???

????

??????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????? ?????

Han Feizi

Rozdział 5. Dao władcy

Dao – to początek wszechrzeczy i osnowa (rozróżnienia) tego, co właściwe i niewłaściwe. Dlatego światły władca zachowuje ten początek i dzięki niemu poznaje pochodzenie wszystkich rzeczy; bada tę osnowę i poznaje przyczyny sukcesu i klęski. Dlatego też władca odnosi się do wszystkiego zachowując pustkę i bezruch; niech nazwy ustalają się same i niech zadania określają się same. Pustka (brak pragnień i uprzedzeń) pozwala poznać prawdę o rzeczach; bezruch sprawia, że wie, które działania są właściwe. Tam, gdzie jest coś do powiedzenia, słowa ustawią się same, a to, co jest do zrobienia, ukształtuje się samo. Gdy słowa i kształty (działań) będą współdziałać,

???????????

???????????????????????????????????????????????????????,?????????????????????????????????? ????????????????????????????????????????????????

władca nie będzie już miał nic do zrobienia, przywróciwszy wszystko do rzeczywistej istoty.

Dlatego powiadam: niech władca nie ujawnia swoich pragnień, bo jeżeli ujawni swoje pragnienia, ministrowie będą usiłowali mu się przypodobać. Niech władca nie ujawnia swoich zamiarów, bo jeżeli ujawni swoje zamiary, ministrowie przyjmą fałszywą postać. Dlatego powiadam: niech pozbędzie się sympatii i antypatii, a wówczas ministrowie pokażą swoje prawdziwe oblicze; niech usunie swoją wiedzę i doświadczenie, a wtedy ministrowie sami będą się starać. Niech nie używa swej inteligencji do rozważań, a wszystko będzie znało swoje miejsce; umiejąc działać sprawnie, niech powstrzyma się od sprawnego działania, ale przyjrzy się wartości ministrów; niech nie wykorzystuje swej odwagi do okazywania gniewu i niech ministrowie okażą swą waleczność. W ten sposób pozbędzie się (potrzeby własnej) inteligencji, a zyska światłość, pozbędzie się (potrzeby własnej) sprawności, a zyska skuteczność, pozbędzie się (potrzeby własnej) odwagi, a zyska potęgę. Ministrowie

?????????????????????

????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

będą pilnować swoich zadań, wszyscy urzędnicy będą mieć stałe obowiązki, ludzie będą zatrudniani na podstawie talentów. To się nazywa praktykowaniem tego, co niezmienne.

Dlatego powiada się: jakaż cisza! Nie ma go nigdzie. Jakaż pustka! Nikt nie wie, gdzie przebywa. Gdy światły władca nie podejmuje działań na górze, ministrowie są pełni lęku i niepokoju na dole. Droga (Dao) światłego władcy polega na tym, że inteligentni wytężają swe umysły, a władca podejmuje decyzje na podstawie ich wysiłków nie musząc samemu wysilać umysłu; zdolni wysilają swoje talenty, a władca przydziela im stanowiska na tej podstawie i nie musi wysilać własnych umiejętności. Dokonania są zasługą władcy, błędy są winą ministrów, dlatego władca nie traci swej chwały. Dlatego ten, kto sam nie będąc sprawnym, osiąga jednak sprawność – jest mistrzem, kto nie mając inteligencji, osiąga jednak inteligencję – postępuje właściwie. Ministrowie pracują, a władca osiąga sukcesy – to się nazywa zasadą sprawnego władania.

?????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

???????????????????????????????????????????????????

Dao (władcy) jest w (byciu) niewidzialnym, a jego funkcjonowanie jest niepoznawalne. W milczeniu, spokoju i bez działań, niech w ukryciu ujawnią się skazy. Niech widzi, lecz będzie niewidzialny, niech słyszy, lecz będzie niesłyszalny; niech wie lecz będzie niepoznawalny. Niech zapoznaje się z wypowiedziami i niczego w nich nie zmienia, ale sprawdza czy zgadzają się z praktyką. Na każdym stanowisku niech będzie jeden człowiek i niech nie wolno mu będzie porozumiewać z innymi, a wtedy wszystko zostanie wykorzystane do końca. Niech władca ukrywa swoje ślady i skrywa swoje motywy, aby na dole nie znali źródeł (jego decyzji). Niech usunie swą inteligencję, niech usunie umiejętności, a na dole nie będą w stanie go ocenić.

