tylko ściganiem korupcji. Ale agenci CBA podsłuchiwali polityków opozycji, adwokatów, niezależnych prokuratorów. Wielu z tych, którzy znaleźli się na liście inwigilowanych, nie usłyszało nigdy żadnych zarzutów ani nawet nie było wzywanych jako świadkowie. A jeszcze więcej nie dowie się nigdy, że było podsłuchiwanych.

Ile osób mogło być w Polsce inwigilowanych Pegasusem?

CBA kupiło licencję na czterdzieści numerów telefonów. Ale chodzi o podsłuchiwanie wszystkich czterdziestu numerów jednocześnie, w tym samym czasie, a nie czterdzieści w ogóle. W praktyce liczba inwigilowanych w Polsce jest znacznie większa, bo wyłącznie od polskiego licencjobiorcy izraelskiej firmy NSO, producenta programu, zależało to, ile telefonów chce podsłuchiwać.

- Jak agenci w terenie dowiedzieli się, że centrala ma dostęp do takiego wynalazku, rzucili się z wnioskami o zakładanie podsłuchów. Było ich tak dużo, że w pewnym momencie góra upomniała teren, by wysyłał wnioski tylko w najbardziej uzasadnionych sprawach. Po prostu mieli swoje ograniczenia operacyjne - mówi moje źródło ze służb.

Według niego nazwa "Pegasus" była zastrzeżona do wąskiego grona osób. Wśród agentów funkcjonowały rozmaite określenia, wymyślane przez ich przełożonych lub decydentów. Chodziło o to, żeby utajnić całe przedsięwzięcie tak bardzo, jak to tylko możliwe.

Delegatury CBA nie miały bezpośredniego dostępu do programu. Musiały się zadowolić tym, co na płytach przysyła im centrala w Warszawie. Kontrola nad Pegasusem znajdowała się w Biurze Techniki Operacyjnej CBA. To specjalna komórka zakładająca dla tej służby podsłuchy, kamery i całą technikę potrzebną do obserwacji osób podejrzewanych o przestępstwa. Jej funkcjonariusze przeszli specjalistyczne kursy, jak używać i instalować Pegasusa na telefonach tak zwanych figurantów, czyli osób śledzonych.

Tylko w wyjątkowych sytuacjach agenci z delegatur uczestniczyli w podsłuchach, które prowadziło BTO. Jedną z przyczyn była tajność projektu. Ale istniał i powód bardziej prozaiczny: w "pokoju nagrań" było za mało miejsca dla innych agentów. Zwykle więc delegatury dostawały płyty z materiałem zgrywanym przez agentów z BTO.

W wielu przypadkach w zupełności to wystarczało. To właśnie wiadomości i dane w postaci tekstu, a nie pliku audio, były największą wartością dla agentów. Mogli szybciej wyszukać interesujące ich informacje.

Pegasus był przełomowy, bo otwierał dostęp do szyfrowanych wiadomości w telefonach. Zanim nastała jego era, policja i służby były bezradne, gdy podejrzani wymieniali informacje na Signalu lub WhatsAppie.

Dylemat związany z Pegasusem polega jednak na tym, że można go wykorzystywać do dobrych i złych celów. Izraelska firma NSO Group, która go opracowała, chwali się, że dzięki niemu udało się ocalić tysiące ludzkich istnień. Założyli ją w 2010 roku dwaj przyjaciele ze szkoły: Shalev Hulio i Omri Lavie. Trzeci wspólnik, Niv Karmi, wniósł do firmy kontakty z izraelskim Mosadem. Od pierwszych liter imion tej trójki wzięła się nazwa NSO Group.

To Karmi w 2011 roku wprowadził do spółki szanowanego wojskowego i bohatera w wojnie Jom Kippur generała Avigdora Ben-Gala, który został jej prezesem. Generał wiedział, że tak potężne narzędzie w niepowołanych rękach może być jak brzytwa w ręku małpy, i wolał się zabezpieczyć. Postawił warunki: po pierwsze, NSO nie będzie nigdy operatorem programu, lecz klient, który kupuje licencję, dzięki czemu firma miałaby czyste ręce; po drugie, program będą mogły kupować tylko rządy państw; i po trzecie, za każdym razem o sprzedaniu licencji zdecyduje izraelskie ministerstwo obrony.

Nie uchroniło to wcale NSO od kłopotów. Firma "zawdzięczała" je dziennikarzom. Latem 2021 roku kilkanaście redakcji na całym świecie opublikowało efekty międzynarodowego śledztwa Forbidden Stories. Był to początek końca spektakularnej kariery Pegasusa i NSO Group, która dziesięć lat od powstania rozrosła się do siedmiuset pięćdziesięciu pracowników, a jej roczne obroty przekroczyły 240 milionów dolarów.

Dziennikarze zdobyli listę z pięćdziesięcioma tysiącami numerów telefonów zainfekowanych Pegasusem na całym świecie. Ujawnili, że z tego superszpiegowskiego programu najbardziej intensywnie korzystały służby Maroka. Agenci marokańscy śledzili nie tylko opozycję w kraju, lecz i prezydenta Francji Emmanuela Macrona. W sumie wykonali dziesięć tysięcy wejść Pegasusem na telefony.

Niewiele mniej trafień miała Arabia Saudyjska. Jej służby inwigilowały żonę Dżamala Chaszukdżiego, saudyjskiego dziennikarza podstępem zwabionego do saudyjskiego konsulatu w Turcji, gdzie został stracony i poćwiartowany.

