Słowo wstępne

Yunus Emre to jeden z najznakomitszych poetów tureckiej literatury mistycznej zapoczątkowanej w Azji Środkowej przez Hocę Ah-meta Yeseviego, a rozwijającej się w Anatolii dzięki takim mistykom, jak Hac? Bektaş Veli i Mevlana Celaleddin Rumi. Zarazem jest jednym z niewielu poetów tworzących w języku narodowym utwory o wartości uniwersalnej. Od stuleci króluje w sercach czytelników. Jest sławny nie tylko wśród własnego narodu, zyskał już bowiem sławę międzynarodową.

Dzieła Yunusa Emre zaliczane są do klasyki literatury tureckiej. Tworzył po turecku wersety niezwykłej piękności. Jego wiersze są jak perły; Yunus sam powiedział o sobie: "Mój język jest jak miód, a ciało jak trzcina". Jednocześnie był uczonym mistykiem wiedzącym dokładnie, co i dlaczego zostało powiedziane. Mówiono o nim: "Yunus wierszem wyraża objawienie Boga". Mimo że był poetą mocno akcentującym wartości dydaktyczne, jego utwory to niewątpliwie liryka, a w jego wierszach słychać elementy muzyki. Tę melodyjność utwory zawdzięczają licznym powtórzeniom, rymom wewnątrzwersowym i niezwykłej harmonii brzmienia.

Na temat Yunusa Emre prace pisali naukowcy tureccy z Fuatem Köprülü na czele: Abdülbaki Gölp?narl?, Cahit Öztelli, Faruk Kadri Timurtaş, Sabahattin Eyübo?lu, Abdurrahman Güzel i Mustafa Tatş?.

Doczekał się również wielu opracowań turkologów z innych krajów - pisali o nim m.in. angielski orientalista i historyk literatury osmańskiej Elias John Wilkinson Gibb, francuska turkolog Ir?ne Melikoff, niemiecka turkolog Annamarie Schimmel, polski turkolog Jan Ciopiński. Jednak dopiero po ogłoszeniu przez UNESCO roku 1991 Rokiem Yunusa Emre w związku z 750. rocznicą jego urodzin liczba prac na temat poety wzrosła. Zorganizowane wtedy konferencje, seminaria, panele i sympozja związane z Yunusem Emre rozsławiły imię poety siedem stuleci po jego śmierci.

W Polsce Yunus Emre przed rokiem 1991 nie był znany, choć jeszcze w 1985 roku turkolodzy Małgorzata Łabęcka-Koecherowa i Andrzej Ananicz opublikowali w wydawnictwie PIW przekłady jego wierszy pt. Droga. Jednak dopiero po 1991 roku twórczość poety została przedstawiona szerszej publiczności. Bez wątpienia duży wkład miały tu prace polskich turkologów. Wspomnianą już Drogę wydano po raz drugi w 2002 roku pod tytułem Z serca do serc. Ponadto wiersze Yunusa Emre ukazały się w przekładach Jana Ciopińskiego i Antoniego Sarkadego w książce pt. Płonę, idę.... Książka pod tym samym tytułem, ale zawierająca jedynie przekłady Antoniego Sarkadego, została wydana w Poznaniu przez Bibliotekę w 2002 roku.

Niniejsza książka jest najpełniejszą pracą, jaka ukazała się do tej pory w Polsce na temat Yunusa Emre i jego rozumienia mistyki. Punktem wyjścia była praca doktorska turkologa Uniwersytetu Jagiellońskiego prof. dra hab. Jana Ciopińskiego z 1972 roku. Ta wyjątkowo cenna praca akademicka nie mogła pozostać niewydana. Udało się ją opublikować dzięki pomocy finansowej Panów Saita Büyükbayraka, ?lhana Gülera, Fikreta Büyükbayraka, Cevdeta Balkana i Cengiza Erika. Chciałbym serdecznie im podziękować za okazane wsparcie. Słowa podziękowania kieruję również do Pani Magdy Rockiej za pomoc techniczną przy redakcji tekstu.