Niech strzeże swoich zamysłów, niech sprawdza i porównuje, niech mocno uchwyci rękojeść (władzy) i silnie ją dzierży, by przeciąć ich pragnienia i rozbić ich zamiary, niech nie pozwoli nikomu jej pożądać. Jeśli zlekceważy zamki i nie umocni bram, tym samym wpuści tygrysa. Jeśli

?????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

????????????????????????????????????????????????????????????????????

nie będzie ostrożny i nie ukryje prawdy o sobie, pojawią się intryganci. Tygrys to ten, kto zabija swego władcę, zajmuje jego miejsce i wszyscy się doń przyłączają. Intrygant to ten, kto pozostając przy boku władcy, zdradza go i nasłuchuje jego błędów. Rozpędź kliki, ujmij ich popleczników, zamknij im bramy, pochwyć ich pomocników, a w kraju nie będzie tygrysów. Nie daj się zmierzyć ani zgłębić, zachowuj zgodność między słowem a czynem, badaj prawa i normy, wszelkich uzurpatorów ukarz, a w kraju nie będzie intrygantów.

Istnieje pięć zagrożeń dla władcy: pierwsze – gdy ministrowie blokują jego działania, drugie – gdy ministrowie kontrolują zasoby, trzecie – gdy ministrowie uzurpują sobie prawo wydawania rozkazów, czwarte – gdy ministrowie mają możność rozdawania łask, piąte – gdy ministrowie mają możność awansowania innych. Kiedy ministrowie blokują jego działania, władca traci swoją pozycję, gdy ministrowie kontrolują zasoby, władca traci szczodrość, gdy ministrowie uzurpują prawo wydawania rozkazów, władca

?????????????????????????????????????????????

???????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

traci kontrolę, gdy ministrowie rozdają łaski, władca traci splendor, gdy ministrowie awansują innych, władca traci wsparcie. Wszystkie te działania to wyłączne prerogatywy władcy i ministrom nie wolno mieć do nich dostępu.

W Dao władcy najcenniejszy jest spokój i wycofanie. Sam niczego nie czyni a rozróżnia zręczność od niezdarności, sam niczego nie planuje, a wie co przyniesie szczęście, a co nieszczęście. Dlatego sam nie mówi, a umie zyskać odpowiedź, sam nie działa, a umie działań przysporzyć. Gdy już otrzyma odpowiedź – wypowiedziane słowa stają się dla niego niczym połowa odznaki, gdy zadanie zostanie wykonane – staje się jej drugą połową. To, czy obie do siebie pasują, jest podstawą nagród i kar. Ministrowie składają deklaracje, a władca zgodnie z nimi przydziela im obowiązki, według których ocenia ich dokonania. Jeśli dokonania pasują do obowiązków, a obowiązki do deklaracji, wówczas następuje nagroda; gdy dokonania nie pasują do obowiązków, a obowiązki nie są zgodne

????????????????????????

???????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

z deklaracją, wówczas następuje kara. Dao światłego władcy polega na tym, że ministrowie nie mogą składać deklaracji bez pokrycia.

Dlatego, gdy światły władca nagradza – jest łaskawy niczym deszcz o właściwej porze i cały lud korzysta na jego łaskawości. Kiedy karze – jest groźny niczym piorun i nawet bogowie i mędrcy nie unikną jego kary. Przeto światły władca nie oszukuje na nagrodach i nie jest pobłażliwy w karaniu. Oszukiwanie na nagrodach sprawia, że ministrowie opuszczają się w obowiązkach, pobłażliwość w karaniu sprawia, że występnym łatwo jest czynić zło. Dlatego ten, kto naprawdę się zasłużył, zostanie nagrodzony, nawet jeśli jest plebejuszem; jeśli ktoś postąpił źle, zostanie ukarany nawet jeśli jest bliski i kochany. Jeśli nawet obcy plebejusze zawsze dostaną należną nagrodę, a nawet bliscy i ukochani dostaną należną karę, wówczas nawet obcy i nisko postawieni nie będą leniwi, a bliscy i ukochani nie staną się aroganccy.

????

???????????????????????????????????????????

???????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

Rozdział 7. Dwie rękojeści

W rządzeniu swoimi ministrami władca ma dwie rękojeści – i to wszystko. Te dwie rękojeści to karanie i rozdzielanie łask. Co to znaczy? Śmierć i tortury to karanie, pochwały i nagrody to łaski.

