Jaskinie Adźanta - Konrad David

Wstęp

Niniejszy przewodnik jest odpowiedzią na brak materiałów wprowadzających do kultury buddyjskiej Indii w języku polskim. Indie obfitują w zabytki zarówno okresu pierwotnego (hinajany), jak i wtórnego (mahajany), czego najznamienitszym przykładem są właśnie jaskinie w Adźancie. W żadnym innym miejscu na ziemi buddyzm nie pozostawił po sobie tak bogatego materiału badawczego. Nic w tym dziwnego; wszak buddyzm narodził się w Indiach i tutaj osiągnął szczyt swojej popularności. Choć na wiele wieków zanikł, dzisiaj się z powodzeniem odradza, obejmując swoim zasięgiem coraz szersze terytorium. Szczęśliwie także w Polsce zainteresowanie buddyzmem wzrasta. Warto tutaj nadmienić, że w miejscowości Fardapur, która leży tuż przy jaskiniach Adźanty, prowadzony jest polski klasztor tradycji therawada. Trudno o miejsce bardziej odpowiednie; Adźanta jest bowiem jednym z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych, absolutna "must see" na liście zaangażowanego religijnie buddysty.

Należy wspomnieć, że historia buddyzmu jest niezwykle barwna i ciekawa. Jaskinie Adźanty stanowią jej namacalny dowód. W pierwszym okresie buddyzm związany był praktycznie wyłącznie z mnichami prowadzącymi podróżniczy tryb życia. Taki tryb praktyki narzucony został przez samego założyciela buddyzmu, księcia Sidharthę Gautamę. Do końca swoich dni prowadził on życie sanjasina, wędrownego ascety, którego określa się we współczesnych Indiach także terminem sadhu lub guru. Praktyka ta opierała się na wędrowaniu. Budda pozwalał swoim uczniom pozostawać w jednym miejscu zaledwie podczas okresu monsunów, w którym pielgrzymowanie stawało się bardzo utrudnione. Wówczas to mnisi zaszywali się na okres trzech miesięcy w wiharach lub jaskiniach. Tradycja w tej formie trwała przez pierwsze stulecia buddyzmu. Okres ten był niezwykle blisko spokrewniony z dżinizmem, od którego ówczesny buddyzm zaczerpnął większość praktyk. Dżinizm jest starszy od buddyzmu i przez większość czasu występował z nim równolegle. Jednocześnie założenia dżinistów są takie same, jak w buddyzmie hinajana. Obie religie posiadają bliźniacze pięć wskazań, praktykę pielgrzymowania przez 9 miesięcy w roku oraz takie same techniki medytacyjne i jogiczne. Doprowadziło to do sytuacji, w której dżinizm uważany był za odłam buddyzmu.

Pierwsze dwa buddyjskie sobory odbyły się, a jakżeby inaczej, w jaskiniach, w których pierwsi mnisi zatrzymywali się podczas pory deszczowej. Ascetyczna reguła nie wszystkim się jednak podobała i coraz większa liczba duchownych wybierała komfortowe życie świeckie, zachowując jednak swoje religijne dystynkcje. Wielki entuzjasta buddyzmu, król Aśoka, w III wieku przed Chrystusem postanowił uporządkować kwestie przestrzegania Winaji. Zwołał radę starszych, na której ustalono zasady buddyjskiej praktyki. Ponieważ Winaja, czyli kodeks życia zakonnego, jest ułożony w taki sposób, by żaden mnich nie mógł wystąpić przeciw innemu mnichowi, uporządkowanie Sanghi musiało spaść na barki osoby świeckiej. Król Aśoka nie musiał trzymać się dyscypliny zakonnej; użył więc swojej władzy do oczyszczenia Sanghi ze zbyt liberalnych i nieuczciwych mnichów. W tym okresie wymagana od nich była znowu pierwotna bezdomność i ubóstwo. Dzięki hojności Aśoki wybudowanych zostało wiele miejsc zgodnych z zaleceniami Winaji (kodeksu życia zakonnego pozostawionemu mnichom przez Buddę). Miejscami tymi były między innymi wykute w skałach jaskinie.

