Słowo wstępne
I. Zakres
Słownik niniejszy jest pierwszą publikacją w języku polskim omawiającą w układzie alfabetycznym najważniejsze - zdaniem autorów - terminy i postacie mitologii hinduizmu, tzn. tej dominującej na obszarze Indii historycznych (Indie, Bangladesz, Pakistan, Nepal, Cejlon) kultury (nie tylko religii w naszym dzisiejszym rozumieniu tego słowa), którą sami hindusi nazywają "odwieczną normą" (sanatanadharma). Słownik nie uwzględnia, więc mitologii dwu innych wielkich kultur (czy może raczej odgałęzień wyrosłych z tego samego pnia kulturowego) rodzimych, powstałych i do dziś istniejących na subkontynencie indyjskim: dźinizmu i buddyzmu.
Słownik opiera się przede wszystkim na najważniejszych źródłach literackich ogólno indyjskiej kultury klasycznej ułożonych w języku staroindyjskim (wedyjskim i sanskrycie): tekstach Wedy, dwu wielkich eposów (Mahabharata i Ramajana) oraz puran. Istotną innowacją w porównaniu z innymi publikacjami tego typu są materiały mitologii lokalnej, przede wszystkim dwu krain Indii o najbogatszej kulturze: Bengalu i Tamilnadu.
Tu należy wspomnieć o tym, że mitologia indyjska, nie tylko hinduska, jest czymś całkowicie żywym, ściśle związanym z życiem codziennym: praktykami rytualnymi, pracami, troskami i radościami ludzi. Stanowi, więc, w odróżnieniu od np. mitologii greckiej czy rzymskiej, bardzo ważny element kultury współczesnej. Wszyscy niemal w Indiach znają dzieje Ramy (i mogą, i ogromnie lubią całymi godzinami słuchać recytacji Ramajany, wielkiego eposu o nich opowiadającego) czy najważniejsze mity związane z Śiwą i jego rodziną. Najbliższymi jednak pomocnikami, orędownikami i opiekunami są bóstwa z niższych pięter panteonu - "bóstwa wiejskie" (gramadewata) i in., zwłaszcza jednak te, które mają postać zwierzęcą lub na poły zwierzęcą - Ganeśa i Hanumant.
Ponieważ mitologia zajmuje centralne miejsce w kulturze hinduskiej - stykając się i krzyżując z teologią, filozofią, etyką, rytuałem, prawodawstwem itd. - nie można było bez znacznego powiększenia objętości słownika uwzględnić wszystkich terminów pojawiających się w artykułach hasłowych. W takich wypadkach podawano, często w formie przypisów, bardzo zwięzłe informacje podstawowe. Po dokładniejsze informacje na ten temat odsyłamy czytelników do innych publikacji w jęz. polskim - przede wszystkim do niedawno wydanego Małego słownika klasycznej myśli indyjskiej oraz innych książek: Indie Arthura L. Bashama, Pradzieje i legendy Indii Eugeniusza Słuszkiewicza czy Święta nić hinduizmu Johna L. Brockingtona. Tam też należy szukać omówienia kwestii związanych np. z ofiarą, Wędą i jej częściami składowymi (Rygweda, brahmany, upaniszady i in.) czy puranami.
Przekłady tekstów indyjskich i europejskich zamieszczone w słowniku - jeśli nie zaznaczono inaczej - zostały dokonane przez autorów poszczególnych haseł z oryginału.
Bibliografia obejmuje publikacje (studia, wydawnictwa o charakterze encyklopedycznym, przekłady), z których autorzy korzystali opracowując hasła oraz wydawnictwa przez nich rekomendowane.
II. Terminologia i zapis wyrazów indyjskich
Wyżej już użyto terminu "hindus" - pisanego małą literą. Tak właśnie zapisujemy nazwę członka wielkiej wspólnoty cywilizacyjnej - hinduizmu, czyli "odwiecznej normy". Różnica między hindusem (nie: hinduistą!) a Hindusem czy Indusem (mieszkańcem Indii) jest zasadniczo taka sama jak między żydem (członkiem żydowskiej wspólnoty religijno-kulturowej) a Żydem (członkiem narodu żydowskiego); Hindus i Żyd może być np. chrześcijaninem, w odróżnieniu od hindusa czy żyda. Mówiąc o hindusach i hinduizmie używamy przymiotnika "hinduski" (nie: hinduistyczny"!); wtedy zaś, gdy mamy na myśli Hindusów/Indusów i Indie, posługujemy się terminem "indyjski".
Wyrazy indyjskie (terminy, nazwy, imiona własne, tytuły tekstów) użyte w tekście słownika pochodzą przede wszystkim z języków indoaryjskich, tzn. języków indoeuropejskich Indii, należących do grupy indoirańskiej, czyli aryjskiej. Są to: sanskryt (terminem tym obejmujemy obie odmiany staroindyjskiego: wedyjski i sanskryt klasyczny) oraz języki nowoindyjskie (bengalski, hindi i in.). Języki nieindoeuropejskie reprezentuje tu rodzina drawidyjska (obejmująca ok. 25 języków używanych głównie w Indiach Południowych); a przede wszystkim najważniejszy język kulturalny tej rodziny - tamilski.
1. Języki indoaryjskie - sanskryt
Wyrazy sanskryckie podaje się zawsze konsekwentnie w postaci tematu (rdzenia), a nie w 1 przypadku (mianowniku) liczby pojedynczej. W sanskrycie, bowiem postać mianownika bardzo często poważnie się różni od tej postaci wyrazu, która jest wspólna wszystkim pozostałym przypadkom lub ich większości (po polsku różnicę tę widać np. w wyrazie używanym na oznaczenie młodego mężczyzny: w mianowniku chłopiec, w pozostałych zaś przypadkach pojawia się wspólna postać - temat chłopc; wyrazy sanskryckie w słownikach czy wyjęte z kontekstu mają taką właśnie postać tematyczną. Wynika to ze skomplikowanych zmian fonetycznych zachodzących na końcu wyrazów sanskryckich; np. wyraz agni - 'ogień' lub 'bóg ognia' to temat; w mian.l.p. - zależnie od kontekstu wyraz ten ma postać: agnis, agnih, agniś, agnir, to samo dotyczy przymiotnika 'czarny', zarazem imienia boga - wcielenia Wisznu: Kryszny (z tą tylko różnicą, że zamiast ostatniej wersji - agnir - wyraz ten ma wariant Kryszno). Do wyrazów, w których najczęściej się narusza ową zasadę zapisywania w postaci tematycznej, należą przede wszystkim dwa ważne imiona bóstw; pierwsze z nich to imię boga stwórcy - temat Brahman; wyraz ten zapisuje się przeważnie w formie mian.l.p. jako Brahma. Wbrew tradycji, uważamy, że nie ma powodu, by naruszać wspomnianą zasadę; a rzekomej racji jej nieprzestrzegania - niebezpieczeństwa pomylenia z podobnie brzmiącym terminem brahman (używanym m.in. w znaczeniu 'absolut') - można uniknąć dzięki zróżnicowaniu pisowni. Wyraz w znaczeniu 'absolut' piszemy małą literą z akcentem (acutus) na 1 zgłosce (zgodnie z wymową wedyjską) - bráhman, imię boga - kreatora zaś dużą literą z akcentem na ostatniej sylabie - Brahmán.
Innym przykładem jest imię boga nieba, które zapisujemy w postaci tematycznej Diw (nie w mian.l.p. - Djaus). Podobnie też piszemy: karman (nie: karma), linga (nie: lingam), sannjasin (nie: sannjasi), jogin (nie: jogi), Hanumant (nie: Hanuman).
1a. Transkrypcja wyrazów sanskryckich (oraz nowoindyjskich)
W światowej literaturze naukowej wyrazy sanskryckie zapisuje się w międzynarodowej transkrypcji naukowej (dalej: MTN), w polskich zaś publikacjach popularnonaukowych notujemy je w polskiej transkrypcji popularnej (dalej: PTP). W niniejszym słowniku notację w MTN podaje się - w nawiasie, po zapisie w PTP - tylko w indeksie imion i terminów indyjskich. W samym tekście słownika wyrazy te figurują jedynie w PTP. Poniżej porównuje się MTN z PTP i podaje przybliżoną wymowę głosek sanskryckich.
Samogłoski
Samogłoski sanskryckie mogą być długie - wówczas w MTN opatruje się je kreską poziomą umieszczoną nad literą (?, ?, ?,) lub krótkie (a, i, u). W PTP nie oznacza się długości samogłosek. Samogłoski e i o są zawsze długie. Dwugłoski: ai w PTP oddawana przez aj (= polskie aj w daj, bajka) - au (= polskie au w auto).
Głoska r ma - jak w niektórych językach słowiańskich (czeskim, słowackim, chorwackim - wariant samogłoskowy ("r" zgłoskotwórcze), który się w MTN zapisuje r - w PTP oddaje się przez ry.
Spółgłoski
MTN
PTP
WYMOWA
c
ć*
polskie ć w ćwierć lub w ciało
h
h
głoska dźwięczna = h czeskie lub ukraińskie
h
h
polskie ch w duch, dech
j
dź*
polskie dź w wiedźma lub w dziś
m
m lub n
wariant spółgłoski m lub n, wymawiamy najczęściej jako n, przed spółgłoskami wargowymi jako m
ń
n lub ng
n gardłowe np. w bank
ń
ń
polskie ń w pień lub w nie
ś
ś*
polskie ś w wieś lub w siwy
V
w
y
j
* ć, dź, ś piszemy tak samo w każdej pozycji, także przed samogłoskami (ćandra, maharadża, Siwa).