Ministrowie boją się kar i pragną nagród i pochwał, dlatego władca posługuje się karami i łaskami, aby wzbudzić w nich lęk dla swojego autorytetu i przyciągnąć ich do siebie korzyściami. Inaczej jest ze współczesnymi skorumpowanymi ministrami: potrafią oni nakłonić swoich władców do karania tych, których sami nienawidzą i nagradzania tych, których sami kochają. Dzisiejsi władcy nie umieją sprawić, by korzyści z nagród i autorytet płynący z kar brały się od nich samych i w rozdzielaniu nagród i kar słuchają swoich ministrów. Dlatego poddani w ich krajach boją się ministrów i lekceważą władcę, garną się do ministrów a odsuwają od władcy. To jest niebezpieczeństwo, na które władca naraża

??????????????????????????????????????????????????????????????????????

?????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

się, tracąc panowanie nad karaniem i rozdzielaniem łask.

Tygrys może pokonać psa dzięki swoim kłom i pazurom. Gdyby tygrys oddał swoje kły i pazury psu, wówczas to pies mógłby go pokonać. Władca kontroluje swoich ministrów za pomocą karania i rozdawania łask, a jeśli oddaje je w ręce ministrów, wówczas to ministrowie kontrolują władcę.

Dlatego też (minister państwa Qi) Tian Chang poprosił o tytuły i apanaże, które następnie rozdał między ministrów i hojną ręką rozdzielał dobra między ludzi. Tym samym książę Jian stracił możność rozdawania łask, a zaczął z niej korzystać Tian Chang. Książę Jian ostatecznie został zamordowany. (Minister państwa Song) Zi Han powiedział do władcy Song: "Lud kocha tego, kto chwali i nagradza, a nienawidzi tego, kto karze. Pozwól mi panie wziąć to na siebie". Władca zrezygnował więc z decydowania o karach i przekazał to Zi Hanowi, a ostatecznie sam był prześladowany. Tian Chang przejął samo tylko rozdawanie łask i książę Jian został zamordowany;

??????????????????????????????????????????????????????????????????????????

?????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

Zi Han przejął tylko udzielanie kar i władca Song cierpiał prześladowania. A dzisiaj ministrowie przejęli jednocześnie karanie i rozdawanie łask, zatem dzisiejsi władcy są w sytuacji dużo groźniejszej niż książę Jian i władca Song. Mordowani, prześladowani, odsunięci od rządów władcy, którzy zrzekli się decydowania o karach i nagrodach na rzecz swoich ministrów, zawsze znajdą się w śmiertelnym niebezpieczeństwie.

Jeżeli władca nie chce dopuścić do zdrady, musi sprawdzać i porównywać zgodność rzeczywistości z nazwami, zgodność słów i czynów. Ministrowie składają deklaracje, a władca zgodnie z nimi przydziela im obowiązki, według których ocenia ich dokonania. Jeśli dokonania pasują do obowiązków, a obowiązki do deklaracji, wówczas następuje nagroda; gdy dokonania nie pasują do obowiązków, a obowiązki nie są zgodne z deklaracją, wówczas następuje kara. Jeśli ministrowie obiecują coś wielkiego, a ich dokonania są małe – zostają ukarani, nie dlatego, że małe dokonania są godne kary, ale dlatego, że dokonania nie są zgodne z deklaracjami. Ale tak samo, jeśli

?????????????????????????????????????

???????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

?????????????????????????????

ministrowie obiecują coś małego, a ich dokonania są wielkie, także zostaną ukarani. Nie dlatego, żeby wielkie dokonania nie przysparzały radości, ale dlatego, że szkoda przyniesiona przez niezgodność dokonania i deklaracji jest większa niż korzyść z wielkiego nawet dokonania. I stąd kara.

Kiedyś markiz Zhao z Han upił się i zasnął. Opiekun korony widząc, że władcy jest zimno, przykrył go ubraniem. Kiedy władca obudził się, był zadowolony i zapytał świty: Kto mnie przykrył? Dworzanie odpowiedzieli: Opiekun korony. Wtedy władca ukarał zarówno opiekuna korony, jak i opiekuna szat. Opiekuna szat za to, że zaniedbał swoich obowiązków, a opiekuna korony, za to, że przekroczył swoje obowiązki. Nie dlatego, że nie było mu zimno, ale dlatego, że przekroczenie granic między stanowiskami było groźniejsze od zimna.