W pierwszym okresie jaskinie były wykonane niezwykle majestatycznie z niebywałym wręcz pietyzmem. Co ciekawe, ich wartość pragmatyczna wówczas dominowała. W jaskiniach tych nie było posągów Buddy, przedstawień bodhisattwów (tych wprowadziła dopiero późniejsza mahajana), ani żadnych przedstawień istot boskich. Praktyka mnicha opierała się wówczas na pracy nad samym sobą, natomiast kult był postrzegany jako wypaczenie. Pierwotny buddyzm zrywał bowiem z hinduską mistyką, z niezrozumiałymi rytuałami i czczeniem wedyjskich idoli. Z układu pomieszczeń można wywnioskować, że główną praktyką było okrążanie stupy, coś na kształt dzisiejszej medytacji vipassana. W tym stanie buddyzm przetrwał kolejne 400 lat.

W drugim wieku naszej ery w buddyzmie nastąpiło spore rozprężenie. Pojawił się kult obrazów i figur, a rodząca się mahajana wprowadziła swój własny model bodhisattwów, nie wymagający już tak wielkiego poświęcenia. Mnisi zaczęli używać pieniędzy i zadurzali się w coraz większym komforcie, co znajduje odzwierciedlenie także w bogatej ornamentyce. Jaskinie z tego okresu są podobne do siebie niezależnie od reprezentowanej religii, czego dowodem jest kompleks w nieodległej Ellorze. Mieszkali tam równocześnie mnisi zarówno buddyjscy, dżinijscy, jak i hinduscy. Ich świątynie i wihary wykazują bardzo dużo podobieństw architektonicznych. Można rzec, że podział religijny coraz bardziej się zacierał. Postępujący liberalizm niemalże zrównał hinduizm z buddyzmem, w efekcie praktycznie go wchłaniając. Odpowiedzią na postępującą degenerację życia duchowego były nauki Adi Śankary, który dharmę podobną do buddyjskiej zintegrował z wierzeniami hinduskimi, tworząc nowy kierunek filozoficzny. Ósmowieczny buddyzm był już tak bardzo uwikłany w hinduizm, że zatracił swoją odrębność; odrębność, która tysiąc lat wcześniej zadecydowała o jego sukcesie. Powiew świeżości w życie religijne tchnęła adwaita wedanta, doprowadzając jednocześnie do niemal całkowitego zaniku buddyzmu w Indiach i powrotu hinduizmu. Od dziesiątego wieku buddyzm w Indiach występuje już jako część hinduizmu, a Budda uznany zostaje dziewiątym wcieleniem Wisznu.

Informacje ogólne

Spośród wszystkich starożytnych monumentów, wykute w skale jaskinie niedaleko miejscowości Ajdźanta zajmują miejsce wyjątkowe, szczególnie ze względu na najdoskonalsze w Indiach przykłady malowideł naściennych. Są one wybitnie cenne i szeroko znane, nie znajdując równego sobie konkurenta, poza może równie doskonałym Tadż Mahal. Nazwa Adźanta oczarowuje hinduski umysł, rodząc w wyobraźni doskonałość artystyczną starożytnego malarza. Od czasu swojego odkrycia na początku XIX wieku malarstwo Adźanty odcisnęło znaczące piętno na artystycznych poszukiwaniach w całym kraju. Największą inspirację przyniosły ożywieniu sztuki w pierwszych dekadach dwudziestego wieku, generując artystyczne trendy nie tylko we współczesnych Indiach, ale także wpływając na twórczość często odległych krajów.