Meksyk używał Pegasusa do śledzenia opozycjonistów i działaczy obywatelskich, którzy walczyli o to, by nie zatruwać w kraju źródeł wody pitnej. Ale program posłużył również do walki z kartelami narkotykowymi. Władze Meksyku utrzymują, że udało się dzięki niemu schwytać Joaquína Guzmána Loerę, znanego pod pseudonimem El Chapo.

W Europie Pegasusa używała połowa krajów Unii. Pozwoliło to służbom rozbić międzynarodową siatkę pedofilów. Większość członków UE nie wykorzystywała nigdy w pełni możliwości programu, uznając, że ingeruje on w wolności demokratyczne.

Zdarzały się jednak wyjątki. Dylematów nie miały rządy Polski, Węgier i Hiszpanii.

W listopadzie 2021 roku, cztery miesiące od opublikowania dziennikarskiego śledztwa Forbidden Stories, Izrael umieścił na czarnej liście te trzy kraje z zakazem eksportu do nich oprogramowania szpiegowskiego.

Hiszpanie Pegasusem podsłuchiwali rząd Katalonii, za wszelką cenę dążący do niepodległości. Parlament Europejski zaczął stawiać pytania o zasadność podsłuchów i legalność tego, co robił Madryt. Dla NSO i Izraela były to kluczowe sprawy: gdyby na jaw wyszło, że ich program służył do czegoś, co nie mieści się w katalogu praworządnego działania, kontrolowanego w strukturach demokratycznego państwa, oznaczałoby to gniew Stanów Zjednoczonych i duży problem dla Izraela.

Bardzo wątpliwe było też to, co z Pegasusem robiły Węgry. Gdy w 2021 roku węgierski dziennikarz Szabolcs Panyi z biorącego udział w projekcie Forbidden Stories portalu śledczego Direkt36 zaczął sprawdzać listę z numerami osób inwigilowanych, ze zdumieniem odkrył na niej i swój telefon. Dalsze jego śledztwo wykazało, że węgierskie służby chciały poznać informatora, z którym rozmawiał, zbierając materiały do tekstu o Międzynarodowym Banku Inwestycyjnym w Budapeszcie. Ten założony jeszcze w latach siedemdziesiątych bank pod egidą RWPG był od samego początku agenturą najpierw radzieckiego, a po upadku ZSRR, rosyjskiego wywiadu.

Rząd na Węgrzech podsłuchiwał też przedsiębiorców. Na liście znalazł się Zoltán Varga, właściciel grupy medialnej, do której należą redakcje krytyczne wobec premiera Viktora Orbána. Wiosną 2018 roku zaprosił on pięciu innych biznesmenów na kolację, podczas której omawiali utworzenie fundacji. Miała się zajmować tropieniem korupcji wśród rządzących. Właśnie wtedy służby zainstalowały Pegasusa na telefonie jednego z uczestników spotkania. Z planów, które snuli biznesmeni, ostatecznie nic nie wyszło, bo żaden z nich nie złożył wiążącej deklaracji. Ale dwa tygodnie później Varga dostał ostrzeżenie: "Lepiej nie urządzaj więcej takich kolacji, bo może się to dla ciebie źle skończyć".

Ostatecznie gospodarz kolacji Zoltán Varga doczekał się spełnienia groźby. Węgierski urząd skarbowy rozpoczął dochodzenie w sprawie rzekomo niezapłaconych przez niego podatków, co dla Vargi może oznaczać więzienie.

Dziennikarskie śledztwo Direkt36 ujawniło, że węgierski rząd podsłuchiwał Pegasusem nawet ochroniarzy ówczesnego prezydenta Jánosa Ádera, upewniając się, czy może liczyć na jego lojalność.

Za kupnem Pegasusa przez Polskę również stały partyjne interesy rządzących.

Wspólnie z węgierskim sojusznikiem rząd Beaty Szydło postanawia latem 2017 roku wejść w konszachty w celu zdobycia dostępu do programu. Posłużyły do tego kontakty z Beniaminem Netanjahu, który w lecie 2017 roku przyjechał do Budapesztu na szczyt Grupy Wyszehradzkiej. Orbán od lat zabiegał o dobre relacje z premierem Izraela. Zdjęcia z uśmiechniętym Netanjahu wytrącały z ręki argumenty krytykom węgierskiego premiera, że jego rząd jest antysemicki i ksenofobiczny. Z kolei Netanjahu od dawna poszukiwał w Unii Europejskiej kraju, który był w stanie rozbić jej jedność wobec krytyki Izraela w sprawie polityki w Strefie Gazy. Węgry, koń trojański w Unii Europejskiej, nadawały się do tego znakomicie.

Podstawowym założeniem powodzenia tego projektu była jego tajność. Węgierscy posłowie parlamentarnej komisji do spraw służb specjalnych, którzy głosowali w październiku 2017 roku nad dopuszczeniem dodatkowych technik inwigilacji przez państwo, nie mieli pojęcia, że zgadzają się na zakup Pegasusa. W krótkiej prezentacji przedstawiciel Narodowej Służby Bezpieczeństwa (NBSZ) wyjaśnił im jedynie, że chodzi o "wysoce wyrafinowaną technikę" inwigilacji, która zwiększy bezpieczeństwo kraju. Komisja zagłosowała jednogłośnie "za". Projekt poparli nawet posłowie opozycji. Jeden z socjalistycznych deputowanych przyznał dziennikarzom, że wierzył służbom w to, że dodatkowe narzędzia zwiększą bezpieczeństwo kraju.

