Informacje krajoznawcze
Refleksje nad mapą
Geografia
Korea Południowa położona jest na Półwyspie Koreańskim, jednak często nazywana jest wyspą ze względu na granicę z Koreą Północną. Całkowita powierzchnia wynosi 100 410 km?, wliczając wyspę Czedżu na południu kraju. Kraj otoczony jest 3 morzami: Morzem Żółtym od zachodu, Morzem Japońskim (czy też Morzem Wschodnim według Koreańczyków) od wschodu oraz Morzem Wschodniochińskim od południa.
Teren Korei to w 70% góry, największe pasma znajdują się na północy i wschodzie. Największym z nich jest pasmo Taebaek (????), które znajduje się na wschodniej części obu Korei. Najwyższą górą na całym półwyspie jest góra Paektu (???), która znajduje się w Korei Północnej na granicy z Chinami i mierzy 2744 m n.p.m. Najwyższym punktem w Korei Południowej jest natomiast znajdująca się na wyspie Czedżu góra Halla , czy też Hallasan (???), nieaktywny wulkan, którego szczyt mierzy 1947 m n.p.m.
Większość terenów górskich nie nadaje się do produkcji rolnej, dlatego w Korei uprawia się głównie ryż.
Na terenie Korei Południowej znajduje się blisko 3 tys. niezamieszkałych wysp i wysepek. Największą wyspą jest wspomniana wcześniej wyspa Czedżu (ang. Jeju) o powierzchni 1833 km?. Wliczając wyspy, całkowita długość linii brzegowych to 17 tys. km.
Głównymi rzekami w Korei są rzeki: Nakdong (???), Yeongsan (???) i Keum (??). Najdłuższa z nich, czyli Nakdong, ma długość 510 km.
W górach Taebaek
Góra Nam
Wiele nazw własnych określających góry czy rzeki już w swojej nazwie zawiera o nich informację. Dlatego też niektóre nazwy własne mogą stać się w tłumaczeniu pleonazmem, czyli tzw. masłem maślanym. Na przykład cząstka "san" z wyrazu Namsan (??) oznacza górę i będzie się pojawiać we wszystkich nazwach gór. Mimo to często nazywa się ją górą Namsan (czyli górą Górą Nam). Ta sama zasada dotyczy także świątyń (Bulguksa, Jogyesa), w których cząstka "sa" oznacza świątynię, oraz nazw rzek, które zawierają człon "gang/kang".
Klimat
W Korei panuje klimat monsunowy, w większości kraju umiarkowany ciepły, natomiast na południu podzwrotnikowy. Pora deszczowa przypada na czerwiec-sierpień. Wyróżnia się cztery pory roku, tak samo jak w Polsce.
Styczeń jest najchłodniejszym miesiącem, temperatury wahają się wtedy średnio od -6 do 7°C. Najgorętszym miesiącem jest natomiast sierpień, gdzie średnia temperatura wynosi od 23 do 27°C, jednak w większości kraju potrafi przekraczać 30°C, ostatnimi czasy osiągając blisko 40°C. Powietrze w Korei jest bardzo wilgotne, zwłaszcza podczas tajfunów, co tym bardziej wpływa na odczuwalną temperaturę. Z tego powodu większość budynków w Korei jest wyposażona w klimatyzację. Największa wilgotność jest w lipcu (80-90%), natomiast najniższa w styczniu i kwietniu (30-50%).
Roczne opady wahają się od 1000 mm do 1800 mm w południowej części Korei i od 1100 mm do 1400 mm w części centralnej.
Zimą śnieg pada najczęściej w północnej części kraju, jednak zazwyczaj nie utrzymuje się zbyt długo w miastach.
Ciekawym zjawiskiem występującym w Korei jest tzw. żółty pył . Powstaje on na pustyniach Chin, Mongolii i Kazachstanu, gdzie wiejące z dużą prędkością wiatry i intensywne burze pyłowe wzbijają gęste chmury drobnych, suchych cząstek gleby. Następnie wędrują one m.in. do Korei, głównie w kwietniu. Zalecane jest wtedy noszenie maseczek ochronnych.
Most Woryeong nad rzeką Nakdong
Spotkania z naturą
Fauna i flora
Dawniej lasy stanowiły 60% terenów Korei, jednak przez wycinki na opał ilość terenów zalesionych drastycznie zmalała. Biorąc pod uwagę rozmieszczenie roślin, Koreę można podzielić na trzy biostrefy: las ciepłolubny, las umiarkowany i las subalpejski. W lasach ciepłolubnych rosną wiecznie zielone drzewa liściaste. Lasy ciepłolubne w Korei obejmują południowy region przybrzeżny, wyspę Czedżu i kilka wysp na morzu południowym, które znajdują się poniżej 35. równoleżnika.