Jaskinie znajdują się w odległości 6,5 km od wsi Fardapur, 101 km na północ od miasta Aurangabad, stolicy powiatu stanu Maharasztra, z którego można tutaj dojechać drogą nr 8, a także 55 km od miasteczka Dżalgaon, które posiada połączenie kolejowe z Bombajem (420 km) i Nowym Delhi (1120 km). Do Dżalgeon można także dostać się bezpośrednim pociągiem z Waranasi w stanie Uttar Pradesz, które jest także jednym z głównym miejsc pielgrzymkowych buddystów. Posiadający nawigację GPS mogą posłużyć się danymi lokalizacyjnymi: 20° 32'N, 75° 45' E. Do wioski Fardapur można się dostać autobusem z Aurangabad lub z Dżalgaon. Należy dojechać do skrzyżowania "T-Junction", na którym jest rozległy parking, restauracje i sklepy z pamiątkami, skąd na obszar jaskiń dowożą turystów wewnętrznie kursujące autobusy. Trasa ma długość 4km i technicznie można ją przebyć także pieszo (oszczędzając 20 rupii indyjskich na bilecie). Należy jednak wziąć pod uwagę, że jaskinie leżą na terenie dość dzikim, na którym na wolności żyją i polują pantery i, według relacji strażników jaskiń, także tygrysy. Droga jest zabezpieczona z obu stron płotem z drutu kolczastego, zadaniem którego jest odseparowanie jej od dzikich zwierząt. Drut nie chroni jednak przed wężami, należy więc zachować uwagę przy poruszaniu się pieszo.

W osadzie leżącej tuż w pobliżu jaskiń nie ma miejsc noclegowych. Najbliższe hotele znajdują się w wiosce Fardapur, które należy rezerwować z wyprzedzeniem. W Fardapur prowadzona jest przez polską Sanghę wihara, w której można w nagłych przypadkach bezpłatnie przenocować. Należy jednak zaznaczyć, że warunki w wiharze są iście spartańskie, udostępniony zostanie zaledwie kawałek podłogi. W świątyni obowiązują też pewne zasady, które należy uszanować.

Monument czynny jest od wtorku do niedzieli w godzinach 9:00-17:30. Cena biletu wstępu na obiekt dla obcokrajowców wynosi ? 500, podczas gdy obywatel Indii płaci za niego jedynie ? 25. Pocieszającym jest fakt, że dzieci do 15-go roku życia wchodzą na teren jaskiń bezpłatnie. Bezpłatne też są toalety i woda pitna. Biletów nie trzeba rezerwować z wyprzedzeniem. Dostęp do kas jest bezproblemowy. Obok nich znajduje się restauracja, księgarnia i sklep z pamiątkami.

Obiekt jest położony w dość trudnym terenie; odwiedzających czeka pokonanie wielu stromych schodów i ciasnych przejść. Osoby z ograniczeniami ruchowymi mogą skorzystać odpłatnie z niesionej przez czterech tragarzy lektyki. Na turystów czekają także anglojęzyczni przewodnicy, których można za dodatkową opłatą wynająć. Ceny lektyki i przewodnika wahają się w zależności od okresu i natężenia ruchu turystycznego. Negocjowane są indywidualnie i w ruchliwych okresach mogą drastycznie poszybować w górę. W trakcie okresu monsunowego, czyli od czerwca do października turystów jest mniej, choć same jaskinie wówczas wyglądają najlepiej. W jaskiniach można robić zdjęcia, choć ze względów technicznych w niektórych jaskiniach z naściennymi malowidłami zabronione jest używanie lampy błyskowej. Na terenie jaskiń mieszkają małpy, które dość bezpardonowo podchodzą do ludzi. Należy uważać na niesione w rękach przedmioty, gdyż mogą one zostać przez małpy skradzione. Szczególnie, gdy zawierają pożywienie. Osobom z ograniczonym czasem odwiedzin zaleca się odwiedzenie co najmniej jaskiń numer 1, 2, 9, 10, 16, 17, 19 i 26.

[1] Portyk (łac. porticus "kolumnada, kryte przejście") - część budynku na planie prostokąta z jednym lub kilkoma rzędami kolumn, które wspierają dach, otwarta co najmniej z jednej strony, najczęściej jedno- lub dwukondygnacyjna, czasami zwieńczony frontonem

[2] Abakus (gr. ábaks, łac. abacus) - czworoboczna płyta będąca najwyższą częścią głowicy kolumny, pośrednicząca wraz z nią w przenoszeniu ciężaru belkowania na trzon kolumny.

