Fonetyka i fonologia
Alfabet
Alfabet turecki oparty na literach łacińskich obowiązuje od 1928 roku. Obejmuje 29 liter. Innowacjami są litery: 'c' dla oznaczenia 'dż', '?' (bez kropki) dla oznaczenia polskiego 'y', '?' (objaśnienie poniżej), ponadto 'ç' (cz), 'ş' (sz).
Litery
Nazwa litery
Wymowa
A a
a
a
B b
be
b
C c
ce
dż
Ç ç
çe
cz
D d
de
d
E e
e
e
F f
fe
f
G g
ge
g
? ?
yumuşak ge
(zob. Uwaga 1.)
H h
he
h
I ?
?
y
? i
i
i (zob. Uwaga 2.)
J j
je
ż
K k
ke
k
L l
le
l
M m
me
m
N n
ne
n
O o
o
o
Ö ö
ö
ö (jak franc. eu, niem. ö)
P p
pe
p
R r
re
r
S s
se
s
Ş ş
şe
sz
T t
te
t
U u
u
u
Ü ü
ü
ü (jak franc. u, niem. ü)
V v
ve
w
Y y
ye
j
Z z
ze
z
Uwagi
1. Spółgłoski '?' zwanej po turecku yumuşak ge ("miękkim ge") w otoczeniu samogłosek a, ?, o, u nie wymawia się, następuje jedynie lekkie zwarcie krtaniowe, a sąsiednia samogłoska jest nieco wzdłużona, np.: bo?az 'gardło, cieśnina' wymawia się [bo'?z]; ba?çe 'ogród' wymawia się [ba'cze]. Natomiast w otoczeniu samogłosek e, i, ö, ü '?' wymawia się jak 'j': e?er 'jeśli' wymawia się [ejer]; de?irmen 'młyn', wymawia się [dejirmen].
Spółgłoska '?' nie występuje w nagłosie wyrazu.
2. Kropkę stawia się również nad dużą literą: ?
Alfabet turecki jest fonetyczny, jeden znak alfabetu odpowiada jednej głosce.
Znaki alfabetu
1. Daszek (^), franc. circonflex, nad samogłoską (düzeltme işareti) stosuje się dla:
a) zaznaczenia palatalizacji (zmiękczenia) poprzedzającej spółgłoski g, k, l: kâfi 'wystarczający', wym. [kjafi], rüzgâr 'wiatr', wym. [rüzgjar], lâle 'tulipan', wym. [ľale] (a nie [łale]).
b) zaznaczenia długości samogłoski w wyrazach pochodzenia arabskiego i perskiego, zwłaszcza dla rozróżnienia homonimów, np. adil 'sprawiedliwość', âdil 'sprawiedliwy'. Zaznaczanie długich samogłosek nie jest powszechnie stosowane, nie jest też normą słownika ortograficznego Imlâ K?lavuzu, opracowanego przez Türk Dil Kurumu.
c) daszek (^) nad i (î), występujący jako sufiks w wyrazach męskich pochodzenia arabskiego, oznacza przymiotnik: iktisadî 'gospodarczy' (iktisat 'gospodarka'). Pisownia taka nie jest obowiązkowa. Ten znak diakrytyczny opuszcza się w imionach pochodzenia arabskiego, mających znaczenie przymiotnikowe, np. Rahmi (< Rahmî), Nuri (< Nurî), ale zachowany jest często w pseudonimach literackich (mahlas), np. Bakî, Hayalî.
2. Apostrof (') stosuje się:
a) niekiedy dla oddzielenia głosek w niektórych wyrazach pochodzenia arabskiego (jako ślad spółgłoski 'ajn), vak'a 'wydarzenie', san'at 'sztuka, rzemiosło'.
b) celem oddzielenia sufiksu przypadku od imienia własnego: Ankara'dan 'z Ankary' lub też oddzielenia sufiksu od zaimka osobowego 3. osoby liczby pojedynczej: O'na 'Jemu'.