W sanskrycie są dwa szeregi spółgłosek zwartych: szereg spółgł. nieprzydechowych (w zapisie MTN: b, c, d, g; k, p, t) oraz szereg spółgł. przydechowych (bh, ch, dh, gh, kh, ph, th); te ostatnie wymawia się z lekkim przydechem, przy czym dźwięczne nie tracą dźwięczności (np. bh?la 'czoło'; b?la 'dziecko'; 'p?la' stróż; 'ph?la' lemiesz).
Także spółgłoski d, dh, n, t, th mają dwa szeregi artykulacyjne: 1) spółgłoski zębowe - wymawiane tak jak po polsku (d, dh, n, t, th) oraz 2) spółgłoski tzw. cerebralne lub kakuminalne (d, dh, ?, t, th), przy których wymawianiu koniec języka dotyka podniebienia. W MTN oznacza się je za pomocą kropki dostawianej pod literą; PTP nie odróżnia obu tych szeregów.
2. Transkrypcja wyrazów w językach drawidyjskich (tamilskim i malajalam)
MTN
PTP
WYMOWA
?
e
e długie
?
o
o długie
k
h (między samogł.)
polskie ch
c
s
polskie s
t
d (między samogł.)
polskie d
p
b (między samogł.)
polskie b
?
l
dźwięk pośredni między polskim r a l
?
l
l cerebralne
r
r
r zębowe
n
n
n zębowe
?
d
jak d cerebralne (między samogł.)
??
trr
jak ang. tr w tree
Andrzej Ługowski
ABHIMANJU jeden z Pandawów, syn Ardźuny i Subhadry, siostry Kryszny. Jego żoną była Uttara, córka króla Wiraty. W czasie bitwy między Kaurawami i Pandawami zabił Lakszmanę, syna Durjodhany; sam zginął pokonany przez syna Duhśasany. Syn A. Parikszit zasiadł później na tronie w Hastinapurze.
A.S.
ADITI (sanskr. 'niezwiązanie, wolność od ograniczeń') abstrakcyjne, główne wed. bóstwo żeńskie. A. jest matką bogów, zwłaszcza bóstw eponimicznych - Aditjów ('potomków A.'); uważa się ją też za rodzicielkę ludzi i wszystkich istot. A. jest uosobieniem charakterystycznej dla istot boskich wolności od ograniczeń wszelkiego typu - śmierci, biedy, chorób, głodu itd.; może też śmiertelników uwalniać od tych więzów; w RW prosi się ją o opiekę, błogosławieństwo dla potomstwa i zwierząt, przebaczenie popełnionych grzechów; wzruszająca jest inwokacja Śunahśepy przywiązanego do słupa ofiarnego:, "Kto nas wielkiej A. przywróci, ażebym ujrzał i ojca, i matkę" (RW I 24, 1).
Stosunki rodzinne A. są dość zawikłane. Uważa się ją za żonę wieszcza Kaśjapy albo Wisznu. Jest matką, a zarazem (paradoks w Wedzie nierzadki - por. przypis do Agni) córką Dakszy. W RW (X 72, 8-9) mówi się, że miała ośmiu synów, zrodzonych z własnego ciała; z siedmioma poszła do bogów, ósmego zaś - Martandę - porzuciła, potem znów zabrała, aby się rozmnażał i umierał.
A.Ł.
ADITJOWIE (sanskr. aditja 'pochodzący od Aditi, potomek A.') nazwa najważniejszej i najwyraźniej zarysowanej i zróżnicowanej grupy bóstw, synów bogini Aditi. W RW mówi się o siedmiu lub ośmiu A., wymienia się jednak tylko sześciu: Mitrę, Arjamana, Bhagę, Warunę, Dakszę i Ansę; gdzie indziej wylicza się pięciu, opuszczając dwu ostatnich i dodając Sawitara. W jednym miejscu mianem A. określa się Indrę. W tekstach późniejszych liczba A. wzrasta do 12, przy czym najważniejszym z nich - z czasem niemal jedynym - staje się któreś z bóstw solarnych: najpierw Sawitar, później Wiwaswant, wreszcie Surja. A. to bóstwa szczególnie związane z pierwiastkiem światła i świetlnym aspektem ryty, są opiekunami i woźnicami ładu; stanowią m.in. personifikacje takich cnót społecznych jak harmonia (Mitra), zespolenie (Arjaman), hojność (Bhaga i Anśa), a zarazem tępią zło i fałsz. Owemu silnemu związkowi z rytą - ładem, prawem, prawością, obyczajnością - zawdzięczają nadawane im często w nauce miano bóstw etycznych.
A.Ł
AGASTJA lub Agasti (prawdopodobnie imię pochodzenia drawid.; tamil. ahatti - łac. Agastigrandiflora, gatunek drzewa) jest jednym z wieszczów; uchodzi za autora kilku hymnów wed. Wg tradycji epickiej został spłodzony przez Mitrę i Warunę, którzy na widok niebiańskiej nimfy Urwaśi oddali nasienie. Wpadło ono do dzbana z wodą, z którego zrodzili się A. i Wasisztha. Stąd A. jest nazywany Kumbhamuni lub Kumbhasambhawa - 'asceta zrodzony w dzbanie'. A. był wyjątkowo niewielkiej postury - w Tamilnadu nazywa się go Kurumuni 'mały wieszcz/asceta'. Wsławił się m.in. tym, że wypił ocean, aby wesprzeć bogów w walce z demonami, którzy się ukryli w jego wodach. Powstrzymał wzrost gór Win- dhja, gdy stały się one przeszkodą w codziennej wędrówce słońca i księżyca. Na prośbę A. łańcuch górski pochylił się, aby wieszcz mógł swobodnie przejść do Indii Płd., niosąc tamtejszym ludom wiedzę, religię i kulturę aryjską. W mitologii tamil. A. zajmuje ważną pozycję jako wieszcz z Północy, który upodobał sobie Indie Płd. i obrał za swą siedzibę kraj Tamilów. Rezyduje na świętej górze Podijam (w pobliżu Kanjakumari, czyli przylądka Komoryn). Tradycja płd-ind. wiąże z postacią A. początki języka i literatury tamil. (naukę tamil. pobierał u Muruhana). Jest mitycznym twórcą pierwszej gramatyki tego języka, od jego imienia zwanej Ahattijam (Ahattijan to tamil. wersja imienia A.). Nazywany jest Tamilmuni 'tamilski asceta/mędrzec'.
A. jest władcą gwiazdy Canopus, najjaśniejszej w konstelacji Kilu (Carina)
J.K
AGNI (sanskr. 'ogień') bóg ognia, jedna z najważniejszych postaci panteonu ind., obok Indry najczęściej wymieniana w RW. Personifikacja A. nie jest tak dalece posunięta jak np. w wypadku Indry i trudno nieraz oddzielić bóstwo od zjawiska natury.
Charakterystyczną cechą A. jest jasność, blask, świetlistość. Owa światłość i towarzyszący jej żar ma działanie przyjazne i zbawienne, a zarazem groźne i niszczycielskie. A. jest prastary, odwieczny, ale także stale młody, codziennie się, bowiem rodzi. Nieśmiertelny i niezwyciężony, posiada wielką moc. Jego stały przydomek brzmi Syn Mocy (sahasas putra, sunu sahasas), co można rozumieć jako: syn, tzn. manifestacja siły zwycięstwa, bądź zrodzony z mocy lub siły (tarcia), albowiem rytualny sposób rozniecania ognia polegał na pocieraniu dwu kawałków drewna (arani). Inny charakterystyczny przydomek A. to dhumaketu 'którego oznaką (czy sztandarem) jest dym'.
A. choć jest bóstwem przede wszystkim ziemskim, uosabia wszelki ogień, także niebiański - słońce, oraz atmosferyczny - błyskawicę. Obecny w różnych postaciach we wszystkich sferach wszechświata, A. jest znawcą kosmosu i wszelkich jego spraw, toteż jego wszechwiedzę sławi się w hymnach RW równie często jak mądrość i dar wieszczy. Uniwersalny i wszechwiedzący bóg ma wiele siedzib, przejawów i narodzin: zostaje spłodzony w niebie, w wodzie, między dwiema arani i rodzi się w rozmaitych łonach. Szczególnie często wspomina się o jego związku z wodami. A. wchodzi w nie jako zarodek i w nich się rodzi - stąd też się go zwie dziecięciem wód; skądinąd też bykiem wód, co się interpretuje jako akt zapładniania wód - uosobienia żeńskiego pierwiastka kreatywnego przez ogień, pierwiastek męski, z typowym dla myśli wed. zawikłaniem procesów: płodzenia i rodzenia się (mąż jest zarazem dzieckiem żony, bo wchodzi w nią jako zarodek - i rodzi się z niej jako syn). Zapewne dzięki związkowi z wodami utożsamiono z A. przedind. (indoir.) jeszcze bóstwo zwane Apam Napat ('potomek wód'), które jest dziecięciem wód, i rodzicem wszystkich stworzeń.
A., mimo że ma wiele miejsc narodzin, zasadniczo pochodzi z nieba. Stamtąd go sprowadziła - bądź przyniosła bogom z daleka - dość tajemnicza postać zwana Matariśwan ('rosnący w łonie matki'). Matariśwan jest płodzicielem A. i zarazem jego tajemniczym imieniem.