[3] Kirtimukha ("chwalebną twarz") to nazwa srogiej twarzy potwora z wielkimi kłami i otwartymi ustami, bardzo powszechnej w ikonografii architektury świątyni hinduskiej i architektury buddyjskiej w Azji Południowej i Azji Południowo-Wschodniej. W Azji Południowo-Wschodniej jest często nazywany Kala, a w Chinach jest znany jako taotie, co oznacza "Mistrz pożądania". W przeciwieństwie do innych hinduskich legendarnych stworzeń, na przykład makara (morskiego potwora), kirtimukha jest zasadniczo ozdobnym motywem w sztuce, który wywodzi się z legendy ze Śkanda Purany.

[4] Fryz (wł. fregio) - pośredni, poziomy człon belkowania z reguły położony między architrawem i gzymsem; ogólnie - każdy poziomy pas dekoracyjny. W architekturze frys jest często zdobiony płaskorzeźbami, był jednym z najbardziej ozdobnych elementów antycznych świątyń. W porządku doryckim składał się z następujących na przemian po sobie metop i tryglifów.

[5] Architraw (epistyl, nadsłupie) - główny (najniższy) poziomy człon belkowania antycznego, który podtrzymywał belki stropu. Spoczywał on bezpośrednio na kolumnach.

[6] Naga, Nagowie (sanskryt: n?ga) - w mitologii hinduskiej wężokształtne bóstwa wodne, prawdopodobnie pochodzenia przedaryjskiego. Mieszkają w podziemnym mieście Bhogawati, gdzie strzegą skarbów ukrytych w ziemi, czasami dzieląc się z nimi ze śmiertelnikami.

[7] Pilaster - element architektoniczny w formie płaskiego filara, nieznacznie występującego przed lico ściany. Pełni on zarówno funkcję konstrukcyjną, jak też dekoracyjną (rozczłonkowuje ścianę). Może stanowić część obramienia otworów okiennych, drzwiowych lub bramnych. Podobnie jak kolumna składa się z głowicy (najczęściej w którymś z klasycznych porządków), gładkiego lub kanelowanego trzonu oraz czasami z bazy i cokołu.

[8] Makara - w mitologii indyjskiej stwór wodny przedstawiany z paszczą krokodyla i ogonem ryby lub jako półsłoń-półryba. Może mieć cztery bądź dwie łapy. W ikonografii hinduskiej często występuje jako wahana bóstw związanych z wodą, np. Gangi, bogini rzeki Ganges lub boga wód Waruny.

[9] Czamara to narzędzie służące do odganiania much. Podobny gadżet w gorącym tropikalnym klimacie jest używany jako wachlarz, czasem jako część insygniów królewskich i nazywany czowrie, cz?mara lub prakirnaka (w Azji Południowej i Tybecie).

[10] Diament w Ręce (skt. Wadżrapani, tyb. Cziano Dordże) - w buddyzmie tybetańskim budda będący ucieleśnieniem mocy i energii wszystkich buddów.

[11] Temin n?jik? (??????) odnosi się do "bohaterki" w dramatycznym przedstawieniu, stosowanym w klasycznej tradycji tańca indyjskiego i spektaklu, znanego również jako Bharatanatjam. W przedstawieniu każdego nastroju lub sentymentu występuje przedstawienie taneczne lub przedstawienie dramatyczne medium bohatera (najaka) i bohaterki (najika).

[12] Karu?? (pali, sanskryt) jest buddyjską oraz dźinijską koncepcją miłości. Pojęcie to tłumaczone jest również jako serdeczne współczucie. Jest kluczowym aspektem w buddyjskiej szkole mahajany.

[13] "Klasyczna era" pod redakcją R.C. Majumdar i A.D. Pusalker (Bombay, 1954) str. 544

[14] Wadżrasana to asana na kolanach w hatha jodze. Średniowieczne teksty opisują różne pozy pod tą nazwą. Nazwa pochodzi od sanskryckich słów wadźra (broń), której nazwa oznacza także "piorun" lub "diament" i ?sana, co oznacza "postawę" lub "siedzisko". Nazwa wadźrasana oznacza także średniowieczne miejsce do medytacji, ale użycie teminu było bardzo zróżnicowane.