By zmylić tropy, program kupiło nie bezpośrednio państwo, lecz spółka, w której udziały miał były oficer komunistycznej bezpieki i zaufany człowiek Sándora Pintéra, ministra spraw wewnętrznych. On z kolei był najbardziej zaufanym człowiekiem Orbána (był we wszystkich jego rządach). W Budapeszcie mówi się, że nie ma drugiego człowieka z taką wiedzą o węgierskich politykach jak on.

Węgrzy kupili Pegasusa za 6 milionów euro. Według portalu śledczego Direkt36 służby inwigilowały co najmniej trzysta osób. Wśród nich ludzi, którym prokuratura nigdy nie postawiła żadnych zarzutów: samorządowców, przedsiębiorców, a nawet zagranicznego studenta uczestniczącego w demonstracji przeciwko Orbánowi.

Oddanym sojusznikom Netanjahu oferował Pegasusa w ramach tak zwanej cyberdyplomacji. Izraelski premier, mający w kompetencjach nadzór nad udzielaniem licencji na oprogramowanie szpiegowskie Pegasusa, oferował go tym krajom, w których robił interesy (na przykład Arabii Saudyjskiej czy Indiom), po to, aby zacieśnić więzy.

Latem 2017 roku do Budapesztu na spotkanie Grupy Wyszehradzkiej izraelski premier przyleciał z grupą kilkudziesięciu biznesmenów. Kilkunastu z nich reprezentowało spółki zajmujące się cyberbezpieczeństwem (w tym hakowaniem i podsłuchami). Po oficjalnej sesji plenarnej Szydło spotkała się z Netanjahu w cztery oczy.

Dwa miesiące później polski rząd kupił Pegasusa. I podobnie jak na Węgrzech, polskie władze również ukryły to przed parlamentem.

Najwyższa Izba Kontroli odkryła, że Centralne Biuro Antykorupcyjne kupiło Pegasusa za 33 miliony złotych, z czego 25 milionów zapłaciło Ministerstwo Sprawiedliwości za pośrednictwem podległego mu funduszu pomocy pokrzywdzonym. Pieniądze te nakazał przelać na konto CBA Michał Woś, wiceminister sprawiedliwości. By to zrobić, musiał uzyskać pozytywną opinię sejmowej Komisji Finansów Publicznych.

Wzorem Węgrów posłowie nie poznali prawdy, za czym głosują. Woś, który wnioskował o przesunięcie pieniędzy, przemilczał fakt, że mają trafić na zakup Pegasusa. NIK uznała, że do transferu doszło wbrew prawu, jednak nie dlatego, że posłowie nie wiedzieli, na co się zgadzają. Chodzi o to, że ustawa o CBA nie pozwala na finansowanie jego działalności ze źródeł innych niż bezpośrednio z budżetu państwa. Sprawę później badało Ministerstwo Finansów. Ale wiceminister Piotr Patkowski ukręcił jej łeb, stwierdzając, że wprawdzie doszło do złamania prawa, ale uznał to za "niską szkodliwość społeczną czynu".

Brakujące 8 milionów złotych do Pegasusa dołożyło CBA. Znów jak u Węgrów - do zakupu oprogramowania od Izraelczyków posłużyła firma mająca powiązania z dawną komunistyczną bezpieką. Większość udziałów w firmie Matic, która kupiła dla CBA Pegasusa, miała dawna funkcjonariuszka Służby Bezpieczeństwa, w PRL działająca w wywiadzie.

Chodziło przecież o to, by ukryć prawdę. A nikt nie nadawał się do tego lepiej od wieloletnich agentów pamiętających jeszcze czasy bezpieki. Po raz kolejny się okazało, że demonstracyjnie antykomunistyczny rząd PiS nie gardzi zasłużonymi dla komunizmu ludźmi, gdy sprzyja to realizacji jego celów (tak jak wcześniej obsadził PRL-owskiego prokuratora Stanisława Piotrowicza w roli sędziego Trybunału Konstytucyjnego, by mieć nad tą instytucją kontrolę).

Jednak myślenie o tym, że Pegasusa uda się ukryć, okazało się naiwne. Izraelscy producenci programu zaleźli za skórę wielkim spółkom technologicznym, których luki w oprogramowaniu wykorzystywali do przejmowania telefonów ich właścicieli. Pegasus wykorzystywał przez długi czas dziury w kodzie znajdujące się w wiadomościach tekstowych iMessage. Proces wytoczyła NSO Meta Marka Zuckerberga, bo Pegasus przejmował telefony za pośrednictwem aplikacji WhatsApp, należącej do tej firmy.

Apple z kolei zaczął w listopadzie 2021 roku wysyłać do swoich klientów ostrzeżenia, że ich telefon mógł zostać zhakowany. Taką notyfikację dostała między innymi prokurator Ewa Wrzosek, która podpadła partii rządzącej, kiedy chciała wszcząć śledztwo w sprawie tak zwanych wyborów kopertowych.

W grudniu 2021 roku agencja Associated Press opublikowała depeszę o pierwszych polskich ofiarach Pegasusa.

Władza zaczęła gorączkowo zaprzeczać tym doniesieniom. Michał Woś, ten sam wiceminister sprawiedliwości, który cztery lata wcześniej w sejmowej Komisji Finansów Publicznych ukrywał przed posłami zakup Pegasusa, ze sprawy kpił. Twierdził, że jedynym Pegasusem, jaki kupił, była w latach dziewięćdziesiątych konsola do gier o tej samej nazwie. Gdy się okazało, że to jego podpis widnieje na ministerialnym poleceniu wypłaty 25 milionów złotych na rzecz CBA, nabrał wody w usta.

