Krajoznawcze ABC
Paryż leży w środkowej części Basenu Paryskiego - rozległego obniżenia w północnej części kraju. Jest ośrodkiem administracyjnym regionu Île-de-France i tworzy departament Paryż o powierzchni 105 km 2 . To największa aglomeracja Francji (19% ludności państwa) i zarazem jedna z największych metropolii w Europie. Paryż stanowi centrum gospodarcze, naukowe i kulturalne kraju, jest też ważnym międzynarodowym węzłem drogowym, kolejowym i lotniczym.
Miasto leży nad meandrującą z południa na północ Sekwaną, na obu jej brzegach.
Centralną i zarazem najstarszą częścią Paryża jest Île de la Cité - wyspa na Sekwanie. Nad doliną rzeki górują liczne wzniesienia: Montmartre (na północy), Belleville, Ménilmontant i Romainville (na północnym wschodzie) oraz Wzgórze św. Genowefy (na południu). W okolicy miasta znajdują się duże kompleksy leśne, m.in. las Fontainebleau.
Dzielnice Paryża
W stolicy Francji nie sposób nie spotkać się ze słowem arrondissement. Zetkniemy się z tą nazwą, chodząc po zaułkach Paryża, pytając o drogę czy zerkając na tabliczki z nazwami ulic. "Arąndismą" (tak wymawia się to słowo) to jednostka administracyjna Paryża - okręgi, na które w 1860 r. Napoleon III podzielił miasto. Nazwa wywodzi się od czasownika arrondir ('zaokrąglać'). Arrondissement znaczy więc dosłownie "zaokrąglenie". Takich "zaokrągleń" jest w Paryżu 20. Pierwsze znajduje się przy Luwrze, w samym centrum miasta. Kolejne dzielnice niczym muszla ślimaka rozchodzą się zgodnie z ruchem wskazówek zegara.
Dzielnice administracyjne obejmują jedynie Paryż, czyli teren zamknięty tzw. peryferykiem.
Z dziejów miasta
- Początki
Zalety świetnej lokalizacji Paryża doceniono już ponad 2 tys. lat temu. Odkryli je Paryzjowie (łac. Parisii) - celtyckie plemię, które założyło tu swoją osadę. W 52 r. p.n.e. podbili ją Rzymianie, a w V w. n.e. miejscowość opanowali Frankowie. Po podboju Galii przez Franków Paryż stał się głównym ośrodkiem ich państwa. Karol Wielki (742/747-814), król Franków z dynastii Karolingów, przeniósł wprawdzie stolicę do Akwizgranu, a władzę w mieście przekazał miejscowym dostojnikom, jednak już w 987 r. ostatni hrabia Paryża, Hugo Kapet, koronował się na króla Francji. Data ta wyznacza początek długiego panowania nowej dynastii - Kapetyngów.
Lutetia (pol. Lutecja) to starożytna nazwa dzisiejszego Paryża. Funkcjonowała do ok. 212 r., kiedy oficjalnie miasto zostało przemianowane na Paryż. Oficjalnie, bo w praktyce starą nazwą posługiwano się niekiedy nawet w późnym średniowieczu. Jej etymologia rodzi wiele domysłów. Popularną interpretacją jest wiązanie "Lutecji" z łacińskim słowem lutum oznaczającym 'bagno'. Zgadzałoby się to o tyle, że faktycznie tereny przybrzeżne w okolicach wyspy Cité zajmowane były w dużej części przez bagna.
Po starożytnej Lutecji pozostało niewiele. Ślady budynków zachowały się w krypcie archeologicznej przy katedrze Notre Dame. Schowane wśród wielopiętrowych bloków mieszkalnych w pobliżu Dzielicy Łacińskiej areny Lutecji to pozostałość po rzymskiej arenie z początków naszej ery. Łaźnie publiczne z tego okresu zobaczyć można w muzeum Cluny.
Średniowiecze
Paryż szybko stał się ważnym ośrodkiem kulturalnym, m.in. dzięki napływowi przedstawicieli ówczesnej elity intelektualnej oraz powstawaniu nowych klasztorów i kościołów. Z kolei na rozwój gospodarczy stolicy Francji wpływ mieli kupcy oraz rzemieślnicy, którzy organizowali się w cechy. Najbardziej wpływowe było zrzeszenie kupców transportujących swoje towary rzeką. O znaczeniu tej grupy zawodowej do dziś przypomina żaglowiec w herbie Paryża. Filip II August (1165-1223), dbając o rozwój gospodarczy miasta, wybudował dla kupców hale targowe i ulepszył urządzenia portowe. Również temu królowi stolica Francji zawdzięcza utworzenie uniwersytetu. W XIII w. 80-tysięczny Paryż był największym miastem chrześcijańskiej Europy!