Dlatego, kiedy światły władca kieruje swoimi ministrami, żaden minister nie może poczytywać sobie za zasługę przekraczania kompetencji i nie może nie wywiązywać się ze swoich deklaracji. Jeśli przekroczenie kompetencji kończy

???????????????????????????

???????????????????????????????????????????????????????????????????????

?????????????????????????????????????????????????????????????????

się śmiercią, a niewywiązanie się z obowiązku – karą, wówczas każdy będzie trzymał się swoich zadań i będzie wiarygodny w słowach, a wtedy ministrowie nie będą mogli tworzyć klik i wzajemnie się wspierać.

Władca ma przed sobą dwa niebezpieczeństwa: jeżeli zatrudnia cnotliwych, wówczas ministrowie będą wykorzystywać tę cnotliwość przeciwko władcy; jeżeli zatrudnia byle kogo, wówczas sprawy będą zaniedbane i bez sukcesów. Jeśli władca ceni cnotliwość, wówczas ministrowie będą się popisywać, by mu się przypodobać i tym samym nie ujawnią prawdy o sobie. Jeśli władca nie zna prawdy o charakterze swoich ministrów, trudno mu zobaczyć różnice między nimi.

Dlatego, kiedy król Yue lubił odważnych, ludzie nie bali się śmierci; kiedy król Ling z Chu lubił cienkie talie, w jego kraju wielu się głodziło. Książę Huan z Qi był zazdrosny i lubił kobiety, więc Shu Diao sam się wykastrował, żeby strzec haremu. Książę Huan lubił też wyszukane potrawy, więc Yi Ya ugotował i podał mu głowę własnego syna. Zi Kuai z Yan lubował się w cnocie, więc

????????

????????????????????????????????????????

???????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

????????????????????????????????????????

Zi Zhi twierdził, że nie przyjąłby panowania nad krajem.

Dlatego, jeśli władca ujawnia swoje niechęci, ministrowie ukrywają swoje motywy, kiedy władca ujawnia swoje upodobania, ministrowie markują umiejętności, a kiedy jego pragnienia są widoczne, ministrowie mają na czym oprzeć swoje zachowania.

Dlatego Zi Zhi odwoływał się do cnoty, żeby zagarnąć tron, a Shu Diao i Yi Ya wykorzystali żądze władcy, żeby nad nim zapanować. Koniec był zaś taki, że Zi Kuai zginął w czasie rebelii, a robaki aż wylewały się z trupa księcia Huana nim go pochowano. Dlaczego tak było? Bo władcy mieli nieszczęście ujawnić ministrom prawdę o sobie. Ministrowie nie zawsze szczerze kochają swego władcę, ale zawsze pragną dla siebie wielkich korzyści.

Jeśli władca nie ukrywa prawdy o sobie i swoich motywach, ale pozwala ministrom na ich podstawie zapanować nad sobą, wówczas ministrom nie będzie trudno powtórzyć to, co zrobili Zi Zhi i Tian Chang. Dlatego powiadam: niech

??????????????????????????

władca pozbędzie się niechęci i upodobań, a wówczas ministrowie pokażą swoje prawdziwe oblicze. Jeśli ministrowie pokażą swoje prawdziwe oblicze, władca nie da się oszukać.

Dwujęzyczna seria "Czytanki Orientalne" prezentuje skarby literatur orientalnych zarówno w wersji oryginalnej, jak i w przekładzie najwybitniejszych polskich orientalistów.

Dotychczas ukazały się:

Przygody Sindbada Żeglarza, w przekładzie z arabskiego Jolanty Kozłowskiej

Lu Xun Opowiadania, w przekładzie z chińskiego Katarzyny Sarek

Wydawnictwo Akademickie

DIALOG

specjalizuje się w publikacji książek dotyczących języków,

zwyczajów, wierzeń, kultur, religii, dziejów

i współczesności świata Orientu.

Naszymi autorami są znani orientaliści polscy

i zagraniczni, wybitni znawcy tematyki Wschodu.

Wydajemy także przekłady bogatej

i niezwykłej literatury pięknej krajów Orientu.

Redakcja: 00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/219

tel.: (0 22) 620 32 11, (0 22) 654 01 49

e-mail: [email protected]

Biuro handlowe: 00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218

tel./faks: (0 22) 620 87 03

e-mail: [email protected]

http://www.wydawnictwodialog.pl

Serie Wydawnictwa Akademickiego DIALOG:

Prowadzimy sprzedaż wysyłkową