Woś, rocznik dziewięćdziesiąty pierwszy, to skarbnik partii Solidarna Polska i jeden z najbardziej zaufanych współpracowników Zbigniewa Ziobry, który jest jego szefem zarówno w partii, jak i w ministerstwie. Ziobro z kolei znany jest z fascynacji sprzętami nagrywającymi rozmowy. Jeszcze na studiach potajemnie nagrywał kolegów z roku.

Gdy został ministrem sprawiedliwości w rządzie Zjednoczonej Prawicy, całkowicie podporządkował sobie prokuraturę. Za niesubordynację jego podwładni są karnie wysyłani do placówek położonych na drugim końcu Polski. Ziobro patrzy im na ręce i ma wiedzę o najbardziej utajnionych postępowaniach, bo wcześniej zagwarantował sobie prawo do przeglądania akt z dowolnej sprawy. Sterowanie prokuratorskimi postępowaniami nigdy nie było łatwiejsze.

Ale Ziobro ma też wpływ na sądy, bo trafiają do nich neosędziowie z wybranej przez polityków Krajowej Rady Sądownictwa, której przewodniczącą jest jego znajoma z liceum. To z tych sędziów jako minister sprawiedliwości dobiera prezesów sądów.

Wreszcie podporządkował sobie publiczne media, kiedy na ich czele stanął Jacek Kurski, członek Solidarnej Polski, i mógł wysyłać ekipy telewizyjne do politycznych spraw prowadzonych przez prokuratury podległe jego pryncypałowi. A potem tak ustawić propagandowo przekaz, by był zgodny z linią partii i przedstawiał opozycję w jak najgorszym świetle. Wykonawcami tych zadań są dyspozycyjni prokuratorzy, sędziowie i pracownicy państwowej telewizji. Motywuje ich obietnica błyskawicznego awansu, niespełnione ambicje i zadry z przeszłości, rzadziej względy ideologiczne. Prawie zawsze cechuje brak wystarczających kompetencji. W warunkach zdrowej konkurencji nie zrobiliby tak spektakularnych karier.

Nie są to puste słowa. Dowody znajdują się w sprawie jednego z polityków opozycji, który był inwigilowany Pegasusem. To Krzysztof Brejza, członek Platformy Obywatelskiej. Jego nazwisko pojawiło się w grudniu 2021 roku w doniesieniu agencji Associated Press, która poinformowała o pierwszych podsłuchiwanych Pegasusem w Polsce.

W 2019 roku Brejza był inwigilowany co najmniej trzydzieści trzy razy, w trakcie obydwu kampanii: do Parlamentu Europejskiego na wiosnę oraz jesienią do Sejmu i Senatu. Służby szpiegowały również jego otoczenie. Pegasus został podpięty pod telefon jego ojca, prezydenta Inowrocławia Ryszarda Brejzy, a także ówczesnej dyrektor biura poselskiego (dzisiaj posłanki PO) Magdaleny Łośko.

Pretekstem do inwigilacji Brejzów i ich otoczenia była tak zwana afera inowrocławska. Państwowe media wałkowały ją miesiącami, a politycy PiS grzmieli o tym, że Brejzowie za publiczne pieniądze z lewych faktur finansowali kampanię PO.

Tymczasem za tak zwaną aferą inowrocławską stoi działaczka PiS, pieniądze z publicznej kasy kradła ramię w ramię z inną kobietą startującą w wyborach z list tej samej partii. Mimo to lokalni działacze Solidarnej Polski oczerniali Brejzów, również za pośrednictwem TVP, do której mieli dostęp. Sprawa była priorytetowa dla rządzących. Osobiście nadzorował ją prokurator okręgowy w Gdańsku, a wspomagał go jego przełożony z prokuratury regionalnej. Zwykle śledztwa prowadzi się w ten sposób w najpoważniejszych sprawach kryminalnych.

A wszystko zaczęło się od Centralnego Biura Antykorupcyjnego. Do dzisiaj mają tam kaca moralnego, gdy dla wszystkich jest już jasne, że CBA stało się politycznym orężem rządzących.

To dlatego mój informator zgodził się na sekretne spotkanie w chacie na wschodzie Polski. Podczas wielogodzinnej rozmowy nie tracił czujności. Mimo że byliśmy na odludziu, co jakiś czas wyglądał za okno i wypatrywał, czy ktoś przypadkiem nie zbłądził samochodem w okolicy i nas nie obserwuje. Choć przeszukał nas wcześniej, czy nie wzięliśmy ze sobą telefonów, i tak na wszelki wypadek włączył radio. Z głośnika łupało natarczywe disco polo, gdy tłumaczył powody, dla których zgodził się rozmawiać.

- Przez lata widziałem tyle, że przyzwyczaiłem się do tego, że każdy polityk to świnia, nieważne z jakiej partii przychodzi. Ale to, co ludzie z PiS zrobili w sprawie Brejzów, było wyjątkowe podłe - mówi.

Zacznijmy więc o tym opowieść.

Sprawa inowrocławskiej afery fakturowej zaczęła się od kosmity, który przyszedł do delegatury CBA w Bydgoszczy - zaczyna opowieść mężczyzna.

- Kogo? - zaczynam tracić nadzieję na poważną rozmowę.

- Kosmity. Tak nazywamy tych, którzy przynoszą "niesamowicie ważne, wręcz niesłychane sprawy". W ich mniemaniu oczywiście. Mnóstwo wśród nich osób, powiedzmy, niezrównoważonych albo przychodzących z głupotami, które niepotrzebnie zajmują nam czas. Tyle że tym razem było inaczej - mówi, wzruszając ramionami, jakby sam nie mógł uwierzyć w to, że z "obywatelskiego zgłoszenia" udało się ulepić sprawę głośną na całą Polskę.