System samogłoskowy
W języku tureckim (ogólnonarodowym) jest 8 fonemów samogłoskowych. Dzielą się na dwa szeregi według udziału w artykulacji przedniej lub tylnej części języka:
przednie (przedniojęzykowe): e, i, ö, ü; tylne (tylnojęzykowe): a, ?, o, u.
W zależności od odległości położenia języka od podniebienia dzielą się na:
szerokie (otwarte, wysokie): a, e, o, ö; wąskie (zamknięte, niskie): ?, i, u, ü.
W zależności od układu warg podczas artykulacji dzielą się na:
wargowe (labialne): o, ö, u, ü; niewargowe (nielabialne, płaskie): a, e, ?, i.
Samogłoski długie
Istnieje jeszcze wśród ludzi wykształconych zwyczaj wzdłużenia samogłosek w słowach pochodzenia arabskiego i perskiego, ale nie stanowi on normy języka ogólnonarodowego.
Wtórna długość samogłosek może powstać na skutek wypadnięcia spółgłoski, najczęściej '?' lub ściągnięcia sylaby (monoftongizacja) w mowie potocznej, np. so?uk 'zimny', wym. [so'?k], a?a 'aga', wym. [a'?], de?il 'nie', wym. [di?l].
Samogłoski mogą być wzdłużone dla wyrażenia emfazy, szczególnego podkreślenia jakiejś cechy, np. çok 'bardzo, dużo' > çook, wym. [çôk] 'bardzo dużo, dużo!'
W wyrazach złożonych, w których spotykają się dwie samogłoski, każdą wymawia się osobno, np. karaa?aç 'wiąz', wym. [karáa?áç] (a nie [karâ?aç]).
Charakterystyka samogłosek
a - tylnojęzykowa, szeroka (wysoka), niewargowa (niezaokrąglona):
kaz 'gęś', arka 'plecy'
? - tylnojęzykowa, wąska (niska), niewargowa (niezaokrąglona), znacznie krótsza niż polskie y:
kap? 'drzwi', k?z 'dziewczyna, córka'
o - tylnojęzykowa, szeroka (wysoka), wargowa (zaokrąglona):
on 'dziesięć', boş 'pusty'
występuje tylko w pierwszej sylabie wyrazu, z wyjątkiem: form reduplikowanych, np. bomboş (< bom+boş) 'całkiem pusty', wyrazów złożonych, np. kolordu 'korpus' (termin wojskowy), i sufiksu -yor, np. yap?yor 'on robi'
u - tylnojęzykowa, wąska (niska), wargowa (zaokrąglona):
kutu 'pudełko', buz 'lód'
e - przedniojęzykowa, szeroka (wysoka), niewargowa (niezaokrąglona), krótka:
ses 'głos', köpek 'pies'
W niektórych wyrazach, np. tesir 'wpływ (na coś)' e wymawiane jest nieco dłużej. W słowach gece 'noc', vermek 'dawać' e w wymawia się jako głoskę pośrednią między e a i.
i - przedniojęzykowa, wąska (niska), niewargowa (niezaokrąglona):
bir 'jeden', kedi 'kot'; dłużej wymawia się w: i?ne 'igła', wym.
[?ne].
ö - przedniojęzykowa, szeroka (wysoka), wargowa (zaokrąglona):
göz 'oko', dönmek 'wracać'; dłużej wymawia się w ö?renmek
'uczyć się', wym. [öörenmek]
ü - przedniojęzykowa, wąska (niska), wargowa (zaokrąglona), krótka:
dün 'wczoraj', dłuższa w dü?me 'guzik'
Harmonia samogłoskowa (progresywna asymilacja palatalna i labialna)
W języku tureckim (Turcji) zasada harmonii samogłoskowej ma zastosowanie w sufiksach słowotwórczych i gramatycznych. Jest to zasada koordynacji samogłosek między tematem (rdzeniem) a sufiksem bądź sufiksami:
a) Jeśli pierwsza samogłoska jest tylna, to każda następna samogłoska wyrazu jest również tylna; a jeśli pierwsza samogłoska jest przednia, to każda następna jest przednia.
b) Jeśli pierwsza samogłoska wyrazu jest niewargowa, to każda następna samogłoska jest również niewargowa, a jeśli pierwsza (niekiedy druga) samogłoska jest wargowa, to każda następna jest również wargowa, odpowiednio przednia wargowa lub tylna wargowa.