W następnym stuleciu sytuacja stolicy Francji uległa diametralnej zmianie. Ludność cierpiała głód (1315-17) i była dziesiątkowana przez epidemię dżumy (1348-49). Na domiar złego w 1. poł. XIV w., po wygaśnięciu głównej linii dynastii Kapetyngów, rozpoczęły się angielsko-francuskie zmagania o tron, znane jako wojna stuletnia (1337-1453). Walki nie ominęły także Paryża, m.in. w 1356 r. przewodniczący cechu kupców, Étienne Marcel, ogłosił się panem miasta i stanął przeciwko samemu delfinowi Francji (następcy tronu francuskiego), przyszłemu Karolowi V (1337-80). Ten ostatni, już jako król, na nowo obwarował prawobrzeżny Paryż, aby chronić przedmieścia przed Anglikami, oraz rozbudował Bastylię. W 1420 r. Paryż dostał się jednak w ich ręce na 16 lat.
W 2. poł. XV w. wojna stuletnia dobiegła końca, a Paryż znów mógł cieszyć się pokojem i dobrobytem. Godność stolicy odzyskał jednak dopiero w następnym stuleciu.
Okres renesansu
Rozwój Paryża epoki renesansu wiąże się z powrotem do stolicy Franciszka I Walezego (1494-1547) po 1530 r. Władca ten rozpoczął przekształcanie średniowiecznego Luwru w renesansowy pałac, zainicjował też budowę kościoła Saint-Eustache i ratusza. Za jego panowania Paryż rozkwitł intelektualnie i kulturalnie - przyczynił się do tego rozwój drukarstwa, a także działalność licznych uczonych oraz twórzość humanistów i literatów. Najwybitniejsi pracowali w założonym w 1530 r. Coll?ge de France.
Choć otwarty na wiele idei epoki odrodzenia, katolicki Paryż pozostał nieprzyjazny reformacji. Podziały religijne były tak głębokie, że ich rezultatem stała się osławiona rzeź hugenotów w noc św. Bartłomieja w 1572 r. Walki na tle wyznaniowym trwały także w następnych dziesięcioleciach. W tym okresie zawiązała się Liga Katolicka - stronnictwo katolików występujące przeciw hugenotom, a także przeciw królowi Henrykowi III Walezemu (1551-89), gdy ten poczynił pewne ustępstwa na rzecz protestantów. Dopiero następca tego monarchy (zasztyletowanego zresztą przez katolickiego mnicha), Henryk IV (1553-1610), zdołał zakończyć francuskie wojny religijne.
Panowanie Henryka IV wiąże się ze zmianami w architekturze Paryża. Na początku XVII w. przebudowano Luwr i wzniesiony przez królową Katarzynę Medycejską pałac Tuileries. Henryk IV zakończył też budowę ratusza i Pont Neuf. Stolica Francji rozwijała się jako ośrodek kultury i nauki: w 1620 r. powstała drukarnia królewska, a 15 lat później - Akademia Francuska (najstarsze francuskie towarzystwo naukowe). W 1. poł. XVII w. założono ogród botaniczny, kardynał Richelieu kazał wystawić sobie Pałac Kardynalski (dziś Pałac Królewski), a dla wdowy po Henryku IV, Marii Medycejskiej, wzniesiono Pałac Luksemburski. Ludwik XIII (1601-43) zbudował umocnienia na prawym brzegu Sekwany (obecnie na ich miejscu znajdują się bulwary). Powstały nowe dzielnice - Le Marais, przedmieścia Saint-Honoré i Saint-Germain; zabudowano też Île Saint-Louis.
Panowanie Ludwika XIV (1643-1715) to okres niezwykłego rozkwitu architektonicznego stolicy. W dużej części miasta wprowadzono kanalizację, pozakładano też manufaktury zaopatrujące paryżan w luksusowe wyroby. Król polecił zbudować przytułki dla biednych oraz przeznaczony dla weteranów wojennych Hôtel des Invalides.
Renesansowa siedziba Museé Carnavalet
Jednak w tym czasie nad stolicą zbierały się już czarne chmury. Na początku XVIII w. w mieście występowały wielkie nierówności społeczne, a potrzeby miejskiej biedoty były kompletnie ignorowane. Radykalna zmiana tej sytuacji miała nastąpić już pod koniec stulecia.
Od rewolucji francuskiej do II Cesarstwa
Wybuch rewolucji w 1789 r. kompletnie wywrócił dotychczasowy porządek. Paryż stał się sceną większości wydarzeń związanych z tym krwawym i otoczonym ponurą sławą przewrotem (m.in. zgilotynowania w 1793 r. pary królewskiej - Ludwika XVI i Marii Antoniny). Francja na kilka lat pogrążyła się w chaosie wojny domowej i terroru. Kres rewolucji francuskiej położył dopiero generał Napoleon Bonaparte, który w 1799 r. objął władzę w wyniku zamachu stanu. Swoistą pamiątką po tym ważnym rozdziale w dziejach Francji są barwy rewolucji - kolory Paryża: niebieski i czerwony, przedzielone bielą dynastii Burbonów - które z czasem stały się narodowymi barwami kraju.