Bardzo ważne miejsce w charakterystyce A. zajmuje jego stosunek do ludzi. A. jest bogiem najbliższym śmiertelnikom, panem, przywódcą i opiekunem społeczności (wiś - 'plemię', 'klan') ludzkich, ich pomocnikiem i dobroczyńcą. Szczególnie się uwypukla jego funkcję obrońcy: blask A. płoszy złe moce, płomień spala wrogów, język i ostre zęby chwytają złoczyńców. Jako bóg osiadły wśród śmiertelników jest w ich domostwach miłym gościem, który się rozpala każdego ranka i czuwa nocą odpędzając nieszczęścia, choroby i demony oraz chroniąc przed zakusami ludzi nieżyczliwych. A. prosi się, by zapewniał pomyślność dwunogom i czworonogom, strzegł oblubienicy i sprawił, by jej potomstwo osiągnęło wiek sędziwy.
Łączyła więc A. z jego czcicielami więź intymnej zażyłości, nieobecna w kulcie innych bóstw. Bóg-ogień, który rozniecali i do którego kierowali prośby praojcowie, był prawdziwym przyjacielem jednostki i rodziny. Najważniejszą cechę i sferę działalności A. stanowiła jego funkcja ognia ofiarnego i w ogóle związek z ofiarą. A. to bóg, w którym się ogniskują obrzędy ofiarne - przyjmuje i zanosi bogom dary ludzi; jego to ustami jedzą i piją obiaty nieśmiertelni. Wzywa się go, by zapraszał i sprowadzał bogów na ucztę ofiarną. Jako najdoskonalszy znawca obrzędów, niezbędny uczestnik i właściwy wykonawca ofiary jest A. zarazem najmędrszym i najlepszym kapłanem - ofiarnikiem (hotar) - jednym z 4 głównych kapłanów celebrujących uroczyste obrzędy ofiarne; tak jak ziemski hotar, którego zadaniem jest recytowanie hymnów sławiących, A. włada darem słowa, a także chroni piewców i wspiera ich pieśni. Ten ofiarny i ofiarniczy aspekt A. jest bardzo wyraźny w tekstach wed. i późniejszych. W brahmanach utożsamia się A. ze stanem bramińskim.
W mitologii A. powtarza się stale - święta w Wedzie - liczba 3: ma 3 głowy, 3 siedziby, 3 postacie, trzykrotne narodziny itd.; trzy są też ognie rytualne: 'ogień pana domu' (garhapatja) - zwykły ogień domowy; 'ogień obiat' (ahawani- ja), przy którym się odprawia obrzędy dla bogów, i wreszcie 'ogień południowy' (dakszinagni) związany z darami przygotowanymi dla przodków. W mitologii epickiej A. jest bóstwem ważnym, choć nie ma tej rangi, co w epoce wed. Uzyskuje nowy aspekt, stając się ogniem zagłady niszczącym periodycznie wszechświat podczas pralaji.
Do dziś w Indiach czci się ogień, jako żywioł czysty i oczyszczający, dający światło i ciepło. Wszystkie ważne wydarzenia życia codziennego i towarzyszące im ceremonie ('sakramenty' - sanskara), od narodzin przez zaślubiny aż po obrzęd końcowy, kremację, odbywały się przy (lub: w) świętym ogniu - Agnim.
Wyraz A. jest etymologicznie spokrewniony z nazwą ognia w językach słów., italskich (łac. igni-s) i bałt. (lit. ug- ni-s)
A.Ł.
AHALJA córka Brahm?na zrodzona z jego umysłu. Wg Ram. pierwsza i najpiękniejsza na świecie kobieta stworzona przez Brahmána w wieku złotym. Zgodnie z tradycyjną etymologią ind. imię to znaczy 'nieskazitelna, pozbawiona jakiejkolwiek brzydoty'. Brahman umieścił A. na długie lata w pustelni Gautamy, który panując jednak nad zmysłami, traktował ją z szacunkiem i zwrócił stwórcy czystą i nie zhańbioną. Ujęty tym Brahman ofiarował A. Gautamie jako żonę. Małżonkowie żyli w szczęściu i spokoju. Urodził im się syn Śatananda. Tymczasem zazdrosny Indra, uważając, że kobieta takiej urody należy się jemu, pewnego dnia pod nieobecność Gautamy przepełniony pożądaniem uwiódł A. Wg jednej wersji Ram. A. straciła rozum i uległa zalotnikowi z próżności, iż pragnie jej sam bóg z niebios, wg innej - Indra zwiódł A., przybrawszy postać jej męża. Gautama, który był wszechwiedzący, dowiedział się o cudzołóstwie żony i zapłonąwszy gniewem, rzucił na Indrę klątwę, która pozbawiła go męskości. Jeśli chodzi o A., to jedna wersja mówi o wypędzeniu jej z pustelni i pozbawieniu przywileju najpiękniejszej kobiety świata. Druga przyznaje wprawdzie, że Gautama przeklął ją, wskutek czego tysiące lat pokutowała w pustelni o głodzie, niewidoczna dla otoczenia, spoczywając na kupce popiołu i żywiąc się tylko powietrzem. W końcu zjawił się tam Rama i uwolnił ją od klątwy. Następnie Gautama opuścił pustelnię i udał się w Himalaje, by poświęcić się ascezie. Indra powrócił w niesławie do niebios, gdzie (wg Ram.) bogowie zwrócili mu męskość, używając do tego genitaliów barana. Wg Mbh na skutek klątwy Gautamy na ciele Indry pojawiło się tysiąc joni (żeńskich organów rozrodczych), jako świadectwo jego hańby. Na prośbę Indry Gautama zamienił je w oczy, które z czasem zaczęto uważać za świadectwo wszechwiedzy Indry. Zaledwie Rama w towarzystwie Wiśwamitry i Lakszmany postawił stopę w pustelni, klątwa Gautamy utraciła swą moc i A. na nowo stała się widoczna. Gautama powrócił z Himalajów i z powrotem przyjął ją jako swą małżonkę.
EW.
AJJANAR także Ajjan, Aj jar (prawdopodobnie z sanskr. arja 'pan, szlachetny'; tamil. ajjar znaczy 'bramin [śiwaita]', a także 'król') jest strażnikiem i opiekunem wsi czczonym na południu Indii, w Tamilnadu. W ludowym panteonie płd-ind. lokalne bóstwa męskie są zazwyczaj podporządkowane bogini (amman, kawał dejwam). W grupie bogów wiejskich A. zajmuje niezależną pozycję odpowiadającą statusowi bogini. Ma zazwyczaj własną świątynię. Jego kult nie ogranicza się do jednego rejonu lub osiedla, rozpowszechniony jest w całym Tamilnadu.
A. jest też nazywany Sattan lub Sasta 'ten, który naucza' (sanskr. śastar). Uważa się go za syna Siwy i Wisznu, który przyjął postać Mohini - stąd inne jego imię Hariharaputra 'syn Wisznu [Hariego] i Śiwy [Hary]'. Narodziny A. wiąże się zazwyczaj z mitem o ubijaniu oceanu mlecznego (amrytatamanthana) lub z puraniczną opowieścią o demonie Bhasmanie. Demon ten posiadł wielką władzę - zdolny był obrócić w popiół każdego, kogo dotknął ręką. Aby uchronić świat i bogów od jego władzy, Wisznu przyjął postać czarującej tancerki Mohini. Zauroczony demon, naśladując gesty taneczne Mohini, położył ręce na głowie, sam sobie zadając śmierć. Śiwa zapragnął Mohini - ze związku tego urodził się A. Jest to bóstwo o wyraźnie dobroczynnym charakterze, opiekun wsi, strażnik pól i trzody, obdarza potomstwem, chroni przed złodziejami i atakami złych mocy (pej). Po zmierzchu ze swym orszakiem objeżdża konno (lub na słoniu) granice wsi. Wyobrażany jest, jako ciemnoskóra postać; jego atrybutami są najczęściej włócznia, pałka, maczuga lub arkan. A. jest niekiedy identyfikowany z Ajjappanem.
J.K.
AJJAPPAN (prawdopodobnie z sanskr. arja 'szlachetny' i drawid. honorficum appan 'ojciec') popularne zwłaszcza w Kerali bóstwo synkretyczne, na co wskazuje jego pochodzenie i jedno z imion, Hariharaputra, czyli 'syn Wisznu i Śiwy'. W dawnych opowieściach i pieśniach ludowych Kerali powiada się, że A. został poczęty ze związku pięknej Mohini, w którą wcielił się Hari (Wisznu), i Śiwy (Hara); można więc uważać A. za trzeciego syna Śiwy. Powiada się też, że A. powstał ze światła (tedźas), kiedy wdzięk Mohini zlał się z wiedzą (dźńana) Śiwy. A. jest jednym z drawid. bóstw opiekuńczych (nie należących do schematu czterech tamil. bogów opiekuńczych; ? Sejon), które strzegą ludzi - zwłaszcza jednak czcicieli - przed wszelkim złem (? Sur), opiekują się słabymi, cierpiącymi i potrzebującymi; z drugiej strony A. obdarza czcicieli wiedzą, która pozwala im osiągnąć wyzwolenie (moksza). Innym ważnym imieniem boga jest Śastar (lub Dharmaśastar), czyli Władca (domyślnie: Świata; lub Władca Dharmy). Niezwykła popularność A. w Kerali wiąże się z coroczną rytualną pielgrzymką przez dżungle do świątyni boga w Sabarimala; bierze w niej udział również wielu hindusów spoza Kerali; pielgrzymka poprzedzona jest 41-dniowym postem częściowym, obowiązuje on tylko tych, którzy przez całą drogę niosą na głowie ofiarę dla boga w specjalnym worku (irumudi); pielgrzymka uważana jest za drogę indywidualnej duszy czcicieli (dźiwatman) do duszy A., który symbolizuje Najwyższą Jaźń (paramatman).