[15] Bhikkhu oznacza mężczyznę przyjmującego pełne święcenia zakonne. Żeńska forma to bhikkhuni.

[16] Jaksza - klasa bóstw w mitologii indyjskiej, reprezentujących siły przyrody. Pojmowane zazwyczaj jako duchy lasów i gór. Żeński odpowiednik jakszy to jakszini. W sztuce indyjskiej jakszowie są przedstawiani jako groźni wojownicy, bądź jako przysadziste karły, zaś jakszini jako uśmiechnięte młode kobiety o zmysłowych kształtach.

[17] Faxian (337-422 r.) - chiński buddysta, słynny ze swoich pielgrzymek. W latach 399-413 po opuszczeniu Luoyangu poprzez Dunhuang, pustynię Takla Makan, Chotan i Himalaje dotarł do Indii, które były wówczas pod panowaniem dynastii Guptów. Odwiedził m.in. Waranasi, Gandh?rę, Bodh Gaję, Magadhę i Patnę. Był także w Turkiestanie i Afganistanie - wówczas wielkich centrach buddyzmu. Z Bengalu udał się na Sri Lankę (414 r.), gdzie tak jak i dziś panowała therawada. Przebywał w tym kraju 2 lata. Dotarł także na Jawę, która nie była jeszcze wówczas buddyjska. Odwiedził 30 krajów. Po powrocie zamieszkał w ówczesnej stolicy południowego cesarstwa, Nankinie. Do Chin przywiózł kilka wersji winaja pitaki. Podczas jego pielgrzymki buddyzm w Indiach był w pełni rozkwitu, chociaż już rysowały się pewne oznaki rozkładu. Na życzenie Kumaradżiwy pozostawił po sobie spisane cenne zapiski z podróży "Uwagi o buddyjskich królestwach" (chin. Foguoji). Są one najważniejszym źródłem informacji o historii i kulturze Indii jak i buddyzmie w IV i V wieku.

[18] Maswerk (z niem. Maßwerk) - dekoracyjny, geometryczny wzór architektoniczny odkuty z kamienia lub zrobiony z cegieł, używany do wypełnienia górnej części gotyckiego okna, przeźrocza, rozety itp. Występuje także jako dekoracja ścian, murów, wimperg, blend.

[19] Amalaka - element architektoniczny o kształcie pierścieniowym ze żłobkowanymi ścianami bocznymi, który zwykle wieńczy wieżową część śikhary. Amalaka kształtem przypomina zgnieciony indyjski owoc o nazwie amalaka, skąd bierze swoją nazwę.

[20] Awalokiteśwara lub Padmapani jest bodhisattwą, który ucieleśnia współczucie wszystkich buddów. Jest różnie przedstawiany i opisywany w różnych kulturach jako mężczyzna lub kobieta. W Tybecie jest znany jako Chenrezig, a w Kambodży jako Awloketeśwar. W buddyzmie chińskim Awalokiteśwara ewoluowała w nieco inną kobiecą postać Guanjin, znaną również w Japonii jako Kanzeon lub Kannon. Nazwa powstała z sansktryckiego zakończenia - iśwara "pan", "bóg"; ale Awalokiteśvara nie występuje w sanskrycie przed siódmym stuleciem. Bodhisattwa przedstawiona jako iśwara wykazuje silny wpływ hinduizmu, ponieważ termin iśwara był zwykle związany z hinduskim pojęciem Wisznu (w wisznuizmie) lub Śiwy (w sziwaizmie) jako Najwyższego Pana, Stwórcy i Władcy świata.

[21] Dź?takam?l?, "Girlanda opowieści dż?taka" to zbiór 34 historii Dź?taka napisanych w sanskrycie w IV wieku ne przez mnicha ?rjas?rę. Jest powszechnie uważany za jedno z największych arcydzieł literatury sanskryckiej. Wiele rzeźbionych paneli wielkiej stupy Borobudur na wyspie Jawa w Indonezji także przedstawia sceny z Dź?takam?l?.

