5

Ôd Napole?na niy było takij wojny, t?ż ôd wiedyńskigo k?ngresu niy było takij k?nferyncyje. Pod Paryżym rozs?ndzaj?m sie l?sy ôd G?rnego Śl?nska.

Brytyj?cy maj?m wł?sny plan.

- Chcieli wykluczyć niykere sporne przestrzyństwa spod k?mpetyncyji państwowych. Podle prymiera Lloyda George'a to mioł być G?rny Śl?nsk, ale tyż bogaty w petr?lej? rej?n borysławsko-drohobycki - g?d? historyk z Uniwerzytetu Jagell?ńskigo i fachm?n ôd tego ôkresu profes?r Andrzej Chwalba. - Chcioł, coby to było mandatowe terytoryjum pod kuratel?m ôd Ligi N?rod?w. Tak samo były przejmowane kol?nije. G?rny Śl?nsk by mioł sie umiynić w coś we formie Mezopotamije abo Palestyny. Aliańci? by ôświadczyli, iże skuli k?nflikt?w, co twały, i braku n?rodowyj świad?mości ôd Śl?nz?k?w ôni byd?m sie mogli swobodnie rozwijać pod miyndzyn?rodowym protektoratym.

Chwalba podkryśl?, iże w przip?dku G?rnego Śl?nska Brytyj?cy mieli nadziej?, iże to im przipadnie rola tych, co rozs?ndzaj?m, iże za Lig? N?rod?w - a tak napr?wd? za siebie - ôni byd?m zarz?ndzać dobrami ôd spornego regij?nu. Wtyncz?s bez tyn przikł?d g?rnośl?nski w?ngel by niy k?nkurowoł już ze w?nglym brytyjskim.

Wyczytuj?, iże Brytyj?k?w idyj?m niyzawisłości G?rnego Śl?nska zainteresowoł jedyn z nojbogatszych niymieckich magnat?w, pszczyński princ J?n Hynryk XV von Hochberg. To niymieccy industryjaliści? jedni z piyrszych zaczli ô tym g?dać. Niy chcieli płacić wojynnych reparacyji, niy chcieli tyż, coby jejich statki przetła granica.

- Niyzawisłość ôd G?rnego Śl?nska niy była możliw?, bo Brytyj?cy niy przek?nali do tyj idyje ani Francuz?w, ani Amerykan?w, ani tyż Italij?k?w. Ż?dyn niy mioł interesu w tym, coby L?ndyn tworz?ł w Europie wł?sne kol?nije. T?ż kej L?ndyn dojzdrzoł, iże niy przejmie k?ntrole nad regij?nym, g?daniym ô niyzawisłości wiyd gr?, co miała dokludzić do absztim?ngu. Brytyj?cy niy chcieli, coby cołki G?rny Śl?nsk sie zn?d we polskich rynkach - prawi Andrzej Chwalba.

W tym czasie w regij?nie pokazuj?m sie niyzawisłościowcy abo separatyści? - zależy ôd perspektywy. Piyrsze powojynne lata to czas, kej sie weryfikuje rozmajte państwowe projekty. Projekt g?rnośl?nskigo n?rodu i państwa to b?ł barzo teoretyczny k?nstrukt ôd w?nskij grupy. Jak go przir?wnać do ukrajińskigo abo czeskigo, ôn b?ł do kna niyprzirychtowany. Śl?nz?k?w z tego czasu lepij je por?wnać do Biołorusin?w. Sto piyńćdziesi?nt l?t tymu naz?d jejich n?rodowe ruchy były z rubsza w podobnym miyjscu, to znaczy ône były miraż. I choci?ż nawet we 1918 roku projekt biołoruskigo państwa niy b?ł moc lepij narychtowany aniżeli projekt państwa g?rnośl?nskigo, to dzisioj ż?dyn niy m? w?nt?w co do istniyni? Biołorusi za ôsobny byt ani n?rodowyj ôsobności ôd jeji ôbywatel?w. Dl? Śl?nz?k?w tyż wszysko mogło p?jś sie blank inakszyj. Sto piyńćdziesi?nt l?t tymu naz?d biołoruskość mogła rozwin?ńć sie na p?r? sp?sob?w: m?g powstać wschodniosłowiański n?r?d, co w nim by sie rozpłynyły ukrajińskość, ruskość i biołoruskość; mogły sie podarzić projekty asymilacyjne polski i ruski; m?g sie wydzielić biołoruski n?r?d; ludzie mogli tyż niy dok?nować n?rodowego wyboru bez uw?żanie sie durch za "tukejszych". Co ciekawe, zrealizowały sie wszyske te waryjanty we tym samym czasie, ż?dyn niy wykluczoł reszty. Ze śl?nskości?m było wtyncz?s podobnie. Czekało j? abo rozpłyniyńcie sie w niymieckości, czeskości i polskości, abo zaistniynie we r?mach ôsobnego n?rodu, abo ôkopanie sie w "tukejszości". I tyż wszyske te scynariusze sie zdarziły, choci?ż n?rodowy scynariusz we nojmyńszym stopniu - z wiynksza bez to, iże przeciwnie do Biołorusin?w Śl?nz?ki niy dostali po I wojnie światowyj ani erzacu państwowości, jakim była Biołorusk? Socyjalistyczn? Republika Sowieck?. Choci?ż niy trza mieć n?rodu, żeby dostać państwo. We mocy sytuacyji niy n?r?d tworz?ł państwo, ale ôpacznie: tak było we przip?dku niy ino Biołorusin?w, ale tyż Boszniak?w, Kirgiz?w, Azerbejdżan?w abo Mołdawij?k?w.