T.H.
AJODHJA zbudowana przez Manu na równinie nad rzeką Saraju stolica Ikszwaku, założyciela dynastii słonecznej, później stolica płn. królestwa Kosali i miejsce urodzin Ramy; bogaty i piękny gród przyrównywany do stolicy Indry Amarawati, rozciągający się na długość dwunastu i szerokość trzech jodźan (miara długości w dawnych Indiach odpowiadająca ok. 5 milom), doskonale strzeżony przed wrogami przez armię mężnych wojowników, głęboką fosę i potężne mury warowne najeżone śmiercionośnymi pociskami, by zgodnie z jego nazwą (sanskr. 'niezwyciężony') nikt nie mógł go podbić. W mieście, wśród ukwieconych ogrodów i gajów, tu i ówdzie poprzecinanych królewskimi gościńcami, wznosiły się okazałe rezydencje i pałace zbudowane z drogiego kamienia.
E.W.
ALAKA stolica boga skarbów Kubery, wzniesiona przez boskiego budowniczego Wiśwakarmana na zboczu góry Kajlasy w Himalajach. A. cieszy się sławą najbogatszego miasta świata. W literaturze ind. stanowi częsty wzór porównania, zwłaszcza dla siedzib głównych bohaterów; np. w Ram. do stolicy Kubery przyrównuje się zarówno Ajodhję, jak i Lankę. Piękny opis A. zawiera sanskr. poemat Kalidasy Meghaduta ('Obłok posłańcem', V w., strofy 63-71).
A.T.
AMARAWATI (sanskr. 'siedziba nieśmiertelnych') niebiańska kraina boga Indry, zwana też Miastem Bogów (dewa- pura). Leży w pobliżu góry Meru. Jest to pełne niezwykłego przepychu miasto o tysiącu bram i stu pałacach. Zamieszkują je istoty niebiańskie, bogowie, wieszczowie, nimfy. Umarli przebywają tu do chwili ponownych narodzin na ziemi; zwrot "wstępować do Amarawati" to eufemistyczne określenie umierania.
B.Ś.
AMMAN lub Amma, Ammal (tamil. 'matka, kobieta, bogini')
1. Bóstwo żeńskie, tamil. Wielka Bogini, uosobienie sił płodności, dawczyni i protektorka życia; archetyp wszystkich bogiń drawid. Południa Indii. Kult bogini w Indiach Płd. sięga prawdopodobnie czasów neolitu, związany jest z pierwszym osadnictwem, z pojawieniem się społeczności rolniczych (por. Dewi, Kottrawaj).
2. Uramma - bogini wioskowa (tamil. ur 'wieś' i amman 'bogini') - opiekunka wsi. Ludowy panteon płd-ind. jest zdominowany przez bóstwa żeńskie. Każde osiedle ma swoją boginię - opiekunkę. Często bogini nie ma odrębnego imienia (nazywana jest po prostu mateczką, boginią - amman, pidań), a kult jej ogranicza się do jednej konkretnej osady. Na swym terenie wszakże bogini posiada całkowitą władzę, obejmującą wszystkie aspekty ludzkiej egzystencji. Zapewnia płodność ludziom i zwierzętom, opiekuje się uprawami, sprowadza deszcz, odpędza demony i złe moce, chroni przed chorobami, klęskami, zarazą. W lokalnej mitologii bogiń wioskowych dominują przekształcone motywy puraniczne, zwykle z kręgu śiwaickiego, które wiążą a. z ortodoksyjnym panteonem hinduskim. W opowieściach dotyczących a. często pojawia się znany ogólnoind. motyw Mahiszasuramardini - bogini zabijającej Mahiszę (? Durga), demona o bawolej głowie. W mitach a. przedstawia się, jako wcielenie Parwati, żony i energii (śakti) Siwy. Jednocześnie a. postrzegana jest, jako dziewicza bogini uosabiająca potencjał sił płodności. W swej świątyni przebywa sama, nie ma męża ani dzieci, zachowuje czystość, źródło swej mocy (anangu). Natura a. jest ambiwalentna. Dla swoich wyznawców jest przyjazna i opiekuńcza, zapewnia im dobrobyt i pomyślność. Gdy się gniewa, bywa straszliwa i niepohamowana - sprowadza klęski, choroby, śmierć. Przychylność bogini można sobie zapewnić przez ustanowienie jej kultu, oddawanie czci i regularne składanie ofiar. Niektóre boginie przyjmują krwawe ofiary. Jeśli a. jest bóstwem spożywającym potrawy bezmięsne, wówczas krwawe ofiary odbierają w jej imieniu strażnicy (kawał dejwam).
Boginie znane są pod rozmaitymi imionami. Stanowią grupę niejednorodną, ich status i zasięg kultu jest zróżnicowany. Niektóre są znane i czczone powszechnie, np. Durga, Kali, Marijamman. Kult innych ma zasięg regionalny, np. Isakkijamman (płd. Tamilnadu i sąsiadujące z nim rejony Kerali), Draupadi (pin. prowincje Tamilnadu, płd. obszary Andhry i Karnataki), Angalamman (środkowe rejony Tamilandu), Paććajamman (płn.-wsch. obszary Tamilnadu). Jeszcze inne nie są znane poza granicami konkretnej wioski. Podobnie rzecz się ma z wyobrażeniami a. Bogini jest często przedstawiana antropomorficznie. Zwykle ma kilka par rąk, w których trzyma rozmaite atrybuty - najczęściej miecz, trójząb, tarczę, trzcinę pirambu, bębenek, ściętą głowę, czasem arkan, konchę. Niekiedy obecność a. symbolizuje kamień (związek z ziemią) lub trójząb zatknięty w ziemi (symbol śiwaicki i falliczny). Bardzo często a. przedstawia się w postaci ozdobionego gałązkami drzewa nim lub mangowca, dzbana z wodą, zwanego kumbam lub karaham symbolizującego łono. Dzban ten obnosi się w procesji (urwałam) podczas dorocznych obchodów w świątyni a.
3. A. jako przyrostek o znaczeniu 'bogini, pani' dodaje się do imion wszystkich bogiń, także tych, które wywodzą się z kręgu ortodoksyjnego hinduzimu, np. Parwatijamman.
J.K.
AMRYTA (sanskr. 'nieśmiertelny') nektar nieśmiertelności, napój bogów, ind. odpowiednik ambrozji. Już w RW a. utożsamiano z somą, w eposach i puranach oba terminy traktowano wymiennie. Różnica polega przede wszystkim na tym, że a. jest niebiańskim eliksirem, soma zaś napojem spożywanym i ofiarowywanym bogom przez ofiarników w trakcie rytualnych libacji. A. jest napojem bogów, soma zaś eliksirem pochodzącym z niebios i przynoszącym nieśmiertelność na ziemi. Mit o wydobywaniu zaginionej a. z dna oceanu (? amrytamanthana) należy do najpopularniejszych wątków w powed. kulturze hinduskiej. Inny powed. mit, równie popularny, opisuje kradzież a. przez Garudę. Jego wed. wersja mówi o zdobyciu somy przez orła Indry.
B.J.K
AMRYTAMANTHANA (sanskr. 'bełtanie' lub 'ubijanie [oceanu w celu uzyskania] amryty'). Na długo przed właściwą kreacją świata bogowie często toczyli wojny z asurami, lecz nie mogli ich pokonać, albowiem ich przeciwnikom była znana umiejętność wskrzeszania zmarłych. Konieczne stało się wydobycie amryty zagubionej w czasie potopu z dna oceanu prawód. Wisznu poradził bogom, aby zawarli pokój i wspólnie z asurami ubijali ocean, dzięki czemu wydobędą z niego amrytę, niczym śmietanę z mleka. Obie strony miały podzielić się po połowie wydobytym nektarem. W przedsięwzięciu tym posłużyli się górą Mandar a jako mątwą, którą postawili na grzbiecie potężnego króla żółwi. Wokół góry owinęli węża Wasukiego. Bogowie chwycili za ogon, asurowie zaś za łeb i ciągnąc na przemian ku sobie, rozpoczęli ubijanie. Niespodziewanie, zamiast amryty, jako niezamierzony produkt uboczny pojawiła się straszliwa trucizna kalakuta, którą połknął Siwa, aby ratować świat (inne wersje mitu podają, że trucizna była ostatnim produktem procesu ubijania). Następnie zaczęło się wyłaniać na powierzchnię czternaście klejnotów (ćaturdaśa ratna): Księżyc; Paridźata; Ajrawata - słoń z czterema kłami, zabrany później przez Indrę do nieba; Kamadhenu Surabhi; Mada lub Sura - bogini napojów alkoholowych; Kalpawryksza; Rambha - piękna nimfa niebiańska (apsara), później mieszkanka nieba Indry; Uććhajśrawas - biały koń, również zabrany przez Indrę; Lakszmi; Śankha - koncha zwycięstwa, która przypadła w udziale Wisznu; Gada - maczuga (buława) i cudowny łuk przeznaczone dla Wisznu; Kaustubha; na końcu Dhanwantari niosący w rękach naczynie z amrytą. Początkowo asurowie pochwycili upragniony eliksir, nie mając zamiaru dzielić się nim z bogami. Wówczas Wisznu, przemieniony w piękną kobietę, zabrał asurom amrytę, zanim zdążyli jej skosztować. Tylko jednemu z nich, Rahu, udało się podstępem spróbować napoju.