[22] Spandrel to trójkątna przestrzeń, zwykle spotykana w parach, między szczytem łuku a prostokątną ramą; między wierzchołkami dwóch sąsiadujących ze sobą łuków lub jednym z czterech odstępów między okręgiem w kwadracie. Często są wypełnione elementami dekoracyjnymi.

[23] Śakra - władca nieba buddyjskiej kosmologii (dolnego królestwa buddyjskiego nieba dla hinduistycznych bogów) i jedno z wcieleń boga Indry. Według mitologii mahajany, Śakra propagował nauki Buddy w czasie jego minionych wcieleń.

[24] Awad?na (pali Apad?na - "legenda") jest odpowiednikiem zbioru Dźataka spisanym w sanskrycie. Spisany przez szkoły mahajany zbiór jest młodszy od zbioru palijskiego.

[25] Śalabhandźika - popularny motyw w starożytnej rzeźbie indyjskiej, przedstawienie nimfy jakszi stojącej pod drzewem w pełnej gracji pozie nazywanej tribhanga. Sanskrycka nazwa śalabhandźika znaczy "odłamująca gałązkę drzewa śala". Tego typu przedstawienia, zwane madanika, zazwyczaj wkomponowane są w obiekty architektoniczne, często występują w architekturze buddyjskiej, gdzie nawiązują do narodzin Buddy pod drzewem śala. Według tradycji podczas porodu matka Buddy chwyciła gałąź tego drzewa.

[26] Ganowie - w mitologii indyjskiej klasa istot o stosunkowo negatywnym wydźwięku. Są związani z Śiwą, opisywani są często jako stanowiący orszak tego boga. Przywódcą ganów jest syn Śiwy i Parwati, Ganeśa, stąd bywa tytułowany jako Ganapati. Buddhaghosa wspomina o pałacach Ganadewa-puttów ("Ganadevaputtana ca vim?n?ni") wśród tych widzianych przez króla Nemi, gdy Matali prowadził go przez świat dewów.

[27] Ś?rd?la był szpiegiem R?wa?y (R?m?ya?a), który poinformował go o nadciągającym R?mie. W buddyzmie często oznacza bohatera. Przedstawia się go jako tygrysa, według tradycji indyjskiej, króla zwierząt.

[28] Ja??muku?a dosłownie oznacza "włosy przebrane za koronę". Jata oznacza zebrane włosy, a muku?a oznacza koronę. Jeśli kok na głowie bóstwa przypomina koronę, nazywa się to "ja??muku?a". W sztuce indyjskiej często zdobi głowę Śiwy, Brahmy, a nawet P?rwat? praktykującego ascezę.

[29] Abhaja-mudra (sanskryt dosłownie "gest braku lęku") - w ikonografii hinduskiej i buddyjskiej tzw. Mudra "braku strachu" (a-bhaja) symbolizująca gest opieki. Stojąca lub siedząca postać ukazywana jest z podniesioną prawą dłonią z wyprostowanymi palcami, niekiedy także oburącz. W pozie tej przedstawiany jest często historyczny Budda i Awalokiteśwara, a także niektóre bóstwa hinduskie.

[30] Według autorów "Epigraphia Indica", XXXIII (1960), str. 239.

[31] Wara-murdra (ang. varadamudra) - dłoń prawej ręki wyciągnięta jest do góry, a palce są skierowane w dół. Często otwarta ręka jest pokazana z pączkiem lotosu na środku. Mudra symbolizuje rozdawanie dobrodziejstw.

[32] Absyda (lub apsyda) - pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy lub wieloboku, dostawione do bryły świątyni i otwarte do jej wnętrza. Zazwyczaj zamyka prezbiterium, czasem nawy boczne i ramiona transeptu lub westwerk. Absyda jest zwykle mniejsza lub równa bryle części budynku, która jest przez nią zamknięta.