"Kosmita", który zawitał latem 2017 roku do bydgoskiej delegatury CBA, dyżurującym wtedy agentkom wręczył plik lewych faktur. Chodziło o wydatki urzędu miejskiego w Inowrocławiu. Informator był przekonany, że usługi nie zostały wykonane, ale ktoś pobrał za nie z kasy miejskiej pieniądze.

Agenci CBA zaczęli sprawdzać dokumenty. Na początek wysłali kilkanaście zapytań do rozsianych po całym kraju firm, czy aby na pewno to one je wystawiły. Szybko się okazało, że faktury są lipne. Przedstawiciel firmy z oddalonego o 300 kilometrów Wrocławia o tym, że miał wypożyczyć inowrocławskiemu urzędowi sprzęt nagłośniający na festyn miejski, dowiedział się dopiero od agentów. Inny przedsiębiorca z Poznania zdziwił się, że CBA pyta go o organizację wystawy fotograficznej w jego mieście. Odpisał, że firma nie ma z tym nic wspólnego - prowadzi sprzedaż i montaż klimatyzatorów.

Wszystkie faktury wystawione były na wydział promocji i kultury urzędu miejskiego w Inowrocławiu, a należność za nie została zapłacona gotówką.

W tym czasie naczelniczką wydziału była Agnieszka Ch., jednocześnie rzeczniczka prezydenta Ryszarda Brejzy. I to ona zatwierdzała wszystkie faktury, a w wielu wypadkach sama pobierała pieniądze w urzędowej kasie, nie wzbudzając przy tym niczyich podejrzeń.

Osoba znająca to śledztwo mówi: - W normalnych czasach cała ta sprawa okazałaby się nieskomplikowana. Bez problemu poradziliby sobie z nią policjanci komendy powiatowej.

Ale to nie były normalne czasy.

Afera w Inowrocławiu w 2017 roku miała wymiar lokalny, ale szybko została nagłośniona przez polityków PiS i kontrolowane przez niech media ogólnopolskie.

Od piętnastu lat Inowrocławiem rządził prezydent Ryszard Brejza. Choć bezpartyjny, to kojarzony był z Platformą Obywatelską ze względu na swojego syna - Krzysztofa Brejzę, wtedy posła PO. Młodszy Brejza był w kraju bardziej rozpoznawalny od ojca, dzięki nagłaśnianiu afer i członkostwu w komisji śledczej do spraw Amber Gold. Poseł Brejza składał wiele interpelacji związanych z wydatkami ówczesnego rządu. Ujawnił, że rozbita przez kierowcę Beaty Szydło limuzyna kosztowała 2,5 zł miliona złotych. Nagłośnił, że ówczesny rząd nie szczędził wojskowych samolotów CASA na przeloty, które powinny służyć armii, a nie członkom rządu. Tabloidy wówczas grzmiały: "Ministrowie traktują CAS-ę jak taksówkę".

Do tego lipiec 2017 roku, choć oszczędził Polakom upałów, politycznie był bardzo gorący.

Po wcześniejszym przejęciu spółek skarbu państwa, prokuratury, służb specjalnych i mediów PiS wzięło się do sądów. Polska Fundacja Narodowa za miliony złotych rozpoczęła kampanię oczerniającą sędziów. Na billboardach w całym kraju pojawiły się hasła: "Niech zostanie tak, jak było...", oskarżające sędziów o korupcję i złodziejstwo czy wypuszczanie na wolność pedofilów. Miało to dać społeczne poparcie i grunt pod przygotowywane zmiany.

Projekt ustawy, który zawisł 12 lipca w nocy na stronie internetowej Sejmu, przewidywał poważne osłabienie niezależności Sądu Najwyższego. Władzę nad nim miał w praktyce przejąć minister sprawiedliwości. I to on miał decydować, których sędziów pozostawić tymczasowo na stanowiskach, a których odesłać na emerytury. Nowi sędziowie mieli zostać wybrani przez nową, kontrolowaną przez polityków KRS.

20 lipca przepisy upolityczniające wymiar sprawiedliwości weszły już pod obrady Sejmu.

Aktywny w tej sprawie od wielu tygodni Brejza apelował z mównicy sejmowej do polityków PiS, by nie głosowali tej ustawy, bo występuje w niej konflikt interesów.

- Chodzi zwłaszcza o dwóch ministrów w rządzie Beaty Szydło: pana ministra Wąsika i pana ministra Kamińskiego. Sąd Najwyższy niebawem rozpozna waszą sprawę. (...) Jesteście obecnie podsądnymi bezpośrednio zainteresowanymi tak szybkim uchwaleniem zmian, które dają wpływ polityczny na skład orzekający - mówił Brejza.

Tego samego dnia Sejm głosami PiS przegłosował ustawę o Sądzie Najwyższym. Na ulice od Pomorza po Śląsk wyszły tysiące ludzi, by nakłonić Andrzeja Dudę do zawetowania antykonstytucyjnych przepisów. W Warszawie pod Pałacem Prezydenckim zgromadziło się kilkadziesiąt tysięcy osób i wysłuchało konstytucji odczytanej przez znanych aktorów.

Głównego lokatora nie było wtedy na miejscu, gdyż udał się wraz z żoną na urlop do rezydencji prezydenckiej na Półwyspie Helskim. Na wieść o tym wypoczywający nad Bałtykiem Polacy ruszyli do Juraty z transparentami: "Chcemy weta!" i, skandując hasło: "Porozmawiaj z suwerenem!", domagali się wyjścia do nich Dudy.