Wyjątek od zasady harmonii samogłoskowej pod względem zgodności samogłosek wargowych stanowi grupa wyrazów, które mają pierwszą samogłoskę a, zaś następującą po niej spółgłoską jest b, v, p, m. Zachodzi tu asymilacja samogłoski niewargowej pod wpływem spółgłoski wargowej: çabuk 'szybki, szybko', çamur 'błoto', kavun 'melon', karpuz 'arbuz'.
Następstwo samogłosek zgodnie z zasadą harmonii samogłoskowej.
Po samogłosce :
a może nastąpić
a lub
? (lub u, po spółgłoskach b, v, p, m)
?
a
?
o
u
a
u
u
a
e
e
i
i
e
i
ö
ü
e
ü
ü
e
Wyjątki od zasady harmonii samogłoskowej:
1. Wyrazy rdzennie tureckie zawierające tylną i przednią samogłoskę:
anne 'matka', hangi 'który', kardeş 'brat', şişman 'tłusty'.
2. Wyrazy złożone:
Akdeniz 'Morze Śródziemne' (ak 'biały' + deniz 'morze'), bugün 'dzisiaj' (bu 'ten' + gün 'dzień'), başkent 'stolica' (baş 'główny' + kent 'miasto').
3. Sufiksy jednopostaciowe:
-daş, -gil, -ken, -ki, -leyin, -yor:
meslektaş 'wykonujący ten sam zawód', karaa?açgiller 'rodzina wiązu', okuldaki 'znajdujący się w szkole', sabahleyin 'rankiem', yürüyor 'idzie', 'maszeruje'.
4. Wyrazy zapożyczone:
garanti 'gwarancja', fabrika 'fabryka', abdest 'ablucja', marifet 'zdolność', 'talent', lastik 'guma'.
5. Harmonia pod względem labialności nie jest przestrzegana w wyrazach zapożyczonych oraz w wyrazach rdzennie tureckich, omówionych powyżej, typu çamur.
6. Istnieje tendencja do wyrównywania samogłosek w wyrazach zapożyczonych zgodnie z zasadą harmonii palatalnej i labialnej, np. arab. mudir > tur. müdür 'dyrektor'; ang. menager > tur. menecer 'menedżer'; wł. medaglia > tur. madalya 'medal'.
7. W wyrazach zapożyczonych zakończonych na spółgłoskę l (przednią dziąsłową) następująca samogłoska jest przednia, mimo iż poprzedzająca jest tylna: meşgulüm 'jestem zajęty' (meşgul); hali 'jego stan' (hal); rolü 'jego rola' (rol).
8. Nie jest zachowana harmonia samogłoskowa w wyrazach pochodzenia arabskiego zakończonych na -t, -at (tylko w tych wyrazach, w których t jest bezdźwięczne): saati 'jego zegar' (saat 'zegar', 'godzina'); dikkati 'jego uwaga', ale: maksad? 'jego cel' (maksat 'cel' < arab. maksad).
Uwaga. W wyrazach pochodzenia arabskiego zakończonych na -at (arab. lm. r.ż. -?t) harmonia samogłoskowa jest zachowana: ruhiyat 'psychologia', ruhiyat? 'psychologię' (acc.).
9. Wyrazy jednosylabowe pochodzenia arabskiego z samogłoską a, a także ze zbitką dwóch spółgłosek, z których pierwsza jest r, otrzymują sufiksy z samogłoską przednią: harf 'litera', harfi 'literę' (acc.), harp 'wojna', harbe 'na wojnę' (dat.).