B.J.K.
ANANGU (tamil. 'ból, cierpienie, pożądanie, bogini, mieszkanka nieba', rodzaj demonicznego tańca) święta siła, podstawowy element sfery sakralnej starożytnych Tamilów, mieszkańców Południa Indii. A. jest immanentną, bezosobową siłą o ambiwalentnym charakterze (zbliżona do polinezyjskiej mana). Jest potencjalnie szkodliwa, wroga, kontakt z nią może być niebezpieczny. Objęta kontrolą, działa dobroczynnie, przynosi pomyślność, jest ostoją ładu i porządku. Wg wierzeń dawnych Tamilów siedliskiem a. mogą być miejsca, przedmioty, ludzie. Często a. przebywa w miejscach naturalnych, takich jak zbiorniki wodne, górskie szczyty i stoki; gromadzi się też przy wejściach do domów, fortów, na klepisku, na polu bitwy. A. mają niektóre zwierzęta (słoń, wąż) i przedmioty (np. bębny wojenne - związane z osobą króla). A. jest atrybutem bogów (Muruhana, Tirumala), a przede wszystkim bogini (amman). Siła a. związana jest wyraźnie z kultami płodności, ze zdolnościami rozrodczymi, z żeńską energią seksualną. Kobietę uważa się za siedlisko a. - siła uaktywnia się w momencie osiągnięcia przez nią dojrzałości płciowej. A. gromadzi się u kobiet w miejscach o wyraźnej symbolice seksualnej - we włosach, piersiach, biodrach (por. Draupadi, Kannahi-Pattini, Minakszi). Dobroczynne działanie a. przynosi wtedy, gdy się dokonuje połączenie pierwiastka męskiego i żeńskiego w akcie seksualnym. Siła a. ma pewne cechy zbieżne z pojęciem śakti (Dewi).
J.K.
ANANTA (sanskr. 'bezkresny') epitet kosmicznego węża Seszy, na którym spoczywa uśpiony Wisznu, gdy trwa noc Brahmána (? juga). Imię to używane jest niekiedy w odniesieniu do samego Wisznu.
A.P.M.
ANGIRAS nazwa grupy czy klasy istot nadludzkich, synów nieba, nazywanych przez piewców RW Ojcami. Pierwotnie byli kapłanami - brahm?nami (przypis 1 do hasła Bryhaspati), którzy dzięki ofierze uzyskali nieśmiertelność i przyjaźń Indry. Z bogiem tym A. są ściśle związani - zwłaszcza w micie o otwarciu czy rozbiciu pieczary Wali (?Wrytra) i uwolnieniu ukrytych krów (czy wód); i tu w czasie walki z Wrytrą A. śpiewem i chwalbami pomagali Indrze w dokonaniu wielkich czynów. Śpiew A. - towarzyszący królowi bogów także podczas innych dzieł kosmogonicznych (rozciągania ziemi, zaprowadzania światłości i przepędzania mroków) - jest tak charakterystyczny, że się do nich przyrównuje śpiewających Marutów. Nieraz zresztą sam magiczny śpiew A. wystarcza do dokonania czynów wymienionych w cyklu mitów o Wali. Wg niektórych wersji A., sami, bez Indry (i Bryhaspatiego) rozbijają skałę, znajdują krowy i światło. Już, jako towarzysze Indry pomagają wysłanniczce bogów Saramie w odnalezieniu krów i bogactw ukrywanych przez skąpców zwanych Pani. Owo odnajdywanie (krów, bogactw, światła) jest też ich cechą charakterystyczną. Bryhaspati odnajdujący i wypędzający krowy ma przydomek Angirasa (Angirasowy, czy Angirasowic) albo wprost zwie się A. Miano to nosi jednak przede wszystkim Agni, nazywany "najstarszym z A." albo "najdoskonalszym z A." (angirastama), jego też, ukrytego w drzewie, odnajdują A.
W mitologii powed. (pojedynczy) Angiras jest jednym z 7 wielkich wieszczów. Zwie się go kapłanem bogów i panem ofiar.
A.Ł.
ANIRUDDHA (sanskr. 'niepowstrzymany') jeden z bohaterów Mbh, syn Pradjumny i wnuk Kryszny i Rukmini, mąż Subhadry. Najbardziej jest znany z miłosnego wątku w BhP. Usza, córka Bany, władcy dajtiów ujrzała go we śnie i zakochała się w nim bez pamięci. Jej przyjaciółka dowiedziała się, kim jest młodzieniec, który oczarował księżniczkę, i sprowadziła go do jej komnat czarodziejskim sposobem. Sprawa wyszła na jaw, gdy Usza zaszła w ciążę. A. wprawdzie pokonał strażników, lecz pojmał go sam Bana magiczną pętlą z węży. Wybuchła walka, w której wzięli udział przybyli na pomoc Kryszna, Balarama i Pradjumna. Banie pomagali Siwa, którego był czcicielem, i Skanda, Bana został pokonany, A. zaś wrócił do Dwaraki wraz z Uszą.
W mitologii beng. Usza i A. jeszcze raz zstąpili na ziemię w postaci Behuli i Lakhai, by rozsławić boginię wężów Manasę.
B.G.
ANNAPURNA (sanskr. 'obfitująca w pokarm') aspekt Parwati (Dewi), małżonki Siwy czczonej z powodu mocy obdarzania pożywieniem. A. jest popularnym bóstwem domowym. Uważa się, że temu, kto szczerze czci Dewi jako A., nigdy nie zabraknie ryżu.
Śiwa jako asceta utrzymywał swoją rodzinę z żebraniny. Pewnego dnia, z powodu zażycia zbyt dużej dawki narkotycznych ziół, nie był w stanie wyruszyć na swój zwykły obchód. Tymczasem w domu nie było już nic do jedzenia. Następnego dnia Parwati, mając dosyć życia u boku męża, który nie przejawiał żadnej troski o rodzinę, zabrała dzieci, Ganeśę i Skandę, i wyruszyła do domu swego ojca, Himawanta. Po drodze jednak spotkała wieszcza Naradę, który chcąc pogodzić boską parę, przypomniał Parwati zalety jej męża i nakłonił do powrotu. Poradził również, aby ubiegając Śiwę, udała się do tych domów, w których on zwykle żebrze. Parwati posłuchała Narady, wskutek czego Śiwa wrócił do domu z niczym, ale na progu przywitała go małżonka obfitością pożywienia. Uradowany Śiwa przycisnął Parwati do piersi tak mocno, że stali się jednym ciałem. Parwati karmiąca swego męża znana jest jako A., podczas gdy Śiwa złączony ze swą małżonką to Ardhanariśwara.
A. przedstawiana jest, jako bogini stojąca na lotosie lub siedząca na tronie. W jednej ręce trzyma miseczkę z ryżem, w drugiej łyżkę. Śiwa jako żebrak, przyjmuje od niej jałmużnę w postaci ryżu.
A.P.M.
ANŚA (sanskr. 'część' lub 'przydzielacz' bóstwo z grupy Aditjów, uosobienie hojności.
A.Ł.
ANTARIKSZA (sanskr. 'widziany wewnątrz' lub 'to, co się znajduje w środku). Od czasów wed. oznacza przestwór pośredni pomiędzy ziemią a przestrzenią gwiezdną. Strefa przedstawiana w, RW jako pełna chmur i mgieł, wodnista i ciemna. Dzieli się zazwyczaj na trzy warstwy, z których tylko dwie najniższe dostępne są ludzkiemu wzrokowi. Trzecia, najwyższa, należy do Wisznu i jest siedzibą wód (apas) oraz Somy, tam też jest "wyciosywany? boski Agni. A. dzielona również była na dwie części: niższą - przyziemną, oraz wyższą - niebiańską. Zarówno przy podziale na trzy, jak i na dwie strefy, najwyższa z nich jest najbliższym odpowiednikiem "nieba? zamieszkiwanego przez boskie istoty hinduskiego panteonu.
B.J.K.
APAS (sanskr. 1.mn. 'wody') siły kosmiczne, w których znajduje się zarodek życia. Swoim zasięgiem obejmują wszystkie trzy sfery świata: niebiańską, powietrzną i ziemną. Jako siły powietrzne są siedzibą lub kryjówką Agniego, zwanego również potomkiem wód (Apam Napat). Powiązane są również z Somą. RW poświęca im w całości 4 hymny, w których określa się a, "boginiami" podążającymi drogą bogów, "matkami" lub "młodymi żonami". Indra uwolnił je z niewoli i wyżłobił dla nich gromem koryta, którymi zmierzają ku morzu - swojemu celowi. Zawsze wykonują rozkazy Indry, choć w niektórych miejscach wspomina się, że ich władcą jest Sawitar. W świecie niebiańskim przebywają pośród bogów, między siedzibą Mitry i Waruny, w pobliżu słońca. Uczestniczą w ceremoniach ofiarnych zasiadając wraz z Agnim na ściółce ofiarnej i obdarowując ofiarników wszelkim dobrem: zdrowiem, siłą, a nawet nieśmiertelnością. W a. zamieszkuje Waruna - władca wód kosmosu. Stąd obserwuje dobre i złe uczynki ludzi. Wody mają właściwości uzdrawiające i oczyszczające. Zmywają wszelką skazę moralną. Ich mleko, (jako matek) zmieszane z miodem daje potężną siłę równą tej, jaką się uzyskuje dzięki piciu somy. Na ziemi ich bezpośrednią manifestacją są rzeki, zwłaszcza Pięciorzecza (wed. Siedmiorzecze - saptasindhawas) na obszarze obecnego Pendźabu.