[33] Harmika (skryt hammija "dom" lub "pawilon") jest rodzajem stup przypominających ogrodzenie lub sześcian, które mogą także przybrać kształt zamkniętego pudełka.

[34] Triforium lub tryforium (z łac. tri- mający trzy części i fores - drzwi, brama) - okno składające się z trzech części W romańskiej i gotyckiej architekturze sakralnej galeryjka mieszcząca się wewnątrz kościoła, w grubości muru (w przeciwieństwie do empory). Korytarzyk ten biegnie między strefą okien i strefą arkad, w nawie głównej, prezbiterium i transepcie. Otwarty jest do wnętrza przegrodą z trójdzielnych arkadek. Rząd arkadek bywał także pozbawiony galeryjki i prześwietlony oknami w murze zewnętrznym. Pozbawiony zarówno galeryjki, jak i okien, tworzy tzw. ślepe triforium.

[35] Termin arris pochodzi od łacińskiego arista, co oznacza kłos zboża lub rybie ości. W architekturze arris jest ostrą krawędzią utworzoną na przecięciu się dwóch powierzchni, takich jak rogi elementu murowanego, tutaj forma żeber.

[36] Torana to brama o konstrukcji słupowo-belkowej, jedna z czterech prowadzących do stupy.

[37] Dhoti - tradycyjny strój męski noszony w Indiach składający się z upiętego w pasie kawałka materiału (bawełna, jedwab) o długości 4-5 m i ok. 1 m szerokości. Dhoti występuje zwykle w jasnych kolorach (białym, szarym, jasnobrązowym, żółtym itp.). Kolor szafranowy zarezerwowany jest dla mnichów żyjących w celibacie.

[38] Indra - w mitologii indyjskiej jeden z najważniejszych bogów panteonu wedyjskiego, najczęściej wymieniane w Rygwedzie bóstwo, król bogów.

[39] Figowiec bengalski zwany też banianem - gatunek drzew z rodziny morwowatych. Banian jest świętym drzewem hinduizmu oraz pierwotnie także buddyzmu (obecnie jest nim ficus religiosa).

[40] Bhadra w sanskrycie oznacza Pomyślny lub Łaskawy, podczas gdy aśana pozę Jogi. Jest to rodzaj siadu, w którym leżące bokiem stopy złączone są ze sobą podeszwami tuż przy kroczu, a kolana płasko położone na boki.

[41] W samapada głowa i ciało są wyprostowane, a nogi i ręce są blisko siebie.

[42] Nazwa si?h?sana pochodzi od sanskryckiego słowa simha, co oznacza "lew" i asana, co oznacza "postawa" lub "siedzenie". Chociaż zgodnie z Mah?praj??p?ramit?ś?stą siedzisko lwa należy rozumieć w sensie symbolicznym jako siedzisko lwa-człowieka (purusanasha), Budda jest czasami przedstawiany w pozycji siedzącej na si?h?sana, "tronie wspartym przez lwy" (mahajana).

[43] Merlon jest zwieńczeniem pionowej ściany w fortyfikacjach. W merlonach są czasami pozostawione wąskie, pionowe szczeliny przeznaczone do obserwacji i prowadzenia ostrzału.

[44] Gupte, Ramesh Shankar; Mahajan, B. D. (1962) "Ajanta, Ellora and Aurangabad Caves" str. 82-83

[45] Shikhara lub Śikhara (sanskryt "szczyt górski") odnosi się do wysmukłej się wieży w hinduskiej architekturze świątynnej północnych Indii, a także często używane w świątyniach dźinijskich. Shikhara nad komnatą garbhagriha, w której znajduje się bóstwo przewodnie, jest najbardziej widoczną i widoczną częścią hinduskiej świątyni w północnych Indiach.