Protesty objęły ponad sto czterdzieści miejscowości w całym kraju. Nigdy później demonstracje przeciwko rządom PiS już nie osiągnęły takiej skali. Ich efektem było częściowe zawetowanie ustaw sądowych, co Duda ogłosił 24 lipca. Na moment wydawało się, że protesty społeczne powstrzymały walec zmian PiS.

Dwa miesiące później bydgoscy agenci CBA już wiedzą, że większość inowrocławskich faktur jest trefna. Na materiałach operacyjnych pod jedną z lewych faktur ktoś kreśli ołówkiem dopisek: "Nie robili :)", ze znakiem uśmiechniętej twarzy - agent ustalił, że firma, która widnieje na fakturze, w rzeczywistości nie wykonała usługi.

Tymczasem w polityce wciąż nie opadają emocje po niedawnych protestach przeciwko upolitycznieniu sądów. W połowie września Brejza ujawnia, kto stał za kampanią oczerniającą sędziów. To spółka Solvere założona przez dwoje byłych pracowników Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. Jej siedziba mieści się pod tym samym adresem w Gdańsku, co zaufana kancelaria Jarosława Kaczyńskiego. Za kampanię zainkasowali ponad milion złotych.

Od tej pory działania służb i rządowej telewizji zaczynają się krzyżować. W październiku 2017 roku Brejzę na cel bierze TVP. Inowrocław staje się negatywnym bohaterem Magazynu śledczego Anity Gargas. Ta wywodząca się z "Gazety Polskiej" publicystka jest już wówczas gwiazdą pisowskiej telewizji.

W TVP ma bardzo wysoką pozycję. Dysponuje własnym budżetem na programy, wynegocjowanym z szefostwem stacji. W TVP nie ma żadnych zwierzchników poza jednym - odpowiada tylko przed prezesem Jackiem Kurskim.

Śledztwa Gargas dotyczą głównie opozycji. W 2017 roku TVP emituje odcinki Magazynu śledczego... na temat prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza, a także trójmiejskich polityków Platformy Obywatelskiej, zarzucając im, że ich partię finansowała niemiec­ka CDU. Inne odcinki, historyczne, dotyczą rzekomej zmowy komunistów z ówczesną opozycją, czyli "kłamstwa Okrągłego Stołu". Te współczesne - nieprawidłowości w spółkach skarbu państwa za rządów PO, za co ma odpowiadać Donald Tusk. Kilka programów poświęca katastrofie smoleńskiej i domniemanemu udziałowi w niej Rosjan - to konik Gargas.

Pośród takich tematów swoje miejsce zajmuje również Inowrocław. W październiku 2017 roku Magazyn śledczy... poświęci miastu aż dwa odcinki. Pierwszy nie dotyczy jednak jeszcze afery fakturowej, nad którą bydgoskie CBA pracuje ledwie od kilku tygodni. Tematem jest lokalny zatarg między właścicielką hotelu a władzami miasta, które reprezentuje prezydent Ryszard Brejza. Teza: Brejzowie stworzyli z Inowrocławia "prywatne miasto", w którym dzierżą władzę niemal absolutną.

Gargas kończy program tajemniczą zapowiedzią: - To nie wszystkie skandale w rządzonym przez Ryszarda Brejzę Inowrocławiu. Do tego tematu z pewnością będziemy wracać.

Wraca już po trzech tygodniach. Tym razem z materiałem o aferze fakturowej w Inowrocławiu. Data jego emisji zbiega się z pracą Brejzy w komisji do spraw Amber Gold, gdzie ujawnia, że dla tej będącej piramidą finansową spółki pracowały osoby związane ze SKOK-ami, z którymi PiS łączą interesy.

Gargas zaczyna odcinek Magazynu śledczego...:

- Poseł Platformy Obywatelskiej Krzysztof Brejza jest bardzo aktywny w komisji śledczej Amber Gold. Nie był tak aktywny w sprawie afery w Inowrocławiu. Z czego wynika brak zainteresowania skandalem w jego własnym okręgu wyborczym?

W programie po raz pierwszy publicznie pojawiają się lewe faktury wystawione na urząd miejski w Inowrocławiu. Z materiału już wtedy wynika, że główną podejrzaną w sprawie jest Agnieszka Ch., ale pada tam też sugestia, że za aferę odpowiada prezydent Ryszard Brejza, który nie dopilnował urzędniczki (tezę tę Gargas będzie powtarzać w kolejnych miesiącach).

Autorką obydwu odcinków o Inowrocławiu jest Karolina Tomaszewicz. To doświadczona dziennikarka specjalizująca się w służbach specjalnych. Do TVP przeszła w 2016 roku z Telewizji Republika wraz z desantem innych dziennikarzy: Michałem Rachoniem, Dawidem Wildsteinem czy Bartłomiejem Graczakiem - późniejszą "gwiazdą" Wiadomości.

Skąd pochodzą prezentowane w programie Gargas lewe faktury wystawione na urząd w Inowrocławiu? Prokuratura nie była wtedy jeszcze poinformowana o sprawie. Istnieją zatem tylko dwie możliwości: z inowrocławskiego magistratu lub CBA.

Tymczasem autorka przyznaje w materiale, że mimo próśb miasto nie udostępniło jej dokumentów.