10. Wyrazy pochodzenia arabskiego zakończone na -k, -ak otrzymują sufiksy z samogłoską przednią: iştirak 'uczestnictwo', iştiraki 'jego uczestnictwo'.
Uwagi:
a) Wyrazy pochodzenia arabskiego zakończone na -k (faryngalna spółgłoska 'q') otrzymują sufiksy z samogłoską tylną, nawet jeśli w ostatniej sylabie jest samogłoska przednia:
şark 'wschód', şark? (acc.), şevk 'pragnienie', şevk? 'jego pragnienie'.
b) Niektóre wyrazy pochodzenia obcego zakończone na -at, -al, zostały już poddane zasadzie harmonii samogłoskowej:
sanat 'sztuka', sanat? 'jego sztuka', kanal 'kanał', kanal? 'jego kanał'.
System spółgłoskowy
Język turecki ma 21 fonemów spółgłoskowych:
b, c, ç, d, f, g, ?, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z.
W wyrazach rdzennie tureckich w nagłosie nie występują, z wyjątkiem słów onomatopeicznych, spółgłoski: c, f, j, l, n, r, z.
Wymowa spółgłosek jest twardsza w otoczeniu samogłosek tylnych, miększa w otoczeniu przednich. Zmiękczenie spółgłoski następuje wtedy, gdy następująca samogłoska opatrzona jest daszkiem (?), np. kâr 'zysk', wym. [kiar], mal?m 'wiadomy', wym. [maľ um].
W niektórych wyrazach zapożyczonych, zakończonych na l, mimo otoczenia samogłosek tylnych, spółgłoskę wymawia się miękko, np. mesul 'odpowiedzialny', wym. [mesuľ], vokal 'samogłoska', wym. [vokaľ], istikbal 'przyszłość', wym. [istikbaľ], balo 'bal', wym. [baľo].
Bardzo charakterystyczna jest spółgłoska tylnojęzykowa, dźwięczna, frykatywna ?, zwana yumuşak ge ('miękkie ge'):
a) W otoczeniu samogłosek tylnych a, ?, o, u spółgłoski tej nie wymawia się, a sąsiednia samogłoska wydłuża się:
a?a 'aga', wym. [?'a]; ka?n? 'wóz dwukołowy', wym. [k?'n?]; a?aç 'drzewo', wym. [a'?ç]. Po wypadnięciu ? pozostaje lekkie zwarcie krtaniowe, zaznaczane w transkrypcji przecinkiem '.
b) W otoczeniu samogłosek przednich e, i, ö, ü wymawia się jako y:
ö?renmek 'uczyć się', wym. [öjrenmek].
h - W otoczeniu wąskich samogłosek ?, i, u, zwłaszcza na końcu sylaby, wymawia się bardziej frykatywnie (jak arab. h) :
?hlamur 'lipa'; h?yar 'ogórek'; ruh 'dusza'.
W mowie potocznej w niektórych wyrazach h jest słabe lub wypada:
Ahmet, Ethem.
Wraz z sąsiadującą samogłoską h wypada w wymowie:
Allah aşk?na ' na miłość boską!' > All?şk?na; Fatma han?m 'pani Fatma' > Fatm?n?m.
r - Powstaje w wyniku słabej wibracji czubka języka przy podniebieniu, tuż przy dziąsłach.
v - W pozycji interwokalicznej wymawia się jak dwuwargowe [w > u]:
tavuk 'kura' wym. [tauuk].
Zwarcie krtaniowe
Zatrzymanie wydechu zaznacza się niekiedy apostrofem. Jest ono refleksem zwarcia krtaniowego (hamza) w wyrazach pochodzenia arabskiego: te'sir 'wpływ', lub farynglanej spółgłoski arabskiej 'ayn : san'at 'sztuka, rzemiosło'.
W niektórych wyrazach pochodzenia arabskiego zwarcie krtaniowe między dwiema samogłoskami nie jest zaznaczone, lecz w wymowie następuje przerwa: müdafaa 'obrona', wym. [müdafa'a].