B.J.K
APSARAS nazwa istot półboskich płci żeńskiej, wiecznie młodych i pięknych, zamieszkujących niebo, ale często schodzących na ziemię, gdzie najchętniej przebywają na brzegach jezior czy rzek; pewnymi cechami przypominają one greckie nimfy.
W mitologii wed. a. związane były głównie z wodami, zarówno ziemskimi, jak i powietrznymi (mgłą, chmurami, deszczem). Mogły szkodzić ludziom, m.in. zsyłając na nich obłęd, zwłaszcza miłosny; w AW znajdujemy zaklęcia mające chronić przed ich mocą. Towarzyszyły, jako żony czy kochanki gandharwom i razem z nimi patronowały hazardowej grze w kości. Wśród nich największą sławą cieszyła się Urwaśi, która obdarzyła swą miłością śmiertelnego króla Pururawasa; wzmianki o niej spotykamy już w RW.
W okresie późniejszym natura i rola a. częściowo się zmieniają. Stają się one przede wszystkim dworkami bogów. Szczególnie służą królowi bogów Indrze, a także bogu bogactwa Kuberze. Pełnią funkcję niebiańskich tancerek, zabawiających bogów pląsami przy muzyce gandharwów i kinnarów. Pozostają partnerkami gandharwów, ale jednocześnie spełniają w niebie powinności kurtyzan. Miłosne igraszki z nimi w raju Indry stanowią pośmiertną nagrodę ziemskich wojowników, którzy padli w boju okryci chwałą. Nad polami bitew unoszą się, więc w powietrzu tłumy a., z podnieceniem obserwujących przebieg zmagań i rzucających się jedna przez drugą na ciała poległych bohaterów, aby osobiście zabierać ich dusze do nieba. Niekiedy a. zstępują na ziemię i wdają się w romanse czy zawierają małżeństwa z pociągającymi ich śmiertelnikami. Takie związki na ogół dla jednej lub dla obydwu stron kończą się tragedią: prędzej, bowiem czy później bądź to z powodu własnej niestałości, bądź na wezwanie bogów a. zostawiają swoich ziemskich ukochanych i powracają do nieba. Gdy jakiś demon lub wieszcz zbyt długo praktykuje powiększającą jego moc surową ascezę, zaniepokojeni bogowie (najczęściej Indra w obawie przed utratą tronu) wysyłają jedną lub kilka a., aby spróbowały go powstrzymać. Mało, kto jest w stanie oprzeć się tym kusicielkom, zazwyczaj, więc odnoszą one sukces: uwodzą demona czy wieszcza albo przynajmniej wzbudzają w nim żądzę, doprowadzającą go do wytrysku nasienia. Czasami jednak zadanie okazuje się dla a. za trudne i ich wysiłki spełzają na niczym; na domiar złego rozgniewany asceta może je wtedy obrzucić klątwą. A. odznaczają się brakiem uczuć macierzyńskich; zrodzone z kolejnych związków potomstwo powierzają opiece ojców lub po prostu porzucają (? Śakuntala).
Oprócz Urwaśi najsłynniejszymi a. są: Menaka, Tilottama i Rambha.
A.T.
ARDHANARIŚWARA (sanskr. 'pan, którego połową jest kobieta') jeden z epitetów Śiwy. Siwa, najczęściej określany przez wyznawców, jako Mahadewa - Wielki Bóg, jest najbardziej uniwersalnym bogiem hinduskiego panteonu, bogiem, który symbolizuje (i reprezentuje) całość świata (bytu). Ponieważ myślenie hindusów w wielkim stopniu opiera się na paralelizmie przeciwstawnych elementów rzeczywistości, w obrębie mitologii musiało dojść do powstania postaci, która łączyłaby w sobie symbolicznie dwa elementy znanej wszystkim mitologiom i kulturom świata opozycji - pierwiastek męski i żeński; taką postacią jest w mitologii indyjskiej A. Jedynie Śiwa mógł - jako bóg w całym tego słowa znaczeniu uniwersalny - odegrać rolę biseksualnego symbolu wiecznie przeciwstawnych i wiecznie łączących się składników bytu. Wisznu w żaden sposób nie mógłby pełnić takiej funkcji, ponieważ już z natury jest pasywny, "kobiecy" i "płynny" - silnie związany z wodą, typowo kobiecym elementem świadomości i egzystencji.
A. w ikonografii przedstawiany jest, jako postać cieleśnie złożona z dwóch części - męskiej i żeńskiej. Połowę żeńską stanowi małżonka, Śiwy Dewi, drugą - jego energia (śakti) i zdolność przejawiania się w świecie.
T.H.
ARDŹUNA (sanskr. 'jasny, biały') jeden z bohaterów Mbh, trzeci z braci Pandawów. Syn Pandu i Kunti spłodzony przez boga Indrę. A. jest prawdziwym bohaterem epickim, uosobieniem prawości i cnót rycerskich. Ulubiony uczeń Drony, wyróżniał się zręcznością we wszystkich sztukach wojennych. Dzięki wyjątkowej sprawności we władaniu łukiem zdobył Draupadi, zwyciężając w turnieju rycerskim (swajamwara) zorganizowanym przez króla Pańćalów Drupadę. Draupadi została wspólną żoną pięciu braci Pandawów, ale A., z którym miała syna imieniem Śrutakirti był jej ukochanym mężem. Podczas swych licznych samotnych wypraw A. dokonywał heroicznych czynów i zdobywał kobiety. Oprócz Draupadi miał jeszcze trzy inne żony (w ludowych wersjach Mbh jest ich jeszcze więcej - sześć lub siedem). Poślubił siostrę Kryszny Subhadrę (matkę Abhimanju), księżniczkę nagów Ulupi (matkę Irawanta) i córkę króla Manipury Citrangadę, matkę Babhruwahany. A. był ulubieńcem bogów. Agni ofiarował mu słynny łuk, Gandiwę i wspaniały rydwan, Maja dał mu konchę zwaną Dewadatta. Po pojedynku stoczonym z Siwą w postaci myśliwego Kiraty A. otrzymał od boga cudowną broń paśupata. Wielka przyjaźń i zażyłość łączyła A. z Kryszną. Podczas bitwy na Polu Kurów (Kurukszetra) Kryszna powoził rydwanem A., udzielając mu rad i wskazówek, m.in. słynnego pouczenia zawartego w BhG: gdy A. wahał się, czy stanąć do bratobójczej walki z Kaurawami, Kryszna pouczył go, że obowiązkiem rycerza jest walczyć, czynić to należy rzetelnie, jednak bez osobistego zaangażowania, nie bacząc na wynik walki. W czasie bitwy A. wykazał się wielką walecznością. Śmiertelnie ranił Bhiszmę, zabił Karnę. Nosi przydomek Zwycięski (widźaja).
J.K.
ARJAMAN (sanskr: 'bliski przyjaciel, druh, towarzysz') bóg z grupy Aditjów, opiekun i uosobienie więzów i cnót społecznych - zwłaszcza życzliwości, przyjaźni i gościnności - szczególnie związany z obrzędem zaślubin.
A.Ł.
ASCEZA (sanskr. tapas 'gorąco, żar') ważny termin w kulturze ind., którym oznaczano zespół praktyk polegających na rozmaitych umartwieniach, wyrzeczeniach, czasem wręcz torturach (znoszenie niewygód, abstynencja seksualna, posty, czuwanie, trwanie w jednej pozycji, zwłaszcza stojącej, powstrzymywanie oddechu, stępianie wrażliwości ciała przez wystawianie się na żar słońca lub ognia, chłód itd); miały one doprowadzić do zdyscyplinowania zmysłów, uniezależnienia się od świata zewnętrznego, oczyszczenia umysłu, skoncentrowania trwonionej, na co dzień energii witalnej i uzyskania dzięki temu ogromnej potęgi, którą można było spożytkować na rozmaite sposoby. Tapas już w RW wymienia się jako wielką moc kreatywną (dzięki której np. Pradźapati stwarza światy i istoty), a w jednym z późniejszych hymnów (RW X 190) tapas jest pierwiastkiem kosmicznym, z którego powstaje ryta, prawda, noc, ocean, rok i inne elementy wszechświata. Za pomocą a. uzyskuje się też zdolność widzenia rzeczy ukrytych, natchnienie poetyckie i dar wieszczy oraz dociera do bogów. Szczególnego znaczenia, jako właściwy spiritus movens kosmosu, najważniejsze źródło mocy - zastępując w znacznej mierze obrzęd ofiarny (jadźńa) epoki wed. - nabiera asceza w kulturze okresu epickiego. Uprawiają ją przez fantastycznie długie okresy (tysiące, dziesiątki tysięcy lub nawet setki tysięcy lat) bogowie, demony (głównie asurowie), istoty półboskie i ludzie, zwłaszcza wieszczowie (patrz Wiśwamitra, Walmiki). Cele ascezy mogą być różne, np. uzyskanie władzy (panowania nad ziemią lub całym kosmosem), zdobycie potomstwa, podniesienie statusu socjalnego (Wiśwamitra) bądź osiągnięcie wyzwolenia, zbawienia zupełnego.