W latach powojynnego chaosu na G?rnym Śl?nsku niyzawisłość dl? rozt?majtych ôs?b mogła ôkr?m tego ôznaczać rozt?majte rzeczy. Dl? jednych richtich niyzawisłość, dl? inkszych ino administracyjne p?miany zwi?nzane ze aut?n?mij?m we granicach keregoś z państw. W niyzn?leżności pewnikym wiynkszość widziała szans? na prziwr?cynie normalności i bez to sparcie dl? nij spadało społym z tym, jak sie k?ńcz?ł powojynny ek?n?miczny kryzys.

Reszta tekstu dostępna w regularnej sprzedaży.

1

Moji praôjce użyźniali sob?m dzieje. Dzieje sie na nich pasły i rosły tuste i kulate.

Keby niy ôni, to nigdy by niy powstały malownicze gyszichty ze d?wnych dyjaryjusz?w: ô wojnach, co zbiyrały krwawe żniwo, ô z?razach, co pustoszyły śl?nske ziymie, ô trupach, co sie ścielyły gynsto. Kr?nikarze r?z za kedy byli łaskawi i doziyrali istniynie mojij familijnyj Ôstropy, r?z za kedy traciyli my sie im z pola widzyni? na dugi czas. A kej już na kr?tk? chwil? zastawiali na n?s wzrok, to sie ôkazowali surowi. Tak choćby niy rozumieli, iże to z tyj ôd niychcyni? ciepniyntyj g?rści sł?w bydymy sie musieli ulepić dzieje. Niy rozumioł tego pis?rz Anton Oskar Klaußmann, co po p?ł wieku niyôbecności na Śl?nsku, we dr?dze do pobliskigo Gleiwitz w 1911 roku przejyżdżoł bez Ôstrop?. Klaußmann zlitowoł sie nad nami, dojzdrzoł i łaskawie ciepn?ł ściepek, jedno zdanie: "Ôstropa durch paskudnie czuchnie, po pr?wdzie, moc ôszkliwij". Ino tyla zanotowoł. Możno lepij, keby już n?s zmilczoł.

Zbigniew Kadłubek nazwoł Śl?nz?k?w ôsiadłymi n?madami: tkwi?m w jednym miyjscu ôd tysi?nca l?t, zmiyniaj?m sie ino kraje, co w nich przichodzi im tkwić. Tak tyż było z nasz?m Ôstrop?m. Niy m?g żech sie pozbyć poczuci?, iże wszyske te ôstropske Hajoki, Rzepki, Kowole, Foity, Magery, Jondy i Dylongi zbiyły sie na setki l?t w jedn? bauersk? kup?, coby przeczekać do moderności, aż bydzie szło nosić wł?sne miana, mieć ôsobne tw?rze, przeżywać swoje życia. Dopiyro p?r? gyneracyji tymu zaczli p?mału wypołzać z tego rojowiska.

M?j piyrszy śl?nski praôjciec, co mioł miano i nazwisko, to b?ł, ôdk?nd pamiynt?m, praprastarzik Urban Kieslich, stol?rz z d?mku na urodnyj Kirchstrasse. Ôn dycki b?ł d? mie czowiek, co zgin?ł na swojim placu ôd szplitra b?mby. Tyla sie we familiji spamiyntało.

Mijały lata, a familijn? gyszichta - abo barzij to, co sie ś ni?m dzioło we mojij gowie, s?m już niy pamiynt?m - ôna sie rojyła cor?z ciekawsz?: nojprz?d to miała być ôstatni? b?mba ściepniynt? na Ôstrop?, niyskorzij praprastarzik sztajgn?ł nawet na blank ôstatni? ôfiar? wojny. Kej żech b?ł karlus, toch sie niy zastan?wioł ani, ô ker? wojn? sie rozchodzi. Beroł żech gyszichty, coch w nie świyńcie wierz?ł. Rozpowiadoł żech bez tyn przikł?d, iże u n?s na sztoku w czasie II wojny światowyj nojprz?d Niymcy, a niyskorzij Sowiety kludziyli publiczny d?m, a na g?rze miyszkały pufmutry, nojprz?d nazistowsk?, potym sowieck?...

Praprastarzik Urban dugo niy budzi?ł wy mie ôsobliwych ymocyji. Łaskawie wygospodarowoł żech dl? niego mały chlywik we mojij pamiyńci i przizwol?łch mu sie tam skryć przed zap?mniyniym. M?g żech bez to przi przileżytości troch? urozmajcić samego siebie. To przikre, ale suż?ł mi za porynczn? anegdot?, choć mioł przin?leżeć do piyrszyj gyneracyje ôstropian?w, co byd?m spamiyntani za ôsobne byty.

Dugo niy miało to ale dl? mie srogszego znaczyni?. Atrakcyjniyjsz? zd?wała mi sie gyszichta ô lwowskij tajli familije, we swojij wyj?ntkowości cołkym typow?. Ôna - praprastarka Karolina Próchnicka, d?mow? gospodyni, ôn - praprastarzik Józef Próchnicki, chymik ze Politechniki Lwowskij, po przijeździe we 1945 roku do Gleiwitz, prawie aranżowanego na Gliwice, ôn robi?ł na nowo utworz?nyj Politechnice Śl?nskij. Zaj?nli szumny d?m z wielk?m zegrod?m, co w nim żech sie bawi?ł za bajtla.