To, że telewizja państwowa działała za rządów PiS w ścisłym porozumieniu z CBA, nie jest niczym nadzwyczajnym. Mariusz Kowalewski, dawny zastępca kierownika redakcji publicystyki i reportażu TVP Info, pisze w książce TVPropaganda, że było to normą. Dziennikarze wiedzieli o sprawie zatrzymania byłego sekretarza generalnego PO Stanisława Gawłowskiego, zanim jeszcze CBA weszło do niego do domu. Redakcja posłała tam z samego rana człowieka z kamerą.

W programie Gargas w taki oto sposób za pośrednictwem telewizji rządowej w październiku 2017 roku po raz pierwszy ze służb wyciekły do wiadomości publicznej poufne materiały operacyjne dotyczące afery w Inowrocławiu, i to jeszcze przed wszczęciem oficjalnego śledztwa.

Podejrzani mogli zyskać dzięki temu czas na zorientowanie się, co CBA "może na nich mieć". A także - jak się później okaże - na zbudowanie własnej linii obrony i rzucenie funkcjonariuszom przynęty, która odwróci ich uwagę.

Jeszcze zanim śledztwo zostało w ogóle wszczęte, rządowa telewizja już zaczęła lansować polityczny charakter afery. Na koniec odcinka Magazynu śledczego... z lewymi fakturami Gargas zasugerowała, że być może pieniądze z nich posłużyły do finansowania kampanii PO.

- Śledczy muszą ustalić, czy prawdą jest powtarzana w Inowrocławiu teza, że pieniądze z lewych faktur były wykorzystywane w kampanii wyborczej. Z pewnością do tematu "prywatnych miast" będziemy wracać - zakończyła program.

Wnioski z tych słów wyciągnie główna podejrzana Agnieszka Ch. Ale do tego czasu minie jeszcze rok.

Tymczasem 20 października 2017 roku, a więc dzień po wizycie ekipy TVP, do ratusza wkracza CBA. Agenci zabierają dokumenty także w jednej z podległych miastu instytucji zajmujących się organizacją wydarzeń kulturalnych oraz wkraczają do mieszkań kilku urzędników podejrzewanych o udział w aferze. W inowrocławskim magistracie siedzą aż do późnej nocy, przeglądając dokumenty i konfiskując sprzęt.

Akcję zakrojono na szeroką skalę, w przeszukaniach uczestniczyli funkcjonariusze z odległej o dwie godziny drogi delegatury w Gdańsku. Do przeszukań zostali przydzieleni nawet ci, którzy niedawno zostali do służby przyjęci - jak Joanna Ż., prywatnie żona radnego PiS spod Inowrocławia. Ż. nie miała żadnego doświadczenia w policji czy innej służbie. Przed przyjściem do CBA pracowała w szkole jako nauczycielka polskiego.

Paweł Wojtunik, szef CBA w latach 2009-2015, mówi, że dawniej funkcjonariusze musieli spełnić wyśrubowane kryteria, aby zostać agentami.

- Kiedy ja byłem szefem CBA, o przyjęciu decydowało dotychczasowe doświadczenie zawodowe, szkolenia, a także specjalistyczne wykształcenie. Za PiS te zasady przestały obowiązywać.

Wojtunik dodaje, że w CBA dramatycznie brakuje ludzi, bo coraz więcej z nich odchodzi na emerytury. Mają dość upolitycznienia służby.

- A ci, którzy zostali, często nie mają kwalifikacji - twierdzi.

Uosobieniem takiego funkcjonariusza CBA jest Maciej W., który 20 października 2017 roku uczestniczył w przeszukaniu urzędu w Inowrocławiu. Na tle innych agentów z Bydgoszczy wyróżnia się posturą: zwalisty, krótko ostrzyżony. W. poprowadzi śledztwo inowrocławskie.

W politycznych sprawach, które służą oczernianiu opozycji, ma już doświadczenie. Dziesięć lat wcześniej był agentem prowadzącym sprawę prezydenta Sopotu Jacka Karnowskiego. Gdańska delegatura, w której W. wtedy pracował, rozpoczęła operację o kryptonimie "Mewa". Agenci szukali dowodów korupcji lub działania na szkodę urzędu przez Karnowskiego w związku z budową centrum hotelarsko-gastronomicznego w Sopocie. Będący wówczas członkiem PO Karnowski cieszył się sporą popularnością i był rozpoznawalny w kraju.

Kontrole CBA nic nie ujawniły. Ale rok później agentom trafił się - jak sądzili - prawdziwy diament.

W 2008 roku do prokuratury zgłosił się z potajemnym nagraniem Karnowskiego skłócony z prezydentem biznesmen Sławomir Julke. Twierdził, że Karnowski domagał się od niego łapówki w postaci dwóch mieszkań w zamian za korzystną decyzję urzędową. Prezydent Sopotu został zatrzymany i trafił na policyjny dołek. Szefostwo PO postanowiło go zawiesić w partii, mimo że Karnowski nie przyznał się do winy.

W policyjnej celi spędził niecałą dobę i za kraty już nie wrócił. Sąd nie zgodził się na trzymiesięczny areszt, uznając materiał dowodowy prokuratury za zbyt słaby. Po latach procesów Karnowski zostanie uniewinniony niemal ze wszystkich zarzutów. Stało się tak mimo gorliwości W. w szukaniu wszelkich możliwych dowodów na winę Karnowskiego. Agenci CBA na jego polecenie zebrali wiele dokumentów z publicznych przetargów, przesłuchiwali świadków, założyli nawet obserwację kierowcy Karnowskiego. Wszystko zdało się na nic.