Typowe wiecznie zielone gatunki liściaste obejmują kamelie i drzewa kamforowe, podczas gdy w skład lasów liściastych wchodzą: dęby, klony, olchy, brzostownice i brzozy. Z drzew iglastych najwięcej jest gatunków sosen, występują też świerki, modrzewie i cisy. Wśród rodzimych gatunków znajdują się Abeliophyllum distichum (biała forsycja lub abelia koreańska), krzew z rodziny oliwkowatych oraz jodła koreańska ( Abies koreana ).
Pomimo zróżnicowania przyrody w Korei, wynikającego z klimatu, wiele gatunków staje się zagrożonych przez działalność ludzi.
Większość dzikich zwierząt - takich jak tygrysy, lampardy, rysie czy niedźwiedzie, które dawniej zamieszkiwały półwysep - praktycznie całkowicie zniknęło z jego terenów. Wiele południowokoreańskich gatunków ryb, gadów i płazów jest zagrożonych przez intensywne uprawy i zanieczyszczenie środowiska. Większość ptaków w Korei to gatunki migrujące. Obecnie pod ochroną znajduje się tu 246 gatunków zwierząt.
Fauna, którą najczęściej można napotkać, to: gołębie, wróble, sójki, wrony, łosie czy dziki.
Biała forsycja
Ochrona dziedzictwa przyrodniczego
W Korei funkcjonują 23 parki narodowe obejmujące 6,6% powierzchni kraju, głównie tereny górzyste i wybrzeża. Najstarszym z nich jest założony w 1967 r. Park Narodowy Jirisan (???????) o powierzchni 471,75 km 2 , obejmujący tereny górskie. Łoś, sarna, żbik i azjatycki niedźwiedź czarny to tylko niektóre gatunki dzikich zwierząt, które można zobaczyć w tym parku. Największym natomiast jest Park Narodowy Dadohaehaesang (?????????) o powierzchni 2321,5 km 2 . Większość, bo aż 1986,6 km 2 terenu parku, zajmują tereny morskie, gdzie żyją m.in. orki.
Najpopularniejszym parkiem narodowym jest Park Narodowy Hallasan (???????) na wyspie Czedżu. Wspaniałych widoków dostarcza najwyższa góra w Korei Południowej, Hallasan (1947 m n.p.m.) - wygasły wulkan, oraz znajdujące się w jego kraterze jezioro Baengnokdam (???). W parku żyją m.in. borsuki, dziki, jelenie formozańskie, gazele, sarny i łasice.
Jest to jedyny park narodowy w Korei wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Warto pamiętać, że wstęp do niektórych parków narodowych jest płatny, a w części z nich znajdują się schroniska.
Poza dbaniem o zasoby naturalne Koreańczycy zajmują się ochroną i zachowaniem dziedzictwa kulturowego - zarówno materialnego, jak i niematerialnego. Organem zajmującym się jego klasyfikacją jest Administracja Dziedzictwa Kulturowego, która wskazuje tzw. skarby narodowe (najważniejsze zabytki w kraju), jak również regionalne zabytki oraz tradycje i szczególne osoby objęte ochroną i szerzeniem pamięci.
Skaliste wzniesienia Parku Narodowego Dadohaehaesang
Do najważniejszych zabytków na liście Narodowych Skarbów znajdują się m.in. brama Sungnyemun (???) w Seulu, 10-piętrowa pagoda w świątyni Weongaksa (???) w Seulu czy obserwatorium Cheomseongdae (???) w Gyeongju.
Na liście niematerialnego dziedzictwa UNESCO znajdują się: teatr pansori (???), taniec Ganggangsullae (????), taniec maskowy Cheoyonga (???), piosenka ludowa Arirang (???) czy proces przyrządzania kimchi (??).