Dugoch niy d?woł poz?r na powt?rzane we familiji słowo "zaj?nli". We pacholynctwie suchołch, iże sam kogoś we sztyrdziestym pi?ntym z d?ma wyciepowali, a sam ftoś we sztyrdziestym pi?ntym jakiś d?m zajmowoł. Te gyszichty były dl? mie przejzdrziste, niy rozumioł żech, iże wypyndzani musieli mieć swojich wypyndzaj?ncych, a wypyndzaj?ncy wypyndzanych. A nawet kebych to rozumioł, to bych niy spokopi?ł, iże ci lwowi?cy, co d?my zajmowali, ôni sami byli wypyndzyni. Niy miarkowoł żech, iże jedni moji starzikowie, co siedzieli na familijnych gyburstagach, byli dziećmi ôd zwyciynzc?w wojny, drudzy - przegranych. Aby teoretycznie.

Praprastarzikowie Józef i Karolina Próchniccy mieli piyńciu syn?w ô krzidlatych mianach Kazimierz, Władysław, Roman, Edward i Franciszek. Lwowske rojbry, trzech ś nich było za bokser?w. Bezma Kazimierz ôstoł nawet za nojlepszego piyńści?rza we kraju i jeździ?ł na turnieje do Zwi?nzku Sowieckigo. Do czasu, kej trzasn?ł ô tryningowego kozła i mrugn?ł ôstatni r?z.

M?j prastarzik Franciszek b?ł nojstarszy. Ż?ł dugo, umar p?r? l?t tymu naz?d, zar?z przed dziewiyńćdziesi?ntk?m. Ôn b?ł niyspokojny duch, a przi tym szykowny, piykny chop. Miyszkoł niydaleko n?s, alech go widzioł w przelocie możno p?r? razy, nigdy my dużyj niy ôzprawiali. Niy robiyło to dl? mie ale problymu, boch potrzebowoł mitycznego praôjca, a niy prastarzika ze krwie i kości. Chodzi?ł żech do liceum, szarpoł żech sie, szukoł ôdpowiedzi na te same pytania co wszyscy, alech mioł pod rynk?m gotow? tożsamość, coch w ni? m?g wskoczyć i wygodnie sie w nij usadowić. Inteligynck? familij? z Kres?w. To dl? g?wni?rza, co poszukuje, l?s wygrany na luteryji. Miołech jeszcze we z?nadrzu korzynie gor?lske, k?ngres?wkowe i podkarpacke, poparte nawet p?r?ma gyszichtami. B?ł tam jakiś powstaniec styczniowy, woj?k austrowyngerski, statek przegrany w karty, ale nic wy mie niy dyrgało, kej żech ô tym suchoł.

To pr?wda, ô lwowskich praôjcach tyż niy wiedzioł żech za moc, ale te p?r? uł?mk?w stykało, bo reszt? żech wchł?nioł z ôtoczyni? bez ôsmoz?. Lwowsk? tożsamość, tyn cołki kresymyntalizm, to była tożsamość pier?ńsko prost?, z gotow?m instrukcyj?m ôbsugi. Używać jij b?ł żech ucz?ny we filmach, we ksi?nżkach, we szkole pisołch kartk?wki z Kres?w, co je mi tuplikowali Mickiewicz, Miłosz, Sienkiewicz, a ż?dyn niy ôzprawioł mi przec? ô nojbliższym G?rnym Śl?nsku. Przedwojynny Lw?w b?ł dl? mie coś namacalne, ôgl?ndoł żech go na fotografijach, a fotografiji starych Gliwic żech niy znoł.

Aż do majoryntności podświad?mie dziel?łch przeszłość ôd mojij śl?nskij familije na słoż?ne z p?ru apokryf?w czasy niymiecke przed 1945 rokym i do kna realne polske powojnie. Czuł żech, iże to, co sie dzioło sam "za Niymca", było zmyślyniym. Niy wierz?ł żech w historyj? Gliwic. Nic niy skazowało na to, by w mojij dzielnicy m?g istnieć kejś świat tak inkszy ôd tego, coch go znoł. Cys?rstwa - myślołch - mog?m być we Persyji abo Bizancjum, ale niy sam, niy nad rzyczk?m Ôstropk?m. Trzeci? Rzesza niy miała prawa wydarzać sie przed d?mym ôd Friedk?w ani na polu za J?ndami. Na G?rnym Śl?nsku mioł żech poczucie, iże czasy, co je przeżyli moji s?msiedzi, co durch żyli, ône nigdy niy istniały, a we Krakowie inakszyj: tam mi sie zd?wało, choby Jagell?nowie, bali, Piastowie, dopiyro co ôpuściyli Wawel.

Myśl?, iże bez to tak snadnie ôpowiedziołch i uwierz?ł samymu siebie, iże we mojim d?mu b?ł hitlerowski puf, a prastarzik b?ł ôstatni? ôfiara wojny - keryjś na zicher, a możno ôb?ch. Jeźli ta przedwojynn? krajina była smyśl?n?, toch m?g j? gnymbić wiela wlezie.

Po liceum żech sie przeni?s na sztudyj? do Krakowa. Jak sie hned pok?zało - na krziwd? mojij kresowyj tożsamości, co puszczała piyrsze sztyngliki. Po tym, jakech sie zn?d we galicyjskich dekoracyjach, toch gibko poczuł, iże niy przin?leż?m d? mie, niy rozumioł żech ich. Choci?ż przemiyszkołch sam p?r?n?ście l?t, toch sie nigdy niy zad?mowi?ł. W Krakowie zewsz?nd ze szild?w blikali Franc Jozef i Jozef Szwejk, wszysko chciało nawi?nzować do Austro-Wynger, a j?, Zbigniew z Próchnickich, robi?łech sie bez to banalny. Na niyszczyńście miesi?nc po ôpuszczyniu Śl?nska wsi?d żech w cug i pojechoł ôb?czyć tyn sakramyncki Lw?w. Pok?zało sie, iże ôn niystety istnieje i że z mojij lwowskij tożsamości nic chyba już niy bydzie, bo we strzaśniyńciu sie ze ludźmi, co napr?wd? do jakijś kresowości i galicyjskości mog?m aspirować, j? je po prostu śmiyszny.