Uwaga. Turecki słownik ortograficzny (?mlâ K?lavuzu) nie uwzględnia pisowni z apostrofem.
Zbitki spółgłoskowe i epeneteza
W wyrazach zapożyczonych zbitki dwóch spólgłosek są z reguły rozbite samogłoską epenetyczną (wstawką, szwą) między spół-głoskami lub przed zbitką: ilim 'nauka' < arab. 'ilm; şah?s 'osoba' < arab. şahs; istasyon 'stacja' < fr. station.
Po dodaniu sufiksu z samogłoską w nagłosie samogłoska wstawiona wypada: ilim, ilm + i 'jego nauka'; şehir; şehr + i 'jego miasto'. Zbitki spółgłoskowe na końcu sylaby spotyka się w wyrazach rdzennie tureckich zakończonych spółgłoskami -rt: yo?urt 'jogurt'; ay?rtmak 'rozdzielać'.
Zbitki spółgłoskowe występują także wówczas, gdy wyraz zakończony jest na spółgłoskę, a doczepiany sufiks zaczyna się od spółgłoski: katta = kat + ta (loc.) 'na piętrze'.
Wypadanie samogłosek
Wypadanie samogłoski ma miejsce w następujących przypadkach:
a) w wyrazach złożonych: kahvalt? 'śniadanie' < kahve + alt? ('kawa' + 'pod');
b) w wymowie potocznej: orda 'tam' < orada;
c) w wyrazach pochodzenia arabskiego, które miały w wygłosie zbitkę spółgłoskową, a we współczesnym języku tureckim zbitkę rozdzielono samogłoską. O wypadnięciu samogłoski nagłosowej w dodanym sufiksie była już mowa. W słownikach zaznacza się takie wyrazy w następujący sposób - as?l(l?) lub as?l(sl?).
Jednakże w wielu wyrazach epentetyczna samogłoska pozostaje, mimo iż doczepia się sufiks samogłoskowy lub zaczynający się od samogłoski: s?n?f 'klasa' (< arab. sinf), s?n?f? 'jego klasa' (a nie s?nf?); şiir ( < arab. şi'r) 'poezja', şiirim 'moja poezja'.
W wyrazach rdzennie tureckich, zakończonych na samogłoskę wąską ?, i, u, ü oraz na spółgłoskę po dodaniu sufiksu samogłoskowego lub zaczynającego się od samogłoski, samogłoska między spółgłoskami wypada: o?ul 'syn', o?lu 'jego syn'; burun 'nos', bur-nu 'jego nos'.
Udźwięcznianie spółgłosek
W wyrazach zakończonych na spółgłoskę ç, k, p, t spółgłoski te udźwięczniają się po dodaniu sufiksu zaczynającego się samogłoską: ç > c; k > g, ?; p > b; t > d:
a?aç 'drzewo', a?ac? 'jego drzewo'; kitap 'książka', kitab? 'jego książka', çocuk 'dziecko', çocu?u 'jego dziecko'; elektrik 'elektryczność', elektri?i 'jego elektryczność'; renk 'kolor', rengi 'jego kolor'; damat 'zięć', damad? 'jego zięć'.
W jednosylabowych wyrazach zakończonych na ç, k, t, p spółgłoska zwykle nie udźwięcznia się po dodaniu sufiksu samogłoskowego lub zaczynający się od samogłoski:
koç 'baran', koçu 'jego baran'; kök 'korzeń, kökü 'jego korzeń'; top 'kula', topu 'jego kula'; büt 'bożek'; bütü 'jego bożek';
ale: but 'goleń' > budu 'jego goleń'; gök 'niebo' > gökü lub gö?ü 'jego niebo'.