W zakresie transkrypcji całego tekstu tureckiego Księgi dobrych rad zastosowano radykalnie uproszczony system, który nie zaciera jednak podstawowych cech języka epoki staroanatolijsko-tureckiej.

Dr Öztürk Emiro?lu

wykładowca języka tureckiego

na Uniwersytecie Warszawskim

O duszy i rozumie, oraz o tym, co odnosi się do tych dwojga spośród spraw ludzkich

14. Chodź i posłuchaj: objaśnię [ci] teraz [te] słowa;

Powiem wszystko jedno po drugim.

15. Mądrość Szacha istnieje od wieków;

Objaśnienie tych słów istnieje od [czasów] Adama.

16. Świat [cały] dzieli się na dwa światy;

I nie zmieni się to, choćbyś spoglądał [nań] sto tysięcy razy.

17. Świat serca jest ogromnym światem;

Znajdziesz go, jeśli prześledzisz samego siebie.

18. Opowiem [ci też] o krainie Nefsu16;

Jeśli masz nadzieję [poprawy], to opuścisz ją.

19. Jest dwóch Sułtanów, których postawiono ci [do wyboru];

Każdy z nich pragnie [nad tobą] zapanować.

20. Jeden z nich jest boski, z dostojności duszy;

A drugi - szatański, z hańby upodlenia.

21. Gör imdi kim seni kime tapars?n;

Kime kapu açub kime yapars?n.

22. Onüç bi? erdürür rahmani leşker;

Zebunsuz kimselerdür kéy érenler.

23. Tokuz bi?dür bu nefsü? haşrerat?;

Müdam eyerlüdür bunlaru? at?.

24. Nişanlar? bu kim yüzleri kara;

Bu nefrin ü şikâyet kanda vara.

25. Sak?ng?l kim bulardan olmayas?n;

Ki nefs divan?na yaz?lmayas?n.

26. Ko nefsü? dilegin can beslerise?;

Yerü? nur can sözini eslerise?.

27. Tekebbür nefsdür sultan? bilmez;

Çerisinde eyü dirlik dirilmez.

21. Przypatrz się teraz sobie: komu się pokłonisz;

Komu drzwi otworzysz, a przed kim zamkniesz?

22. Jest trzynaście tysięcy17 boskich wojowników;

Nieznający słabości, święci to mężowie18...

23. Dziewięć tysięcy19 liczy szarańcza Nefsu;

Konie ich są zawsze osiodłane...

24. Ich znakiem jest to, że mają czarne twarze;

Gdzie tylko się pojawią, [tam słychać] skargi i złorzeczenia.

25. Strzeż się, byś nie stał się jednym z nich;

Byś nie został przypisany do dworu Nefsu.

26. Porzuć pragnienia Nefsu, jeśli dbasz o duszę;

Gdy słów duszy posłuchasz - miejscem twym światło [będzie].

27. Do Nefsu należy Pycha, [która nawet] Sułtana nie uznaje;

W wojsku jej dobrze się nie żyje.

28. Kéy ar? can gerek şeh hazretinde;

Ir?lmadin tura sultan kat?nda.

29. Kadimden nefsdür sultana asi;

Bir urgandur hemen anu? bahas?.

30. Bu nefs oglanlar? tokuz kişidür;

Nifak u şirk anlaru? işidür.

31. Ulu ogl? tama' eyü iş étmez;

Cihan mülki anu? olursa yétmez.

32. Bi? er tonlu tururlar kapus?nda;

Esir etmiş cihan? tapus?nda.

33. Sever dünyay? çün oldur iman?;

Susuzdur dünyaya kanmaz revan?.

34. Neyi severise? imanu? oldur;

Nice sevmeyesin sultanu? oldur.

35. Sevü?dür bil seni senden ileden;

Ne severise? ol ya?aya yéden.