Ostatecznie się okazało, że sprawa została pogrzebana przez błędy samego agenta Macieja W. Zawali sprawę głównego dowodu, którym było nagranie, jakie potajemnie wykonał Julke. W trakcie procesu na jaw wyjdzie, że W. udostępnił nagranie Julkemu. Biegli nie będą w stanie wykluczyć, że ktoś przy nim manipulował, a sąd uzna dowód za niewiarygodny.

Gdy szefem CBA został Paweł Wojtunik, W. trafił do centrali w Warszawie. Nie była to dla niego nagroda. Zajmował się tam techniką operacyjną i nie dostał już żadnej sprawy do poprowadzenia. W podobnym czasie na zesłanie do Warszawy trafił Jarosław Sz., który pracował razem z W. w gdańskiej delegaturze przy sprawie Karnowskiego.

Zarówno W., jak i Sz. wywodzą się z gdańskiej komendy wojewódzkiej policji - pracowali tam przez lata w wydziale do walki z przestępczością gospodarczą. Aż w 2007 roku do powstającej dopiero co delegatury CBA w Gdańsku ściągnął ich Wiesław Jasiński, zaufany człowiek Jarosława Kaczyńskiego. To on wraz z Mariuszem Kamińskim i Maciejem Wąsikiem był współtwórcą CBA za pierwszego rządu PiS.

I to Jasiński nadzorował w gdańskiej delegaturze CBA, jako jej szef, śledztwa polityczne. Nie tylko to wymierzone w Karnowskiego, lecz również to dotyczące sopockiego biznesmena Ryszarda Krauzego. Za drugiego rządu PiS zostanie wiceministrem finansów, odpowiedzialnym za uszczelnienie podatku VAT.

Trzecim ważnym funkcjonariuszem z gdańskiego CBA będzie Andrzej P. Podczas operacji "Mewa" wymierzonej w prezydenta Karnowskiego był zastępcą naczelnika wydziału dochodzeniowo-śledczego gdańskiej delegatury CBA. W 2012 roku odejdzie ze służby.

Wróci do niej trzy lata później, po wygranych przez PiS wyborach, i ponownie trafi do gdańskiego CBA, lecz już nie jako zastępca naczelnika, tylko szef całej delegatury. W ten oto sposób, gdy rozpocznie się sprawa inowrocławska, ekipa agentów rozpracowujących prezydenta Karnowskiego otrzyma nowe zadanie: rozpracować Brejzów.

P. ściągnie do tej sprawy na szefa bydgoskiego wydziału Jarosława Sz., a ten agenta Macieja W.

Na początku kariery w Bydgoszczy Jarosław Sz. miał sporo szczęścia. Odziedziczył w spadku sprawę zakończoną sukcesem. Chodziło o ustawienie przetargu na remont dworca kolejowego w Olsztynie. Agenci zatrzymali podejrzanych w trzech województwach.

Akcja ta zrobiła na centrali spore wrażenie, bo maleńka jednostka w Bydgoszczy wykonała robotę, jaką mogłyby się pochwalić dużo większe delegatury w Katowicach czy Gdańsku. Dla Jarosława Sz. zaczął się złoty okres.

Dostał zielone światło na zatrudnienie kolejnych agentów i perspektywę reorganizacji wydziału zamiejscowego w Bydgoszczy w samodzielną delegaturę. Był murowanym kandydatem na jej dyrektora.

Wcześniej wydział zamiejscowy w Bydgoszczy liczył ledwie sześciu agentów. Teraz przez jednostkę przewijało się sporo nazwisk, ale nie wszyscy chcieli zostać, choć byli kuszeni szybszą ścieżką awansu.

- Część została w Bydgoszczy na krótko i tylko po to, by nabić sobie punktów i zyskać lepsze uposażenie, które zachowywała gdzie indziej - mówi jedno z moich źródeł.

Ale ci najbardziej zaangażowani mogli liczyć na dodatkowe profity. Maciej W. do pracy w Bydgoszczy przyszedł z najwyższym możliwym stopniem agenta specjalnego, z maksymalnym wynagrodzeniem w tabeli płac na poziomie 7 tysięcy złotych. Nie dało mu się podwyższyć uposażenia, nie awansując go w hierarchii. W małej jednostce w Bydgoszczy nie było to możliwe, więc posłużono się fortelem - W. przestał być agentem, a został ekspertem, co oznaczało awans finansowy o kolejne 800 złotych (tyle przewidywała wówczas maksymalna stawka). W rzeczywistości wynagrodzenie W. mogło być znacznie wyższe, bo wymieniona kwota to jedynie podstawa pensji, przez którą jest mnożony współczynnik lat pracy, premie motywacyjne oraz uznaniowe. Moje źródło mówi, że W. w latach 2018-2021 mógł zarabiać miesięcznie kilkanaście tysięcy złotych na rękę.

- Jako prowadzący sprawę inowrocławską dostawał dodatkowe premie za każdą czynność, jak na przykład zdobycie jakiegoś dokumentu lub zabezpieczenie komputera czy telefonu. A przecież doświadczeni stażem agenci pamiętają, że premie dostawało się kiedyś tylko za zatrzymanie, które było końcowym etapem prowadzenia sprawy. To nie była normalna sytuacja - słyszę.

Kiedy Maciej W. w 2018 roku zabierał się do pracy nad sprawą inowrocławską, miała ona przynieść polityczne konfitury jednej partii: Solidarnej Polsce Zbigniewa Ziobry. Lokalni działacze partyjni żywo interesowali się pozbyciem Brejzów z Inowrocławia. Machina kampanii przeciwko nim zaczynała się rozkręcać na dobre...