Obiekty na liście światowego dziedzictwa UNESCO
? Grota Seokguram i świątynia Bulguksa (1995)
? Świątynia Haeinsa, repozytoria tablic Tripitaka Koreana (1995)
? Sanktuarium Jongmyo (1995)
? Zespół pałacowy Changdeokgung (1997)
? Forteca Hwaseong (1997)
? Dzielnice zabytkowe Gyeongju (2000)
? Zespoły dolmenów Gochang, Hwasun i Ganghwa (2000)
? Wulkaniczna wyspa Czedżu i jaskinie wulkaniczne (2007)
? Grobowce królewskie dynastii Joseon (2009)
? Historyczne wsie Hahoe i Yangdong (2010)
? Namhansanseong (2014)
? Pozostałości historycznego królestwa Baekje (2015)
? Sansa, górskie klasztory buddyjskie (2018)
? Seowon, koreańskie akademie neokonfucjańskie (2019)
? Getbol, wybrzeża koreańskie (2021)
? Kurhany z okresu państwa Kaya (2023)
Brama Sungnyemun
Ludzie, język, historia
Społeczeństwo
Pomimo prawie trzy razy mniejszej powierzchni niż Polska na 100 tys. km? w Korei mieszka blisko 52 mln osób. Dla porównania, w Polsce na powierzchni 322 575 km? mieszka jedynie 37 mln osób.
Struktura etniczna
Korea jest krajem homogenicznym, co oznacza, że Koreańczycy stanowią blisko 96% populacji kraju. Największą mniejszością etniczną są Chińczycy, a następnie osoby z krajów Azji Centralnej (np. z Uzbekistanu) i Południowo-Wschodniej (np. z Filipin). W Korei jest również sporo osób, które przyjechały z krajów anglojęzycznych, takich jak Stany Zjednoczone czy Australia, uczyć angielskiego. Homogeniczność Korei bierze się z historii kraju, który przez większość czasu był zamknięty na kontakty z krajami spoza sinosfery.
Koreańczycy a obcokrajowcy
Jako że Korea jest krajem homogenicznym, a przez turystów zwiedzanym wciąż niezbyt masowo i raczej punktowo, wielu Koreańczyków, zwłaszcza z mniejszych miejscowości, nie jest przyzwyczajonych do widoku obcokrajowców. Dlatego też, podróżując po Korei, często można się spotkać z ciekawskimi spojrzeniami, a czasem nawet z pytaniem o możliwość zrobienia zdjęcia.
Religia
Ponad połowa Koreańczyków nie deklaruje żadnego wyznania. Nie jest to jednoznaczne z ateizmem, po prostu nie wyznają żadnej wiary. Religią, która zrzesza najwięcej wyznawców, jest chrześcijaństwo, głównie protestantyzm (ok. 30% populacji). Drugą w kolejności jest buddyzm. Jest on najstarszą religią w kraju, która przybyła z Chin w IV w. Stąd też w Korei znajduje się tak wiele świątyń buddyjskich. Część z nich zlokalizowana jest w górach, z dala od cywilizacji, ponieważ od czasów dynastii Joseon (XIV w.) buddyzm był wypierany przez nową ideologię - neokonfucjanizm - a mnisi zostali zmuszeni do opuszczenia miast.
Oprócz religii głównego nurtu w Korei jest również sporo wierzeń lokalnych, na których czele stoi szamanizm. Choć szamanki nie cieszą się już taką popularnością jak kiedyś, wiele osób wciąż korzysta z ich usług, kiedy chce się poradzić kogoś podczas podejmowania ważnych decyzji życiowych, takich jak zmiana pracy czy zakładanie rodziny.
Łowcy dusz
Oprócz głównych wyznań w ostatnich czasach w Korei zaczęło powstawać coraz więcej kultów. Zazwyczaj są to kulty będące reinterpretacją chrześcijaństwa. Największymi z nich są Kościół Dobrej Nowiny, Shincheonji (???) czy Sekta Zbawienia (???). Ich wyznawcy często podchodzą do obcych ludzi na ulicy, w tym obcokrajowców, pod pretekstem nawiązania znajomości. Lepiej unikać kontaktów z osobami, które wydają się podejrzane i proponują wyjazdy poza miasto.
Język
Językiem urzędowym w Korei jest język koreański, z kolei używanym alfabetem hangeul (??). Nie należy on do żadnej rodziny języków, jednak wykazuje pewne podobieństwa pod względem słownictwa z językami chińskim i japoński z uwagi na to, że w krajach tych przez większość historii używano chińskich znaków.