Zmiana samogłoski pod wpływem spółgłoski y
Zmiana taka ma miejsce wówczas, gdy temat kończy się samogłoską a, e, natomiast sufiks zaczyna od spółgłoski łączącej y. Wówczas w wymowie samogłoska poprzedająca y zmienia się: a > ?, e > i:
başlayor > başl?yor 'rozpoczyna'; besleyeck > besliyecek 'będzie karmił'.
Według ?mla K?lavuzu w formach pisanych nie uwzględnia się powyżej omówionych zmian. Obowiązuje następująca pisownia:
başlayor, yaşayacak, atlayarak, karar?yla.
Zachowuje się natomiast pisownię:
demek 'mówić' > diyor (a nie deyor) 'mówi', diyen (a nie deyen) 'mówiący', z wyjątkiem deyince 'skoro powiedział', deyip 'powiedziawszy'; yemek 'jeść' > yiyecek 'będzie jadł', yiyen 'jedzący'.
Spółgłoski podwojone (geminaty)
Pojawiają się w przypadku dołączenia do wyrazu zakończonego na spółgłoskę sufiksu zaczynającego się od spółgłoski:
yurttaş 'rodak' < yurt + taş; gitti 'poszedł' < git + ti.
W wyrazach pochodzenia arabskiego zakończonych spółgłoską podwójną (w jęz. tur. w nom. wyrazy te tracą podwojenie spółgłosek) przy dodaniu sufiksu zaczynającego się od samogłoski powraca podwojenie:
hak 'prawo' (< arab. hakk), hakk? 'jego prawo'; hat 'linia, pismo' (< arab. hatt), hatt? 'jego pismo'; ale: hap 'pigułka' (< arab. habb), hap? 'jego pigułka'.
Harmonia spółgłoskowa (asymilacja spółgłoskowa)
Jest to upodobnienie pod względem dźwięczności między ostatnią spółgłoską bezdźwięczną wyrazu a pierwszą spółgłoską sufiksu. Dotyczy to tych sufiksów, które mają warianty ze spółgłoską dźwięczną i bezdźwięczną:
kitap 'książka', kitapç? 'księgarz' (< kitap + ç?); kapak 'okładka', kapakta 'na okładce' (< kapak + ta); baş 'głowa', başta 'w/na głowie' (< baş + ta); ?sveç 'Szwecja', ?sveçten 'ze Szwecji' (< ?sveç + ten), güzel 'ładny', güzelce 'ładnie' (< güzel + ce); pazar 'targ', pazarda 'na targu' (< pazar + da).
Wypadanie spółgłosek
W niektórych wyrazach wygłosowa spółgłoska, najczęściej k, wypada wskutek dodania sufiksu -c?k8, -cek4:
küçük 'mały' > küçücük 'malutki'; yumuşak 'miękki' > yumuşac?k 'mięciutki'; büyük 'duży' > büyücek 'dość duży'; çabuk 'szybko' > çabucak 'szybciutko'.
Wypadanie sylab
Występuje w złożeniach typu: pazartesi 'poniedziałek' (< pazar 'niedziela' + ertesi 'następny'), wypada sylaba er; hastane 'szpital' (< hasta 'chory' + hane 'dom'), wypada sylaba ha.
Spółgłoski rozdzielające (łączące) n, s, ş, y
Celem rozdzielenia dwóch samogłosek wstawia się spółgłoskę rozdzielającą.
-n-: w sufiksach przypadków: w genetiwie -(n)?n4, w accusatiwie -(y)?4, po sufiksach dzierżawczych 3. os. lp. -(s)?4, w lm. -lar?, -leri oraz w odmianie zaimków bu, şu, o:
baba-n-?n (gen.) gece-n-nin (gen.) annesi-n-i (acc.)
kitab?-n-? (acc.) çocuklar?-n-? (acc.) bu-n-un (gen.)