Moja wyforsztelowan? lwowskość zrobiyła sie zreszt?m po ôpuszczyniu Śl?nska darymn?. Przestała być d? mie pancrym przed pospolitości?m. Na Śl?nsku miała sużyć uwznioślyniu, wykrziczyniu, żech przib?ł z dalekij krajiny, podsztrychowaniu mojij niyôbyczajności. Ôdr?żnić.

Tedy zacz?n sie m?j tożsamościowy refluks. Jakech jechoł do Krakowa, toch możno i forsztelowoł sie, żech je galicyjski imigrant, że kandyś wr?c?m, ale już po p?ru miesi?ncach żech sie umiyni?ł we śl?nskigo ymigranta i przist?mpi?ł do dyjaspory. We Galicyji to śl?nskość zaczła mie ôdr?żniać. Było mi dwadziścia coś l?t i wzi?n żech zlepiać sie śl?nsk? tożsamość, ale niy było, pier?nie, z czego, bo co na tych p?ru fotografijach i p?ru familijnych anegdotach może wyr?ś? Chabaź cherlawy. Za mało żech wiedzioł ô Urbanie Kieslichu, by m?c go potraktować inakszyj aniżeli za p?łlegyndarnego praszczura. Słyszołch ô tym niyszczynsnym szplitrze ôd b?mby i ô tym, iże prastarzik sie narodzi?ł we 1867 roku we Kr?lestwie Prus. Niyskorzij starka sp?mniała sie jeszcze miano ôd ônego ż?ny - Johanna - jak tyż jeji paniyńske miano. Ôni niy byli nic wiyncyj aniżeli dziwne miana i nazwiska, ankra zaciepniynt? we prehistoryj?.

Bo s?m tacy, co skirz jakigoś powodu potrzebuj?m ôwin?ńć sie tożsamości?m dicht, po szyj?. I j? tyż tak m?m. A tam, kaj brakuje treści, g?r? biere forma i st?nd już kr?tk? dr?ga do radykalizmu. S?msiedzi mieli snadnij, ôni jakoś w tym tkwiyli, a zy mie była tr?mbka, a niy Śl?nz?k, mioł żech ledwo kapk? śl?nskij krwie. Za bajtla dyckich grawitowoł ku miastu, a miasto sam było polske, za to wi?chy naôbkoło - śl?nske.

W neofickim zabiegu k?nstruowołch jak?ś gyszicht?, ugadowoł żech sie ze samym sob?m, żech je Śl?nz?k. Moja tożsamość to była fanaberyj?. Powziyńcie do kna niyk?nieczne. Pr?bowołch sie dokopać do jakichś korzyni, coby to ug?danie aby troch? upr?wdopodobnić, na jakiś certyfikat śl?nskości sie zasużyć. M?g żech żerować na g?rstce starych fotografiji i przedmiot?w ze czas?w, co w jejich istniyniech niy wierz?ł, i na uł?mkach pamiyńci ôd mojij starki, jedynyj ł?nczniczki z tamtym światym, choci?ż ł?nczniczki postrzednij, bo powojynnyj, co świat przedwojynny znała ze słyszyni?. Jeji sp?mniynia były z drugij rynki, spotrzebowane, wytarte, znosz?ne.

Dzisiej wiym, iże bez lata niy za fest żech sie ansztryngowoł. Kej żech uznoł, iże wiyncyj ôdkryć ze wł?snyj przeszłości niy idzie, toch robi?ł tak: jakech usypioł, toch prziwołowoł ker?ś z p?ru ôpowiedzianych mi scyn z przedwojynnego życi? ôd mojich praôjc?w i intynsywnie żech ô nij myśloł. Niyr?z sie ud?wało i jakech sie budzi?ł, toch pamiyntoł mojich antynat?w ôżywać we śpiku, brać ôdegr?wać role, coch ich w nich ôbs?dzoł. Chcioł żech tym sp?sobym lecy co jeszcze z tyj przeszłości uszczkn?ńć, choci?ż żech wiedzioł, iże te zwidy to je ôszyda. W czasie jednyj z takich nocy moja prastarka wejzdrzała nawet na mie i durch powt?rzała: Władysław Finazerin, Władysław Finazerin, Władysław Finazerin... Nigdych ô nim niy słyszoł. Ôbudzi?ł żech sie, wybadoł, eli co wyskoczy pod tym mianym we wyszukowarce, poszukoł żech na gynealogicznych portalach, niczegoch niy zn?d i do dzisiej niy wiym, co to miało ôznaczać.

Bez to wzi?n żech pisać t? ksi?nżk?. Jak wiym, iże moc wiyncyj ô mojich śl?nskich praôjcach niy poradz? sie przewiedzieć, toch chcioł aby zrek?nstruować k?ntekst, co ôni w nim żyli. Zacz?n żech ôd mojigo ôsobistego Piasta Kołodzieja, Urbana Kieslicha.

Mioł żech ino k?ncki pamiyńci ôd mojij starki. Siedzioł żech na nij jak g?d na żabie, a jij kejś sie sp?mniało coś jeszcze.

- Niy wiym moc ô tym. Wiym, iże b?ł we powstaniu. Ôd niego cera, ciotka Albina, ôna nosiyła zup? powstańc?m do lasa. Ale sie ô tym niy g?dało. Kere to było powstanie, kaj b?ł gynau - niy wiym nic.