36. Ki sevdügü?den öte menzilü? yok;

As?l ma'na budur söz keleci çok.

28. Czysta musi być dusza w obecności Szacha,

By niewzruszenie stała przed Sułtanem.

29. Od dawien dawna Nefs buntuje się przeciwko Sułtanowi;

Sznur zawsze jest za to zapłatą.

30. Ma ów Nefs dziewięciu20 synów;

Dziełem ich jest obłuda i bluźnierstwo.

31. Starszy jego syn - Zachłanność, nie zadowoli się niczym;

Jeśli [nawet] mienie [całego] świata będzie należało do niego, to i tak mu będzie mało.

32. Tysiąc mężów w barwie stoi u jego wrót;

Świat [cały] uczynił u siebie niewolnikiem.

33. Kocha ten świat; to jest jego wiara;

Świata tego jest spragniony; życiem się [łatwo] nie nasyci.

34. [Albowiem] wiarą twoją jest to, co kochasz;

I czego byś nie kochał - to jest twym Sułtanem.

35. Miłość twa jest tym, co cię od ciebie samego oddala;

Jest tym, co cię wiedzie ku temu, co kochasz.

36. I nie masz innego przystanku poza tym, co kochasz;

To jest myśl główna, zaś słów i zdań [może być] wiele.

37. Bu yolda da'va s?gmaz ma'na gerek;

Neyi kim severise? an? gerek.

38. Buçuk gün turmayan aklu? kat?nda;

Ne lây?k ola şahu? hazretinde.

39. Görem bir şahs gelür be?zi sararm?ş;

Dutulm?ş dili akl? yav?varm?ş.

40. Gelüb aklu? öni?de tapu k?ld?;

Hakka şükreyledi çün an? buld?.

41. Eger sen akl?sa? gel beni gör dér;

Timar eyle benüm derdüme ér dér.

42. Ay?tmadu? göreyin bir gün an?;

Ne sordu? kimseye ol kimse kan?.

43. Tama' kervan?y?la yoldan azdum;

Sa?a geldüm çün ögüm sende sezdüm.

44. Bu?alub sa?a geldüm halümi bil;

Mededü? var?sa gözüm yaş?n sil.

37. Na tej drodze21 nie mieszczą sie [inne] sprawy;

Potrzebna jest ta idea: potrzebne to, co kochasz.

38. Kto przed Rozumem ni pół dnia nie wytrwał,

Czegóż godzien będzie w obecności Szacha?

39. Spójrz: Zbliża się człowiek o pobladłej twarzy;

Mowę mu odjęło, rozum go opuścił.

40. Przyszedł i uczynił przed Rozumem pokłon;

Podziękował Bogu za to, że go odnalazł.

41. Jeśli jesteś Rozumem - rzecze - przyjdź i wejrzyj na mnie;

Ulecz mnie - rzecze - wniknij w me cierpienie!

42. Nie powiedziałeś [sobie nigdy]: Wejrzę nań kiedyś!;

Nikogo też nie spytałeś: Gdzie on jest?

43. [Tymczasem ja] zbłądziłem, [idąc] z karawaną Zachłanności;

[Teraz] przyszedłem do ciebie, ponieważ w tobie przeczułem swój ratunek.

44. Zdyszany, przybyłem do ciebie, rozeznaj mą sprawę;

Jeśli masz jakąś radę - otrzyj mi łzy z oczu!

45. Tama' habs?na düşdüm ç?kamaz?n;

Kat? berkdür divar? y?kamaz?n.

46. Kéy erenlerdürür zindan? bekler;

Bahadurlar demür yüreklü erler.

47. Bi? er tonludurur tama' çerisi;

Mübarizdür bahadur her birisi.

48. Ele gireni zindana ururlar;

Ayag?na da demür buyururlar.

49. Süal étdüm bulara ne kişisiz;

Ulu?uz kimdürür kimü? işisiz.