şu-n-u (acc.) o-n-a (dat.);
-s-: w sufiksie dzierżawczym 3. os. lp. -(s)?4:
para-s-? 'jego pieniądze' dede-s-i 'jego dziadek';
-ş-: w sufiksie liczebników rozdzielczych -(ş)ar, -(ş)er:
iki-ş-er 'po dwa', yirmi-ş-er 'po dwadzieścia', alt?-ş-ar 'po sześć';
-y-: przed sufiksem accusativu; araba-y-?, przed sufiksem osobowym 1. os. lp. talebe-y-im, jako pozostałość pełnej formy ile, iken, ise, idi, imiş po tematach zakończonych na samogłoskę: y-le; -y-ken; -y-se; -y-di, -y-miş.
Akcent (Vurgu)
W języku tureckim akcent nie odgrywa takiej roli jak np. w rosyjskim. Akcent pada, poza wyjątkami, na ostatniej sylabie słowa: kalém 'pióro', kalemlér 'pióra', kalemlerím 'moje pióra'.
Wyjątki
1. Wyrazy zapożyczone, głównie z języków europejskich, mają często akcent na drugiej sylabie od końca : lokánta 'restauracja', rádyo 'radio', bálo 'bal'.
2. Nazwy geograficzne mają niekiedy akcent na drugiej lub trzeciej sylabie od końca: Ánkara, Várşova, Mériç, Áfrika, ?spánya, Tóros da?lar?.
3. Niektóre określenia pokrewieństwa mają akcent na drugiej sylabie od końca: téyze 'ciotka', ánne 'matka', yénge 'bratowa'.
4. Niektóre nazwy zwierząt i owadów mają akcent na drugiej sylabie od końca: karínca 'mrówka', çekírge 'konik polny'.
5. Większość przysłówków i wykrzykników: daíma 'zawsze', şímdi 'teraz', buráda 'tutaj'.
Ale: iyí 'dobrze', fená 'źle'.
6. W wyrazach złożonych oraz przymiotnikach reduplikowanych akcent pada na pierwszy wyraz złożenia: báşbakan 'premier' (< baş +bakan); karágözlü 'czarnooki' (< kara + gözlü); yépyeni 'nowiutki' (< yep + yeni).
7. W następujących sufiksach akcent pada na pierwszą sylabę sufiksu: -(y)?nca4, -arak2: gidínce, yapárak.
8. Istnieje kilka sufiksów nieakcentowanych, akcent pada wówczas na sylabę poprzedzającą sufiks :
-(y)la, -(y)le 'z, za pomocą': otobüsle 'autobusem', babáyla 'z ojcem'.
-ca4, - tworzy przysłówki i nazwy języków: insánca ' ludzko, humanitarnie', Türkçe 'turecki, po turecku', Rúsça 'rosyjski, po rosyjsku'.
-ken 'gdy, kiedy, -ąc': yapárken 'robiąc, kiedy robi'.
-ma, -me - sufiks przeczenia: gítmedi 'nie poszedł'.
-cas?na4, 'jakby': içeriye girércesine 'jakby chciał wejść do środka'.
-madan, -meden - gerundia wyrażające niewykonanie.
-maks?z?n, -meksizin - czynności: gélmeden lub gélmeksizin 'nie przychodząc'.
-leyin - określa przysłówki czasu: sabáhleyin 'rankiem', akşámleyin 'wieczorem'.
-yor - sufiks czasu teraźniejszego: gidíyor 'idzie'.
-?n4, -?n?z4 - sufiks trybu rozkazującego 2. os. lm.: söyléyin lub söyléyiniz 'powiedzcie'.
Sufiksy osobowe czasu teraźniejszego: -?m4, czasu przeszłego dokonanego:
-d?, przeszłego niedokonanego, -m?ş, trybu warunkowego -sa:
üniversitedéyim 'jestem na uniwersytecie', talebéydi 'był studentem", telebéymiş 'był chyba studentem', gítse 'jeśli idzie'.
Partykuła da, de 'także, też, również': síz de 'wy również'
Spójnik ki 'że, żeby': istedí ki 'chciał żeby...'
Postpozycje gibi 'jak', için 'dla': áy gibi 'jak księżyc', bizím için 'dla nas'