I tyla, nic wiyncyj starce, co sama sie narodziyła sztwierć wieku po śl?nskich powstaniach, ż?dyn niy pedzioł. A potym ci, co mogli pedzieć, ôni p?marli.

To jedno zdanie, iże Urban Kieslich b?ł we powstaniu, to za mało, coby ze spokojnym sumiyniym szczycić sie powstańczym sztamym, ale tyż za siyła, coby tak sie na to ani niy kichn?ńć.

3

Kej w 1914 roku wybuch? Wielk? Wojna, to praprastarzik Urban na ni? niy idzie. Dochodzi do Abrahama, wojna je dl? modych. Śl?nz?k?w ż?dyn niy wzywoł na fr?nt ôd p?ł wieku, ter?z nadchodzi czas, by sie wyk?zali. Walka tw? 1567 dni, dziynnie ginie kole siedmiu tysiyncy bohatyr?w. Ôfiary rachuj? na tamtyjsze Ôstropy (idzie tyż na Nikiszowce ô podobnyj srogości) i wychodzi mi przeszło jedna wi?ska tracić sie kożdy dziyń. Jeźli przidać cywilne ôfiary - bez dwie. A jeźli porachować wszyske ôfiary wojny, to wyjdzie trzi i p?ł tysi?nca Ôstrop. We samyj niymieckij armiji, kaj suż?m ôstropiany, zginie co sz?sty woj?k. Szanse na przeżycie jak we ruskij ruletce.

Ta wojna miała prziniyś pok?j i sk?ńczyć zbrojn? walk?, a zamiast tego ôna sie stała prototypym modernyj wojny. Wczaśnij europejske wojny ône były przedużynie dypl?macyje, metoda rozs?ndzani? k?nflikt?w miyndzy imperyjami, ô jejich wyniku stanowiyła czynsto jedna bitwa. Ter?z ône byd?m sp?s?b unicestwiani? przeciwnik?w.

Wojna niy trefi? na ziymie Śl?nz?k?w, ale Śl?nz?ki trefiaj?m na wojn?, ôna tyk? hned wszyske familije. Do wojska idzie bezmała co sztw?rty miyszkaniec industryjalnego rej?nu. Moc m? z?c? zgin?ńć za cys?rstwo, a ci, co tyj z?ce niy dostympuj?m, ôni widz?m ôd cys?rstwa up?dek.

U g?rnośl?nskigo woj?ka to może wywołać zdziwiynie. Dyć ż?dyn cudzy woj?k niy wkrocz?ł na G?rny Śl?nsk, Niymcy tyj wojny militarnie niy przegrały, a we piyrszyj połowie feralnego roku 1918 zd?w? sie aż, iże s?m ô krok ôd jeji wygrani?: pok?nuj?m Rusyj?, zbliżaj?m sie do Paryża. Wojska ôd Wilyma II s?m we m?myńcie podpisani? rozejmu tak głymboko we Rusyji, iże G?rny Śl?nsk niy leży już na niymieckich wschodnich rantach, ale we cyntrum, a nawet c?fie sie na zach?d kraju. Cys?rz ôbiecuje poddanym, iże nastanie germańsk? Europa, a po przejyńciu angelskich i francuskich kol?niji - germański świat, co nad nim nigdy niy zajdzie sł?ńce. I choci?ż pewnikym g?rnośl?nski woj?k, co ter?z wr?c? do d?m, ôn ô tym niy wiy, Niymcy t? wojn? mogły wygrać i zbudować do kna inkszy ôrdn?ng.

We Zachodnij Europie - ôkr?m Irlandyje - kan?ny milkn?m pod k?niec 1918 roku, a we Wschodnij Europie we dalszych inkarnacyjach wojna bydzie twać jeszcze p?r? l?t. Ludzie z dnia na dziyń przest?waj?m sie sam bić ô m?narchije, zaczynaj?m - ô państwa n?rodowe. Gin?m podobnie, ale ôni już niy s?m kan?nynfuter, ino powstańcy i niyzawisłościowi dział?cze, jedna wojna płynnie przechodzi dl? nich we drug?, prol?nguj?m j?, walcz?m pi?nty, sz?sty, si?dmy rok. Poczyn? sie walka ô sukcesyj? po mocarstwach, co z niykerych str?n bydzie sp?minać bałkańsk? wojn? z dziewiyńćdziesi?ntych l?t. Winston Churchill powiy: "Sk?ńczyła sie walka ôd ôlbrzim?w, zaczło sie pasowanie ôd pigmej?w".

Dalsze miesi?nce w Niymcach to je czas chaosu. Cys?rz abdankuje i uciyk?, a Urban Kieslich z poddanego umiyni? sie we ôbywatela. Wilym II we ôstatnij chwili przekr?cz? niymiecko-holyndersk? granic?, godziny dzielyły go ôd linczu zrewoltowanego tumu i możno takigo samego l?su jak swojigo kuzyna cara Mikołaja II. Kapka szczyńści? kludzi ale do tego, iże cys?rz zgaśnie dopiyro za dwadziścia trzi lata. Na spokojnym wygnaniu we holynderskij rezydyncyji do k?ńca bezma wierz?ł, iże Hitler prziwr?ci w Niymcach m?narchij?. W pewnym syńsie zreszt?m prziwr?ci?ł, ale woloł s?m siedn?ńć na tr?nie.