50. Dédiler kamus? nefs kullar?dur;

Kamus?nu? tama' ulular?dur.

51. Tama'daru? yéri tamuda olur;

Kaçan tamuda olan asude olur.

52. Yolum ald? benüm aldad? tutd?;

Bugün yar?n?la ömrüm düketdi.

53. Ak?l anu? sözin çünkim işitdi;

Tefekkür eyleyüb kendüye gitdi.

54. Çü géne geldi akl ögütler an?;

Bize gelenlerü? kurtuld? can?.

45. Dostałem się do więzienia Zachłanności i wyjść nie mogę;

Twarde i mocne są jego ściany, zburzyć [ich] nie sposób.

46. Ciemnicy strzegą odważni mężowie22;

Mężowie twardzi, o żelaznych sercach.

Opis rozumu

Rozum pochodzi z blasku przedwieczności Padyszacha. Istnieją trzy rodzaje rozumu. Jednym z nich jest rozum życia doczesnego7; pozwala on poznać porządki tego świata. Drugim z nich jest rozum życia pozagrobowego8; pozwala on poznać sprawy tamtego świata. Zaś trzecim z nich jest rozum całkowity9; pozwala on poznać mądrość Boga Najwyższego.

Wiara pochodzi ze światła zbawiennej drogi Padyszacha. Istnieją również trzy rodzaje wiary. Jednym z nich jest [wiara oparta na] pewności wiedzy10. Drugim z nich jest [wiara oparta na] pewności oka11. Zaś trzecim z nich jest [wiara oparta na] pewności prawdy12. Wiara, która jest [oparta na] pewności wiedzy, mieści się w rozumie. Wiara, która jest [oparta na] pewności oka, mieści się w sercu. Zaś ta wiara, która jest [oparta na] pewności prawdy, mieści się w duszy. Wiara, która jest w duszy, wraz z duszą odejdzie.

Uçmak Padişahu? fadl? pertevindendür. Tamu Padişahu? 'adl? pertevin[den]dür. Toprak Padişahu? n?r? pertevindendür. Su Padişahu? hayat? pertevindendür. Yél ol Padişahu? heybeti pertevindendür. Od Padişahu? h?şm? pertevindendür.

Toprag?la su uçmakda yérlüdür. Od?la yél tamuda yérlüdür. Od?la ve yélile gelen tokuz kişidür ki bunlar bi?başlar?dur; bi?er erleri vardur. Kime gelseler kendü makam?na iletmek yarag?nda olurlar. Toprag?la suy?la gelen on üç kişidür; bunlar dahi bi?başlar?dur; bi?er erleri vardur. Kime gelseler uçmaga dartarlar. Can?la gelen dah? dört kişidür; bunlar can?la geldi can?la gider. Bunlaru? dahi biner erleri vardur. Bunlaru??la olanlar didara müstagrak olas?lardur. Toprag?la suy?la gelen uçmakda olas?lardur. Od?la yélile gelen tamuda kalas?lardur. Can?la bile gelen hazretde müstagrakdur.

?mdi bilgil ki kanki bölükdensin? Kank?s?nu? sözin dutarsan anu? bölügindensin! Vallâhu a'lem.

Raj pochodzi z blasku łaski Padyszacha. Piekło pochodzi z blasku sprawiedliwości Padyszacha. Ziemia pochodzi z blasku światła Padyszacha. Woda pochodzi z blasku życia Padyszacha. Wiatr [Powietrze] pochodzi z blasku dostojności tego Padyszacha. Ogień pochodzi z blasku gniewu Padyszacha.

Ziemia i woda mieszczą się w raju. Ogień i wiatr mieszczą się w piekle. Jest dziewięciu13, którzy przychodzą z ogniem i z wiatrem. I są oni tysięcznikami; mają po tysiąc mężów. Do kogo przyjdą, służą, by doprowadzić [go] na jego właściwe miejsce, [do piekła].