Teksty mówią o różnych rodzajach a., np. ostrej, surowej, uprawianej na osobności w miejscach odludnych (zwłaszcza w Himalajach) oraz o łagodniejszej jej formie, która w praktyce polega na wyrzeczeniu, umiarkowaniu i powściągliwości, nie kolidującej z wykonywaniem powinności życia codziennego i stanowiącej niezbędną część składową dharmy indywidualnej.
A.Ł.
ASTIKA mędrzec, syn wieszcza Dźaratkaru i siostry węża Wasukiego też o imieniu Dźaratkaru, jeden z bohaterów Mbh (wg wersji beng. syn bogini węży Manasy). Na prośbę matki, by ocalić od śmierci węże, udał się na miejsce ofiary Dźanamedźaji i pobłogosławił króla, wygłaszając pełen uczonych aluzji i porównań hymn pochwalny. Zadowolony władca, mimo ostrzeżeń kapłanów, obiecał spełnić każde jego życzenie. A. zażądał w darze węża Takszaki, który przyciągany zaklęciami wypowiadanymi przez kapłanów zbliżał się już do ognia. Król rozkazał przerwać ofiarę. Takszaka i inne ocalone w ten sposób węże uczciły A. Wg wierzeń wysłuchanie historii A. lub samo wspomnienie jego imienia chroni przed śmiercią od ukąszenia węża.
B.G.
ASURA (sanskr. 'obdarzony potężną siłą żywotną') istota nadludzka dysponująca ogromną mocą i mądrością; szczególnym atrybutem a. jest maja - potencja kreatywna, moc dokonywania czynów niezwykłych, cudownych.
A. przedstawiani czasami, jako starsi bracia bogów (dewów) stanowili, jak się wydaje, pierwotną rasę boską. Niektóre wybitne postacie panteonu wed., zwłaszcza związane z kreacją, rozumianą raczej, jako proces "kosmetyczny? (? stworzenie świata) - takie jak Waruna, Mitra, Indra, Agni nazywa się a.; jest nim przede wszystkim Waruna.
Jednakże do a. zalicza się też upersonifikowane siły zła, moce wrogie kreacji, ładowi (ryta), ofierze, bogom i ludziom, uosabiające ciemność i nieład; należy do nich m.in. majin ('posiadacz maji') Wrytra.
W późniejszych partiach Wedy terminem a. oznacza się wyłącznie istoty demoniczne toczące z bogami ciągłe walki o panowanie nad światem (? awatara). A. podobnie jak bogowie (dewowie) są synami Pradźapatiego. Reprezentując podstawowe, komplementarne pierwiastki (zło i dobro, ciemność i światło) rzeczywistości, oba rodzaje potomków Pradźapatiego nie tylko ze sobą walczą, lecz czasami współpracują, np. zdobywają razem napój nieśmiertelności (? amrytamanthana). Zresztą, co widać już w brahmanach, choć szczególnie wyraźnie w eposie, a. nie ustępują pod względem moralnym bogom, często wręcz nad nimi górują. Wyższość bogów polega na tym, że są po pierwsze zwycięzcami w zmaganiach o władzę nad kosmosem, jako młodsze "plebej skodorobkiewiczowskie? dynamiczne pokolenie pokonują metodami amoralnymi (podstęp, oszustwo, krzywoprzysięstwo) starszą "arystokratyczną? generację panów świata. Po drugie zaś bogowie dysponują bardzo ważną bronią w walce z a. - ofiarą, obrzędem odprawianym przez ludzi, toteż muszą dbać o śmiertelnych, którzy z kolei opowiadają się po ich stronie.
A. są przeciwnikami bogów ('antydewami'), ind. odpowiednikami tytanów; demony wrogie ludziom noszą nazwę rakszasów. Do a. zalicza się na ogół dajtjów i danawów.
Termin a. ma dokładny odpowiednik w jęz. stir. (ahura), w których oznacza istoty dobre, boskie (por. Ahura Mazda 'pan mądry'); istoty demoniczne zwie się tam daewa (ind. dewa).
A.Ł.
AŚOKA (Saraca indica) jedno ze świętych drzew ind., symbol płodności (? drzewo).
J.K
AŚWINOWIE (sanskr. aświn 'posiadacz koni, związany z końmi'; wyrazu tego używa się tylko w liczbie podwójnej: Aświna, Aświnau) imię pary niebiańskich braci-bliźniąt, bogów związanych ze światłością. Należą do najpopularniejszych bóstw panteonu Wedy (głównie RW). A. są młodzieńczy, piękni i promienni. Choć młodzi, są starzy. Nierozłączni bracia, silni, ruchliwi, szybcy jak myśl, przybierają rozmaite kształty. Tak jak Sawitar ze złotem, A. są związani z miodem, również pitnym; ich ciało ma barwę miodową, podobnie jak rydwan, zwany miodonośnym. Nazywa się ich miłośnikami miodu i miodopijcami. To oni dają pszczołom miód. Miodową rózgą skrapiają ofiarę i czciciela. Podobnie jednak jak inni bogowie lubią też somę. Rydwan A. jest cały ze złota i przypomina słońce, porusza się lekko, szybciej niż myśl. Ciągną go konie lub częściej ptaki (łabędzie lub orły). Pojazdem tym A. codziennie objeżdżają niebo i ziemię. Porą ich pojawiania się na niebie jest wczesny brzask. Wtedy to zaprzęgają rydwan. Budzi ich Uszas. Jako bóstwa poranka A. rozpędzają ciemność. Także ich pochodzenie i parantele zdradzają związek z jasnością i światłem. Są potomkami (jasnego) Nieba (diwo napata) - choć gdzie indziej się ich nazywa Sindhumatarau ('mającymi za matkę Sindhu' - rzekę lub ocean wód niebiańskich?) lub synami Wiwaswanta i Saranju, córki Twasztara. Siostrą A. jest Uszas. Jako męskie bóstwa światłości porannej często się pojawiają w towarzystwie bóstwa żeńskiego zwanego Surja lub 'córka słońca' (sure duhitar). Surja jest wspólną małżonką A. i razem z nimi wsiada na rydwan; inaczej relację między A. a Surją przedstawia późny słynny hymn weselny (RW X 85, którego mantr do dziś się używa w hinduskim rytuale zaślubinowym), gdzie A. występują, jako drużbowie Surji. A. prosi się, by zawieźli pannę młodą do domu oblubieńca i by obdarzyli ją płodnością. Dali, bowiem męża starej pannie i znaleźli żonę dla jednego ze swych protegowanych. Te "usługi matrymonialne" A. to jednak tylko margines ich dobroczynnej działalności.
W RW A. pojawiają się przede wszystkim, jako bóstwa pomagające w biedzie i ocalające od nieszczęść. Specjalnością ich jest ratowanie rozbitków i tonących. Pomoc A. ma charakter pokojowy, nie mieszają się do bitew (inaczej niż np. Indra, który wspiera czynnie walczących). A. są też boskimi lekarzami: leczą choroby za pomocą niebiańskich medykamentów, przywracają wzrok ślepcom - są też ich przewodnikami. Jako lekarze bogów i Stróże nieśmiertelności odsuwają śmierć od czcicieli. Są nie tylko pomocnikami, lekarzami i cudotwórcami, lecz także dawcami długowieczności i wszelkiej pomyślności. W RW wspomina się wiele legend o dobroczynnej działalności A. Poza znanym mitem o przywróceniu młodości Ćjawanie, najbardziej bodaj sławionym w starszej literaturze wed. czynem A. jest uratowanie Bhudźju porzuconego pośród oceanu; A. wyciągnęli go z wód i zabrali na swój statek o stu wiosłach. Wandanę znów wydostali z jamy, w której leżał jak martwy, i przywrócili światłości słonecznej. Wieszczowi Atriemu wrzuconemu do dołu, w którym płonął ogień, A. pomogli się wydobyć, przynieśli mu ochłodzenie i napój pokrzepiający i przywrócili młodzieńczą siłę. Rydźraświe, oślepionemu przez ojca i rzuconemu na pożarcie wilkom, na prośbę wilczycy przywrócili wzrok. Wiśpali, która postradała nogę, dali metalową (ajasa 'spiż' lub 'żelazo') protezę. Wzruszająca jest wzmianka o przepiórce, którą A. uratowali z paszczy wilka.
A. mają dwa charakterystyczne przydomki: dasra 'cudowni, niezwykli' i nasatja - wg tradycyjnej interpretacji: 'nie-nieprawdziwi' (na-a-satja), tzn. 'prawdziwi'; etymologia naukowa łączy ten wyraz z czasownikiem nas 'zbliżać się, przybywać [z pomocą]' i tłumaczy: 'leczący, ratujący'. A. mają bliskie odpowiedniki w mitologiach innych ludów ieur., przede wszystkim Greków (Dioskurowie) oraz Bałtów (w ludowej mitologii łot.). W późniejszej mitologii ind. A. są postaciami całkiem podrzędnymi, m.in. ojcami dwu Pandawów - synów Madri - Nakuli i Sahadewy.