Tyn zrewoltowany tum m? wpiynte czerw?ne szlajfki - symbol strzodkowoeuropejskij rewolucyje k?munistycznyj. Jeszcze dugo po ucieczce ôd cys?rza zd?w? sie, iże Niymcy (a tyż bez tyn przikł?d Wyngry) może trefić l?s Rusyje i stan?m sie k?munistycznym krajym. Niyskorzij, we Weimarskij Republice, k?muniści? stan?m sie znaczn?m siył?m, jedn?m ze nojsrogszych we Reichstagu i drug?m na industryjalnym G?rnym Śl?nsku. We Z?brzu byd?m w pewnym m?myńcie dysp?nować wiynkszości?m we miastowyj radzie i niywiela braknie, coby przeszoł jejich antrag ô przemianowanie miasta z Hindenburga na Leninburg - było to w czasie, kej Petersburg umiynioł sie prawie w Lyningrad. W piyrszych miesi?ncach po zak?ńczyniu Wielkij Wojny na Śl?nsku Niymcy niy we Pol?kach, ale gynau we k?munistach widz?m nojsrogsze zagrożynie. Zmiyniyły to dopiyro k?nferyncyj? we Paryżu i piyrsze śl?nske powstanie.

4

Jad? ôbejzdrzeć symbol panowani? ôlbrzim?w nad pigmejami - tr?jstyk dzisiyjszych Mysłowic, Jaworzna i Sosnowca, kaj sto l?t tymu naz?d b?ł Tr?jk?nt Trzech Cys?rz?w. W tym miyjscu bez p?r? pokolyń schodziyły sie granice imperyj?w Habsburg?w, Romanow?w i Hohenzollern?w (dzisiej wojew?dztwo śl?nske je jedynym, co sie skł?d? ze ziym, co przed 1914 rokym n?leżały do tych trzech kraj?w). Mocarstwa po napole?ńskich wojnach doszły sam do niywielkich rzyk - Przymszy i Brynice. I na sto l?t stanyły p?r? metr?w ôd siebie.

Pod k?niec 1918 roku tr?jk?nt trzech cys?rz?w sie traci, bo traci sie trzech cys?rz?w. Austryjacke Imperyjum sie rozpad? i już nigdy sie niy ôdrodzi. Ruske je szarpane strz?nsami we postrzodku, Rusy wr?c?m sam dopiyro za bez sztwierć wieku. Niymcy jedyni durch sie licz?m, G?rny Śl?nsk porz?nd n?leży d? nich.

Dojyżdż?m na tr?jstyk. Na mysłowskim brzegu p?r?n?ście l?t tymu naz?d tukejsze władze postawiyły ôbelisk, napis sie zaczynoł ôd sł?w: "W miejscu, w którym niegdyś stykały się granice trzech zaborów...". Postrz?d miyjscowych zrobiyło sie larmo, iże G?rny Śl?nsk pod z?borami nigdy niy b?ł, iże barzij już Śl?nz?cy byli za z?borc?w i we armijach pruskij abo austryjackij Rzeczpospolit? rozbiyrali, a ôbelisk to pr?ba pol?nizacyje. Było sp?minano, iże G?rny Śl?nsk ôdp?d ôd Polski jeszcze we strzedniowieczu. Po śmierci ôstatnigo piastowskigo kr?la na krakowskim tr?nie zasiedli Jagell?nowie, co Kor?n? na setki l?t ôdwr?ciyli na wsch?d i ôpanowanie drugigo brzegu Brynice i Przymszy ôdwlykło sie ô sześset l?t. T?ż kej we XVIII stoleciu Polska sie straciyła ze karty, to G?rny Śl?nsk niy n?leżoł d? nij ôd setek l?t i ôd setek l?t niy dziel?ł jeji historyje. Śl?nz?ki żyli we wł?snym, niymieckim państwie. Rzeczpospolit? była dl? nich czymś cudzym.

Cz?nkowie st?warziszyni? Śl?nsk? Ferajna sami sie ściepli na now? tabul? - zmiyniyli słowo "zaborów" na "państw".

Jejich czułość je ważn? tyż bez to, iże podpowiad?, jak przed st?ma laty na G?rny Śl?nsk spoziyrały Niymcy. Ano, kej na dw?ch bokach tr?jk?nta rozsiadła sie wygodliwie Polska, zaj?nła niyd?wne ziymie ôd R?manow?w jak tyż Habsburg?w i przepadzicie dziwała sie na G?rny Śl?nsk, w Berlinie niy spodziywali sie, iże ôn sie może ôd Niymiec ôderwać. Było przijmowano, iże w nojgorszym razie idzie stracić tajl? ziym, co wpadły we pruske rynce skirz z?bor?w - Wielkopolsk? abo P?morze - ale G?rny Śl?nsk zd?woł sie już tak jak Saks?nij? abo Bajery niyôdł?nczn?m tajl?m ôd Rzesze.

2

W czasie kej Francuzy, Holyndry abo Hiszpany maj?m już swoje państwa, niymiecke ziymie ôd setek l?t twaj?m w rozdrobniyniu. We XIX stoleciu dwa ôstrzodki aspiruj?m d? scalyni? ich: Austryj? i Prusy. P?r?dziesi?nt l?t weźnie Prus?m sprawiynie, coby głownym miastym Niymiec stoł sie na k?niec Berlin, a niy Wiedziyń.

W 1866 roku dochodzi do wojny prusko-austryjackij. Prus?ki wartko tryj?mfuj?m, a Austryj? do dzisioj ôst?w? poza zjednocz?nymi Niymcami.