Paryż otrzymał od Napoleona specjalny status: stał się miastem bez mera i rady miejskiej, ale "pod opieką prefekta Sekwany i prefekta policji bezpośrednio pod rozkazami rządu". Bonaparte miał bogate plany dotyczące stolicy Francji. Z jego rozkazu rozpoczęto budowę m.in. Łuku Triumfalnego, kolumny na placu Vendôme, kanałów Ourcq, Saint-Martin i Saint-Denis. Cesarzowi Francji paryżanie zawdzięczają widok na Sekwanę - Bonaparte polecił wyburzyć stare domy na mostach i brzegach rzeki - ale też pierwszą od czterech stuleci okupację (1814-15) na skutek wojen napoleońskich.
Eugene Delacroix, Wolność wiodąca lud na barykady
Wraz z powrotem Burbonów (Ludwik XVIII zasiadł na tronie francuskim w 1814 r.) miasto znów zaczęło się dynamicznie rozwijać. Napływ ludności z prowincji sprawił, że w 1800 r. w Paryżu mieszkało 600 tys. osób, a w 1846 r. - milion.
Szybki wzrost liczby ludności, nieidący w parze z równie szybką rozbudową stolicy, sprawił, że Paryż stał się miastem niezdrowym i przeludnionym. Co prawda zachodnia, bogatsza część stolicy rozkwitała, jednak we wschodnich dzielnicach ludzie cierpieli głód i choroby. To właśnie głównie wśród nich w 1832 r. szalała epidemia cholery, choć i bez takiego pandemonium umieralność w tej części miasta była bardzo wysoka.
Duże różnice społeczne przyczyniły się do wybuchu rewolucji lipcowej (1830) i lutowej (1848). Zamieszki te były wynikiem sprzymierzenia się robotników z mieszczanami paryskimi przeciwko monarchii. Efektem wydarzeń z lutego 1848 r. było m.in. proklamowanie II Republiki. Stolica Francji znów stała się areną walk. Dopiero stłumienie powstania socjalistów w czerwcu 1848 r. położyło kres paryskiej Wiośnie Ludów. Przeprowadzone rychło wybory prezydenckie wygrał bratanek Napoleona I, przyszły Napoleon III, który wzorem swego wuja dokonał zamachu stanu i w 1852 r. proklamował II Cesarstwo.
Wielka Emigracja
Wielka fala polskich emigrantów napłynęła do Paryża i w jego okolice po upadku powstania listopadowego w 1831 r. Wówczas do wyjazdu z Polski zostali zmuszeni m.in. wyłączeni z amnestii żołnierze biorący udział w powstaniu i członkowie Rządu Tymczasowego. Wyjechali również artyści, wśród nich Adam Mickiewicz. Zdecydowana większość emigrantów osiadła we Francji. Polacy mieli w pamięci dążenia rewolucyjne Francuzów, a także ich hasło: "Wolność, Równość, Braterstwo". Choć społeczeństwo francuskie było na ogół pozytywnie nastawione do polskich uchodźców, tutejsze władze im nie sprzyjały. Ówczesny król, Ludwik Filip I, obawiał się udziału Polaków w antymonarchistycznych spiskach, dlatego też zdecydował o umieszczaniu emigrantów w tzw. dépôts , czyli swego rodzaju magazynach. Mieszkający tam polscy weterani otrzymywali niewielkie zasiłki, zmniejszane zresztą z roku na rok. W kolejnych latach Polaków kierowano na prowincję.
Nowy władca przyczynił się do znacznego przekształcenia Paryża. Wyburzono centralne dzielnice średniowieczne, a na ich miejscu powstały zadziwiające rozmachem aleje, przy których wznoszono potężne budowle z kamienia. Miasto zyskało też m.in. nowy system kanalizacyjny, 2 tys. ha parków i ogrodów, nowe teatry, operę, szpitale. W 1860 r. znacząco zwiększyła się powierzchnia Paryża, który wchłonął okoliczne wsie - miasto od tej pory podzielone jest na 20 dzielnic. Koniec jakże pomyślnego dla Paryża okresu zbliżał się jednak nieuchronnie.
Komuna Paryska
W 1870 r. wybuchła wojna francusko-pruska, Napoleon III został zdetronizowany, a w stolicy Francji proklamowano powstanie III Republiki. Sytuacja w Paryżu stawała się coraz trudniejsza. Już we wrześniu armia pruska dotarła do miasta i rozpoczęła jego oblężenie. Paryż zamienił się w twierdzę. Potrzebom obrony zostały podporządkowane najważniejsze obiekty w mieście - nawet Luwr przekształcono w fabrykę broni.