Górzyste tereny w Korei doprowadziły do ukształtowania się zróżnicowanych dialektów na terenie całego kraju. Mówi się o sześciu dialektach (nazywanych po koreańsku saturi (???) ze względu na region: Gyeonggido (???), czyli standardowy koreański używany w Seulu i okolicach, Gyeongsando (???), znany z silnej intonacji i bezpośredniości, używany m.in. w Busan, Daegu i Ulsan, podobny do standardowego języka koreańskiego dialekt z Gangweondo (???), bardziej powolny dialekt z centralno-zachodniego regionu Chungcheongdo (???), oraz Jeollado (???), który charakteryzuje się bardzo szybką mową oraz brzmi dosyć zabawnie dla innych Koreańczyków. Ostatni dialekt nie jest tak naprawdę dialektem, chociaż wielu Koreańczyków nadal go tak nazywa. Chodzi tutaj o język czedżuański, czyli język używany na wyspie Czedżu. W Korei nadal określany szóstym dialektem, tak naprawdę zbyt różni się od standardowego koreańskiego, żeby móc uznać go wyłącznie za odmianę języka. Wielu Koreańczyków, odwiedzając wyspę Czedżu, ma bowiem problem ze zrozumieniem tamtejszych mieszkańców. Oprócz różnic w wymowie, leksyce i gramatyce na wyspie Czedżu zachowała się dodatkowa litera, która od lat nie jest już używana w standardowym koreańskim.
Obyczaje
W Korei ważnym aspektem jest szacunek do drugiej osoby, zwłaszcza jeśli jest ona od nas starsza bądź na wyższym stanowisku. Objawia się to nie tylko w obyczajach, ale również w warstwie językowej - istnieją specjalne poziomy honoryfikatywności, kiedy mówimy o osobie wymagającej naszego szacunku bądź gdy zwracamy się bezpośrednio do niej.
W wielu sytuacjach społecznych ważny jest ukłon. Na powitanie zwyczaj nakazuje ukłonić się drugiej osobie. Im ważniejsza jest to osoba, tym niższy powinien być to pokłon. Tak samo sytuacja wygląda przy przeprosinach. Najniższa forma pokłonu, zarezerwowana na wyjątkowe sytuacje, to pokłon z głową do samej ziemi.
Z kwestią okazywania szacunku wiąże się też sposób podawania i przyjmowania przedmiotów. Na przykład, kiedy chcemy zapłacić gotówką, kultura wymaga podania banknotów w obu dłoniach. Podobnie należy postąpić, przyjmując resztę czy jakiekolwiek prezenty. To samo dotyczy podawania ręki - jeśli witamy się z kimś uściskiem dłoni (co nie jest zbyt popularne w Korei), podtrzymujemy jedną rękę drugą.
Koreańczycy znani są z kultury "szybko, szybko" (???? - ppalli , ppalli ). Wszystko musi być na już, a najlepiej na wczoraj. Idealnym przykładem są koreańskie restauracje i kawiarnie, gdzie czas oczekiwania na posiłek potrafi być szybszy niż w standardowych fast foodach, ponieważ Koreańczycy potrafią niecierpliwić się po pięciu minutach. Widać to również na przykładzie pociągów, które zazwyczaj nigdy się nie spóźniają.
Ważną kwestią w Korei jest również kolektywizm , czyli stawianie na grupę zamiast na jednostkę. Widać to w codziennych zachowaniach Koreańczyków, którzy okazują szacunek innym osobom i traktują przestrzeń publiczną jako wspólną. Jeśli zepsują się ruchome schody, to tłum wychodzący z metra ustawia się w kolejkę zamiast gromadzić się tłumnie przy samym wejściu, żeby jak najszybciej wydostać się z podziemia.
Korea jest krajem, który bardzo często stawia na wygodę . Objawia się to w wielu sferach życia codziennego. Najbardziej rzucającą się w oczy kwestią jest ubiór. Choć świat mody w Korei odgrywa ogromną rolę (Seul nazywany jest azjatycką stolicą mody), wielu Koreańczyków na co dzień nie ubiera się jakby miało za chwilę wyjść na wybieg. Bardzo częstym widokiem na ulicach miast są osoby w crocsach, klapkach bądź kapciach. Nawet zimą nie jest to niecodzienny widok. Dbając o wygodę, Koreańczycy dostosowali zimowe obuwie do swoich potrzeb.
Koreańczycy bardzo lubią markowe przedmioty, lubią też się z nimi pokazywać. W wielu domach towarowych czy galeriach handlowych są całe piętra dedykowane luksusowym markom odzieżowym.
Koreańska kultura pracy
Koreańczycy znani są z ciężkiej pracy do późnego wieczora. Pomimo tego, że standardowy czas pracy w Korei to 40 godzin tygodniowo, większość pracowników wyrabia nadgodziny. W biurach istnieje niepisana zasada, że nie można wyjść przed swoim przełożonym, dlatego też nierzadko pracownicy wracają do domu po 20.00.