Ôsłabiyni Austryj?cy musz?m iś na ustympstwa, dopuszczaj?m do władze drugi pod zglyndym siyły n?r?d imperyjum, Wyngr?w, powst?waj?m Austro-Wyngry. Dl? Berlina ôstatni?m z?wad?m na dr?dze ku zjednoczyniu Niymiec s?m Francuzy, co je szteruj?m siylne Niymcy. Prusy społym ze grup?m niymieckich państw pok?nuj?m jednak ôdwiecznego francuskigo wroga, tak jak pok?nały Austryj?, we Francyji zaś upad? m?narchij?, co sie już nigdy niy ôdrodzi, a samo państwo st?w? sie - zar?z po Stanach Zjednocz?nych - nojsrogsz?m republik?m świata. Wilym Hohenzollern pogr?nż? cys?rza Napole?na III B?naparte, bratańca ôd Napole?na, i w Wersalu kor?nuje sie na cys?rza. Przistympuje do elitarnego klubu cys?rz?w, co d? nich przin?leż?m już władcy ruski, etiopski, brazylijski abo chiński. Dziyń Sedanu, rocznica bitwy ze Francyj?m, co zdecydowała ô wojnie, bydzie - kole gyburstagu ôd cys?rza - nojważniyjszym świyntym Niymieckigo Cys?rstwa aż do jego up?dku we 1918 roku.

Tyn europejski gigant powst?w? sztyry lata po narodzinach mojigo praprastarzika Urbana Kieslicha, we 1871 roku. Karta sie uspok?j?, a niymiecke ambicyje rosn?m. Widać to we muzyce. Nojważniyjsz? berlińsk? pieśń to była dotyncz?s antyfrancusk? Wacha na Rajnie, ter?z cor?z czyńścij słychać klang Pieśni Niymiec, co sie zaczyn? ôd sł?w "Deutschland, Deutschland über alles". Niymcy, co niyskoro przistympuj?m do wyścigu mocarstw, ciepi?m wyzwanie światowymu Pax Britannica i dop?minaj?m sie r?wnego podziału kol?niji. Świat ôst?w? pokarbowany miyndzy p?r? państw, w Afryce Niymcy st?waj?m sie trzecim nojsrogszym kol?nijalnym mocarstwym. K?ntroluj?m dzisiyjsze ziymie Rwandy, Tanzanije, Kamerunu i Namibije, maj?m tyż kol?nije we Ôceaniji, wpływy w Chinach i Turcyji.

Nigdy wczaśnij ani niyskorzij Europa niy była tak potynżn? jak we p?łwieczu, co poprzedzało wybuch I wojny światowyj. Niymcy powst?waj?m w ôstatnim m?myńcie, by w tyj epoce zaistnieć za mocarstwo. Świat st?w? sie prawie, po piyrszy r?z we dziejach, globalny, niy ma już ino k?ncepcyj? geograficzn?, poczyn? sie historyj? świata. Bana i parowy szif skr?caj?m czas rajz z miesiyncy do tydni i dni, a telegraf sprawi?, iże ôbiyg informacyji tw? ledwo godziny i minuty. W ôziymdziesi?nt dni naôbkoło świata jeszcze niyd?wno by było science fiction, ter?z je rajzow? literatura.

Europa durch d?minuje ek?n?micznie nad Stanami Zjednocz?nymi, a jeji nojsrogsz?m industryjaln?m potyng?m stan?m sie Niymcy. Zaczyn? sie niczym niyôgranicz?ny rozw?j, miyndzy zjednoczyniym Niymiec a wybuchym I wojny światowyj wert globalnyj produkcyje rośnie piyńciokroć. Świat sie wymyk? spod k?ntrole.

W wyniku wojny siedymdziesi?ntego-siedymdziesi?ntego piyrszego Berlin dost?w? ôgr?mn? k?ntrybucyj?, a tajl? dostanyj sumy inwestuje w industryjalizacyj? G?rnego Śl?nska. Do kna sie zmiyni? wygl?nd ôd regij?nu, w tym ôd Gleiwitz i ôkolicznych wi?sek. Industryjalny boom wiedzie do tego, iże Gleiwitz - doś niywielke miasteczko, co ôd niego życie jeszcze niyd?wno twało lyniwie we granicach p?run?stu ulic - bez dwa pokolynia wyrośnie na siylny industryjalny ôstrzodek, a bez p?r?dziesi?nt l?t ônego populacyj? zwiynkszy sie dziesiyńć razy. Z jednyj str?ny powst?w? siyła werk?w i robotniczych ôsiedli, z drugij - piykne secesyjne kamiynice, paradne świ?ntynie, tyjatry, a piyrszy film idzie sam ôb?czyć ledwo p?r? miesiyncy po słynnym pokazie ôd brat?w Lumi?re. Sjyżdżaj?m sie inwestorzi, inteligyncyj?, robotnicy, żydzi, wanielicy. Karakter ôd miasta zmiyni? sie tak moc, iże zasiedziali miyszkańcy mog?m mieć poczucie, iże stare dobre Gleiwitz straciyło sie na dycki. J? p?r? pokolyń niyskorzij byd? mioł to samo poczucie: to, co d? nich było już nowe i niyciekawe, d? mie je stare i k?nieczne do zachowani?.

Bez p?r?dziesi?nt l?t ôdsetek gliwiczan?w, co używali "polskigo" jynzyka (we cudzysłowie, bo tak byli ôficjalnie klasyfikowani, ale używali radszyj śl?nskigo) spadnie hned ô połow? - Bogusław Tracz we ksi?nżce Gliwice. Biografia miasta pod?w?, iże ze sześdziesiyńciu-siedymdziesiyńciu procynt w latach sześdziesi?ntych XIX stoleci? do dwudziestu siedmiu procynt zar?z przed I wojn?m światow?m1. Sprzij? tymu napływ nowych miyszkańc?w, ôgr?mnie z wiynksza ze głymbie Cys?rstwa, ale i to, iże niymiecki jynzyk biere ôbowi?nzować we industryji, biznesie, życiu szkolnym, kulturalnym i publicznym, a bastij?n polskigo je z wiynksza Kości?ł. Niymiecke Cys?rstwo chce być państwym jednolitym jynzykowo i n?rodowo, st?nd bije w katolicyzm i myńszości, a że Pol?ki (w tyj grupie znojd?m sie Śl?nz?ki) s?m jedyn? rozliczn? n?rodow? myńszość - siył?m rzeczy Cys?rstwo bije we drzynnych gliwiczan?w. Choć wtyncz?s blank niy wszyjscy widz?m asymilacyj? za coś złego. Dl? wielu to po prostu szansa na lepsze życie.