A.Ł.
AWATARA (sanskr. 'zstąpienie, zejście, zniebazstąpienie') inkarnacja, wcielenie, zstąpienie bóstwa (z nieba) na ziemię w postaci istoty śmiertelnej (człowieka, zwierzęcia bądź hybrydy - na poły człowieka, na poły zwierzęcia) "dla ochrony [ludzi] dobrych, zguby złoczyńców oraz dla umocnienia ładu [czy: normy (dharma)]" (BhGIV 8). Owa ingerencja boska w sprawy świata dokonuje się w każdym wieku istnienia świata (juga), wtedy, gdy "ład upada, a wznosi się nieład" (tamże IV 7).
Początki koncepcji a. sięgają Wedy; w brahmanach np. bóg-stwórca Pradźapati przybiera postać dzika lub żółwia. W eposie mówi się o a. różnych bóstw (np. Brahman a w postaci ryby -a potop). Klasyczna koncepcja i doktryna a. wiąże się jednak przede wszystkim z Wisznu. Ostatecznie formuje się ona dość późno, w puranach. Choć nie ma "kanonicznej" liczby a. i w poszczególnych tekstach je opisujących występują różnice, najważniejszych, najczęściej wymienianych zniebazstąpień Wisznu jest 10.
1. Ryba (matsja) - pierwotnie mit o rybie ratującej praojca ludzkości podczas potopu nie był związany z Wisznu (? potop).
2. Żółw (kurma). Opowieść o bóstwie przybierającym postać żółwia pochodzi z epoki wed. W brahmanach Pradźapati jako żółw stwarza istoty (? Kaśjapa).
W puranach wyobrażenie boga w kształcie żółwia przeniesiono do mitu o bełtaniu czy ubijaniu oceanu (amrytamanthana), pojawiającego się w Mbh, przy czym Wisznu nie jest tam żółwiem, lecz Narajaną - organizatorem i nadzorcą całego przedsięwzięcia. W puranicznej wersji tego mitu Wisznu przybrawszy postać żółwia, opuszcza się na dno oceanu, a na jego grzbiecie zostaje umieszczona mątew - góra Mandara.
3. Dzik albo odyniec (waraha) - wątek ten także jest pochodzenia wed., po części zaświadczony w RW, przy czym w brahmanach postać dzika przybiera Pradźapati. W eposie zwierzę to jest a. Wisznu. Wg ostatecznej, rozbudowanej wersji zawartej w WP demon Hiranjaksza ascezą zmusił Brahmána do przyznania mu przywileju wolności od zagrożeń ze strony jakiejkolwiek istoty; jednakże wyliczając stworzenia przez nieuwagę pominął dzika. Potem rozzuchwalony bezkarnością demon ukradł Wedy i wciągnął ziemię do swej siedziby na dnie wód. Wisznu przybrawszy postać dzika zabił Hiranjakszę, odzyskał święte teksty i na kłach wyniósł ziemię na powierzchnię.
4. Człowiek-lew (narasinha, nrysinha). Mit złożony z bardzo starych wątków. W RW Indra walczy z potężnym demonem Namućim, którego zwycięża odrąbując mu głowę wadźrą. W brahmanach tenże bóg zabija pianą morską o brzasku na brzegu oceanu. Pojawiają się tu najważniejsze elementy - sytuacje pograniczne (piana - ani płyn, ani ciało stałe; brzask - ani dzień, ani noc; brzeg - pogranicze wody i lądu). W Mbh Indrę zastępuje Wisznu w postaci na poły lwa, na poły człowieka (istota o korpusie człowieka i głowie lwa), a Namućiego - Hiranjakaśipu.
Te cztery a. miały nastąpić w pierwszym, złotym, wieku (krytajuga) obecnego eonu (juga). Z wiekiem srebrnym (tretajuga) związane są następujące trzy a.
5. Karzeł (wamana) - najstarsza jedyna a. wed. znana z brahman. Nawiązuje do bardzo często w tych tekstach opisywanych walk bogów (dewów) z asurami. Ci ostatni figurują tu, jako demony, ale zdradzają swe pierwotne pochodzenie starszej rasy istot nadprzyrodzonych wypieranej przez młodszych konkurentów - dewów. Po kolejnej bitwie przywódcy bogów Indra i Wisznu zawarli z asurami porozumienie, wg, którego bogowie mieli uzyskać to wszystko, co ogarnie Wisznu stawiając trzy kroki. Bóg wyruszywszy trzema krokami objął cały świat, Wędę i mowę; wg innej wersji bogowie poprosili asurów, by dali im taki obszar, jaki przykryje ciałem Wisznu mający postać karła. Bóg uosabiający ofiarę za pomocą obrzędu rozrósł się i zdobył dla bogów całą ziemię.
W epoce powed. główni bohaterowie pozostają ci sami, tylko po stronie asurów pojawia się postać cnotliwego, szlachetnego i hojnego króla Balego, który dzięki ofiarom i ascezie posiadł władzę nad wszechświatem odsuwając bogów. Karzełek Wisznu, uzyskawszy zgodę na otrzymanie obszaru wymierzonego trzema krokami, stawia dwa pierwsze kroki i zdobywa niebo i ziemię; rezygnuje jednak z uczynienia ostatniego pozostawiając trzecią sferę kosmosu - świat podziemny (patala) - Balemu i asurom.
6. Rama z toporem (Paraśurama). Ta makabryczna opowieść ma wyraźnie charakter "klasowy", bramiński. Jej bohaterem, negatywnym, jest uciskający braminów potężny władca Ardźuna Kartawirja. Aby ukrócić prześladowania członków świętego stanu, Wisznu narodził się jako Rama, syn wieszcza-pustelnika Dźamadagniego, ideał posłuszeństwa synowskiego. Gdy kiedyś żona Dźamadagniego w myśli dopuściła się zdrady małżeńskiej, mąż, który przeniknął jej umysł, ogarnięty gniewem zażądał od synów, aby zabili grzeszną matkę. Tylko jeden Rama spełnił straszliwe życzenie ojca, obcinając głowę nieszczęsnej rodzicielce. Potem wszakże, gdy ojciec uradowany posłuszeństwem syna zaproponował mu, aby sobie wybrał jakieś życzenie, Rama poprosił o przywrócenie życia matce. Wkrótce potem Dźamadagni stał się ofiarą prześladowań króla. Rama zabił w pojedynku Ardźunę. Śmierć ojca pomścili synowie królewscy, którzy podczas nieobecności Ramy napadli na pustelnię Dźamadagniego zabijając bezbronnego starca. Rama ujrzawszy zwłoki ojca poprzysiągł zemstę całemu stanowi rycerskiemu. Zabiwszy w pojedynku synów Ardźuny unicestwił całe ich wojsko, a potem wypowiedział wojnę wszystkim kszatrijom. Wyruszał 21 razy na wyprawy przeciwko członkom tego stanu napełniając ich krwią pięć wielkich jezior. Wreszcie oczyściwszy ziemię od kszatrijów, oddał ją we władanie braminom.
7. Rama, syn Daśarathy, czyli Rama-Księżyc (Ramaćandra), bohater Ramajany, jedna z dwu (obok Kryszny) najpopularniejszych a. Wisznu. Historia Ramy wykazuje bardzo wiele podobieństw do mitu o walce Indry z Wrytrą. W obu wypadkach mamy do czynienia:
- z porwaniem i uwięzieniem żywiołu uosabiającego płodność, w Wedzie - wód, w opowieści o Ramie - bruzdy (Sita 'bruzda' jest córką bogini ziemi);
- bohater reprezentujący siły dobra (ładu, kreacji) jest ideałem wojownika - każdy na miarę wyobrażeń swojej epoki;
- towarzyszy mu w walce bliski przyjaciel, pomocnik: w Wedzie - Wisznu (czasem nazywany bratem Indry), w Ramajanie - przyrodni brat Ramy, Lakszmana;
- przeciwnik boga jest bardzo potężnym demonem-czarownikiem. Tu właśnie, w micie o Ramie, kontynuacji i transformacji podstawowego mitu Wedy, dochodzi najwyraźniej do głosu "leżąca u podstaw wszystkich awatar idea stale się powtarzającej walki wielkiego boskiego protagonisty uporządkowanego kosmosu... kultury ludzkiej z demonicznymi mocami nieładu, głodu, destrukcji".
W wieku brązowym (dwaparajuga) pojawia się tylko jedna, ale za to bardzo ważna a., mianowicie:
8. Kryszna, bohater Mbh, BhP i Gitagowindy, najpopularniejsze wcielenie Wisznu.
A. wieku żelaznego (kalijuga), naszej epoki, to:
9. Budda (Buddha) - postać, jaką przybrał Wisznu, by wprowadzić w błąd ludzi złych i nieprzyjaciół bogów, doprowadzić ich do porzucenia ofiar i do zguby. Wg Gitagowindy jednak Wisznu, powodowany współczuciem dla zwierząt, stał się Buddą, by znieść krwawe ofiary.
10. Kalkin lub Kalki - ostatnia a., dopiero nastąpi pod koniec kalijugi. Pojawi się wtedy Wisznu w postaci jeźdźca na białym koniu z gorejącym mieczem w dłoni, aby ukarać złych, nagrodzić dobrych i dokonać zagłady świata - a potem go odrodzić. W tradycji płd-ind. Kalkin ma postać konia.
A.Ł.