Ważnym elementem koreańskiej kultury biznesowej są również kolacje ze współpracownikami zwane hoesik (??). W zależności od firmy mogą się odbywać raz na miesiąc, raz w tygodniu, a nawet częściej. Na kolację wychodzi się po pracy i zazwyczaj wiąże się to z piciem alkoholu, dopóki szef nie ogłosi końca spotkania. Pracownicy często wracają wtedy do domu o 2.00 w nocy, a o 9.00 znów muszą stawić się w biurze.
Kultura picia alkoholu
Zwyczaje związane z okazywaniem szacunku nie omijają sytuacji spożywania alkoholu z osobami starszymi. Etykieta mówi, że młodszy powinien nalać alkohol (np. soju ) starszemu. Jeśli natomiast to osoba starsza serwuje trunek, należy trzymać kieliszek w obu dłoniach. Podczas picia kultura nakazuje odwrócić twarz od starszej osoby. Jeśli starszych osób jest więcej, wypada poszukać najbardziej optymalnego kierunku.
Historia
Paleolit - Półwysep Koreański stanowił w paleolicie fragment wielkiego lądu, sięgającego aż do Archipelagu Japońskiego. Na stanowiskach archeologicznych odkryto spetryfikowane kości różnych zwierząt, jak również kości ludzkie, co sugeruje, że już wtedy przybyli tam pierwsi osadnicy.
Neolit - Oprócz kamiennych narzędzi w neolicie Koreańczycy zaczęli wytwarzać ceramikę, co uznaje się za największe osiągnięcie epoki. Dokładniej chodzi o ceramikę jeulmun , czyli z motywem rybich ości. W epoce neolitu zniknęły pomosty lądowe łączące półwysep z Archipelagiem Japońskim.
Mityczne początki państwa
Według wierzeń państwo koreańskie zostało założone w 2333 r. p.n.e. przez mitycznego władcę Tanguna. Do dziś świętuje się ten legendarny moment 3 października, czyli w Święto Powstania Państwa. Data ma być odniesieniem do 3 października 2457 r. p.n.e., czyli do dnia, w którym Hwanung (??), syn Boga, zstąpił z nieba, aby żyć wśród ludzi. Precyzyjność tej daty wskazuje na to, że Koreańczycy musieli mieć bardzo dokładne kalendarze.
Pawilon w pałacu Gyeongbokgung
Epoka brązu i żelaza - Pojawienie się kultury brązu i żelaza wiąże się z przybyciem plemion Ye i Maek z północy kontynentu. Kultury te doprowadziły do nowych osiągnięć, takich jak: ceramika bez ozdób, inny sposób pochówków (w kamiennych sarkofagach i pod dolmenami), nowe sztylety i lustra oraz wprowadzenie gospodarki opartej o uprawę ryżu.
Gojoseon (do 108 r. p.n.e.) - Pierwsze państwo koreańskie upadło w wyniku walk z Chinami. W 108 r. p.n.e., w związku z przegraną, na terenie państwa utworzono cztery chińskie komanderie.
Trzy Królestwa Koreańskie (Samhan) - Okres od IV do VII wieku, kiedy głównymi siłami na półwyspie były kraje Goguryeo (???), Silla (??), Baekje (??) oraz mniejsze królestwo Kaya (??). W tamtym okresie powstała pierwsza kronika, Samguk Sagi (????) oraz zbiór legend i opowieści Samguk Yusa (????). Wszystkie królestwa kształtowały się jeszcze przed IV w., jednak był to okres zmiennych granic. W IV w. do Korei dotarł również buddyzm, co wywarło ogromny wpływ na rozwój kultury i wierzeń.
Zjednoczona Silla ( ???? ) (668-935) - Królestwo Silla zjednoczyło pod swoim sztandarem pozostałe państwa. Stolicą zostało dzisiejsze Gyeongju, które było stolicą królestwa Silla. W kraju kwitł zarówno buddyzm, jak i konfucjanizm, który również dotarł do kraju w okresie Trzech Królestw. W czasach Silla rozwijała się sztuka, również ta buddyjska, co widać po wielu zabytkach z tamtego okresu. W 682 r. otwarto pierwszy uniwersytet konfucjański. Korzystano wtedy również z druku z wykorzystaniem drewnianych klocków.