Ciynżko pedzieć, eli srogsze skutki przinosi ôdg?rn? i systymow? germanizacyj?, abo atrakcyjność ôd Niymiec. Rzesze Śl?nz?k?w do niymieckości aspiruj?m, niymieckość je cool, moc ś nich sie germanizuje dobrowolnie, przech?d na niymieckość je porz?nd war?nkym społecznego sztajgniyńci?. Utrzimanie swojich tradycyji i jynzyka bez setki l?t wymuszało na Śl?nz?kach izolyrowanie sie ôd państw, co w nich żyli, a to skutkowało jejich marginalizacyj?m. Śl?nskość zawiyrała sie przede wszyskim we plebejskości. Sztajgniyńcie ôznaczało za to wych?d poza swoj? k?nserwatywn? społeczność i przech?d na niymieckość.

We XIX stoleciu skirz industryjalizacyje tak w Gleiwitz, jak i na cołkim G?rnym Śl?nsku formuje sie podzioł: kadry techniczne to s?m z wiynksza inteligyncyj?, co g?d? po niymiecku, a srog? tajla robotnik?w to chopi, co g?daj?m po polsku. Bezt?ż podzioł klasowy nakł?d? sie na jynzykowy, k?nfesyjny i cor?z ważniyjszy - n?rodowy. Na pocz?ntku XX stoleci? tyn ôstatni jeszcze niy d?minuje.

Bez stolecia Śl?nz?k ledwo na państwo d?woł poz?r, czym dalij ale we XIX stolecie, tym barzij ôno wkarowuje w jego życie społym ze wszyskimi tymi byamtrami, majstrami i ôficyrami. Ukazuje sie szkolny ôbowi?nzek, a szkoła to nojlepsze n?rzyńdzie propagandy aż do czas?w radyja i telewizyje. Wczaśnij chopske życie ôgraniczało sie do kościoła, pola, kaczmy, t?rgu, ter?z Śl?nz?ki po piyrszy r?z we historyji tak masowo przekludzaj?m sie do miast. Wyrwani z habitatu, szukaj?m nowych sp?lnot.

Ale to już inksze sp?lnoty. Do ter?z na wsi Śl?nz?k ż?ł w k?nkretnyj ôjczyźnie, co dycki miała ôjca. Kejś b?ł to czowiek ze krwie i kości, niyskorzij bez wieki pojyńcie ôjczyzny puchło. Tykło srogszych sp?lnot - religijnyj abo państwowyj - ale nigdy niy straci?ł sie "ôjciec", niyważne, eli nim b?ł B?g, kr?l abo cys?rz. Ter?z rozmajci budziciele, co rywalizuj?m ô Śl?nz?k?w, prop?nuj?m im przist?mpiynie do sp?lnoty n?rodowyj, ôjczyzny bez ôjca. Polscy budziciele przedstawiaj?m wizyj? nowyj sp?lnoty, co d? nij n?leżeć maj?m tyż Pol?ki z Poznania, Leszna, Gniezna. Ino je Pol?k z Leszna bliższy Śl?nz?kowi aniżeli Niymiec z Ôpol? abo nawet Brymy?

Polska i Pol?ki kojarz?m sie wtyncz?s mocy Śl?nz?k?w źle: ze biyd?m i zac?faniym. Widać to we pamiyntnikach narodz?nego we 1899 roku pod Raciborzym Arki Bożka, niyskorzij polskigo dział?cza we miyndzywojynnych Niymcach. Pisoł: "Prawi?łch sie - niy możesz być Pol?k, do tego niy ma nojmyńszych w?nt?w. Niy je żeś czowiek we zorcie tych, co przichodziyli z Małopolski na roboty do dwor?w. Niy ma tyż wiynz?w p?miyndzy tob?m a biyd?kami ze Czynstochowy"2. W inkszym miyjscu pisze ô polskich robotnikach z Galicyje: "Nojlepszych ś nich przetransportowali dalij do Niymiec, reszt?, sam? biydot?, blank bez dokumynt?w ôstawiyli na G?rnym Śl?nsku. Jejich sprawowanie sie w niykerych miyjscach tak raziyło, iże policyj? zabr?niyła im stympu do wsi. Ż?dyn chop niy chcioł, coby go por?wnowali z tymi przibyszami, choci?ż to byli przec? tacy sami Pol?cy. To było po prostu ôbraźliwe. Niy k?niec na tym. Krziwiyli sie w k?ńcu na tego, fto we g?dce posuż?ł sie czystym rodzimym jynzykym. Była to dyć m?wa ôd Galicyjan?w"3. Galicyj? była czymś we zorcie "austryjackij Syberyje", co minyła sie ze swoj?m epok?m i jak to bauersk? krajina, kaj czynsto ôd tysiyncy l?t niywiela zmiyniało sie w technikach uprawy role, ôna sie umiyniyła we symbol zac?fani?. We tym samym czasie to tam ci, co g?dali po polsku, ôni mieli nojsrogsze prawa, kwitły polsk? administracyj?, ôświata. Idyntyfikowan? z polskości?m austryjack? Galicyj? ôd polskości wielu ôdciepowała - podobnie zreszt?m jak rusk? K?ngres?wka.