Jest trzynastu14, którzy przychodzą z ziemią i z wodą. Ci także są tysięcznikami; mają po tysiąc mężów. Do kogo przyjdą, [tego] pociągają do raju. Jest także czterech15, którzy przychodzą z duszą. Ci z duszą przyszli i z duszą odejdą. Oni także mają po tysiąc mężów. Ci, którzy są z nimi, pogrążą się w [Boga] Obliczu [osiągną zbawienie]. Którzy przychodzą z ziemią i z wodą - będą w raju. Którzy przychodzą z ogniem i z wiatrem - pozostaną [na wieki] w piekle. Który przyjdzie z duszą - pogrąży się w [Boga] Obecności [osiągnie zbawienie].

A teraz uznaj, z którego jesteś oddziału? Którego z nich słowa zachowywał będziesz - z tego oddziału jesteś! Zaś Allach wie najlepiej.

Księga dobrych rad

1. Padişahu? hikmeti gör néyledi;

Od u su toprag u yéle söyledi.

2. Bismillah déyüb götürdi toprag?;

Ol arada haz?r old? ol dag?.

3. Toprag?la suy? bünyad eyledi;

A?a Adem démegi ad eyledi.

1. Spójrz, co zdziałała mądrość Padyszacha1;

Przemówiła do ognia i wody, ziemi i powietrza2.

2. Rzekłszy: W imię Allacha3!, podniosła ziemię;

Wówczas ona już także była gotowa [stworzona].

3. Zmieszała wodę z ziemią

I nazwała to imieniem Adam4.

4. Yél gelüb ard?nca debitdi an?;

Andan old? cism-i Adem bil bun?.

5. Od dah? geldi vü k?zdurd? an?;

Çünki k?zd? cisme ulaşd? can?.

6. Surete can girmege ferman olur;

Padişah emri ana derman olur.

7. Sureti, can girdi, pür nur eyledi;

Suret dah? can? mesrur eyledi.

8. Hamd ü şükrétdi dédi éy zü'l-celâl;

Bi? benüm bigi yaratsa? ne muhâl.

9. Toprag?la bile geldi dört s?fat;

Sabr u eyü-hu tevekkül mekrümet.

10. Suy?la geldi bile dört dürlü hal;

Ol safadur hem seha lutf u visal.

11. Yélile geldi bile, bil, dört heves;

Oldurur kizb ü riya tézlik nefes.

4. Potem przyszedł wiatr i powiał nań;

Tak powstało ciało Adama, wiedz o tym!

5. Przyszedł także ogień i ogrzał je;

Kiedy ciało rozgrzało się, wstąpiła w nie dusza.

6. Nakazano duszy wejść w ciało;

Nakaz Padyszacha stał się dlań [ożywczym] lekarstwem.

7. Dusza weszła w ciało i rozjaśniła je;

Ciało też uradowało duszę.

8. Uczynił [Adam] dzięki i rzekł: Boże Chwały,

Czyż nie jest możliwe, byś stworzył tysiąc takich jak ja?

9. Wraz z ziemią przyszły te cztery przymioty:

Cierpliwość, łagodność, [pokładana w Bogu] ufność i szlachetność.

10. Wraz z wodą przyszły cztery inne cechy:

Czystość i hojność, życzliwość i [pragnienie z Bogiem] zjednoczenia.

11. Wraz z wiatrem przyszły te cztery przywary:

Kłamstwo, obłuda, wybuchowość i uleganie ziemskim skłonnościom5.

12. Od?la geldi bile dört dürlü dad;

Şehvet ü kibr ü tama' birle hased.

13. Can?la geldi bile uş dört hisal;

'?zzet ü vahdet haya adab-? hal.

12. Wraz z ogniem przyszły cztery inne wady:

Rozwiązłość i pycha, zachłanność i zawiść.

13. Wraz z duszą przyszły te oto cztery zalety:

Godność, wiara w Jedynego Boga6, skromność i dobre obyczaje.