[46] Mandapa (pawilon) - obiekt sakralny charakterystyczny dla południowych Indii, prawie zawsze z kolumnami ( w liczbie nawet do 1000 sztuk). W południowych Indiach najczęściej z płaskim dachem. Termin może oznaczać też pomieszczenie poprzedzające świątynię, rodzaj narteksu oraz sanktuaria i wolno stojące budynki na terenie świątynnym. Mandapy przyświątynne często wykorzystywane są do praktyki tańców religijnych i do zgromadzeń wiernych. Określenie mandapa używane również w stosunku do indyjskich świątyń wykutych w skale.

[47] Pralambapada-asana - pozycja "europejska", postać siedzi na tronie, obie nogi zwisają swobodnie, a stopy spoczywają na ziemi. Ta pozycja wskazuje, że przedstawiona osoba jest głęboko zamyślona.

[48] Tonsura (łac. strzyżenie) - wygolony krążek obejmujący ciemię (w chrześcijaństwie włosy okalające wygolone miejsce miały przypominać koronę cierniową) lub ogolona cała głowa (w buddyzmie).

[49] Sudż?t? była mleczarką, która nakarmiła mlekiem i ryżem księcia Gautamę, kończąc jego sześcioletnią ascezę. Był tak wychudzony, że niesłusznie uważała go za ducha drzewa, który spełnił jej życzenie posiadania dziecka.

[50] Pierwsze opowiadanie o Trapusie i Bahalice pojawia się w Winaji, gdzie ofiarowują Buddzie jego pierwszy posiłek po Oświeceniu, przyjmują schronienie w Dhammie (podczas gdy Sangha jeszcze nie została ustanowiona) i stają się pierwszymi uczniami Buddy.

[51] Asita, Kaladewala lub Kanhasiri był nauczycielem i doradcą Suddhodany, ojca Buddy. Jest najbardziej znany z przepowiedni, że książę Siddhartha z Kapilawastu stanie się wielkim władcą lub najwyższym przywódcą religijnym. Nazwa Asita dosłownie oznacza "nie przywiązanie". Asita jest opisany jako t?pasa, czyli praktykujący ascezę.

[52] 27 Buddów, którzy poprzedzili Gautamę Buddę (będącego 28-ym).

[53] Kinnara - nazwa na wpół-mitycznego plemienia opisywanego w literaturze wedyjskiej, które słynęło z doskonałych jeźdźców, być może związane z dzisiejszym rejonem Kinnaur w Himalajach. W późniejszym okresie przypisywano im nadnaturalne cechy, przedstawiając ich jako ludzi z głową konia (lub odwrotnie).

[54] W hinduizmie Manibhadra był awatarem Śiwy, którego wzywał, gdy był zły lub prowadził wojnę. W Mahabharacie Manibhadra jest wymieniany wraz z Kuberą jako wódz jakszów. Samjukta Nikaja wspomina, że Manibhadra mieszka w chaitji Manimala w Magadha.

[55] Artyści z Adźanty często grupowali epizody opowieści według miejsca ich wystąpienia, a nie według kolejności chronologicznej.

[56] (Ang.)Divy?vad?na lub Boskie Narracje są sanskrycką antologią buddyjskich opowieści o avadana, z których wiele pochodzi z tekstów M?lasarv?stiv?din vinaya. Datowane są na II wiek n.e. Zazwyczaj historie obejmują Buddę wyjaśniającego grupie uczniów, w jaki sposób konkretna osoba, poprzez działania z poprzedniego życia, osiągnęła szczególny karmiczny skutek w teraźniejszości.

[57] Rakszasa - w mitologii indyjskiej demon-ludojad, tytan, rodzaj złośliwego, złego ducha, olbrzyma, szkodnika, złośliwy potwór-olbrzym grasujący po zapadnięciu zmierzchu i żywiący się surowym mięsem, także ludzkim. W hinduizmie symbolizuje naturę mroczną (tamas), czyli taką w której przeważa nienawiść, naturę złą, która zadaje innym niezgodne z dharmą (religią) rany, cierpienia i krzywdy. Rodzaj żeński to rakszasi.

[58] S??k?śja to nazwa miasta, w którym Budda pojawił się po trzech miesiącach głoszenia swojej matce Abidharmy (zgodnie z relacją w Mah?praj??p?ramit?ś?stra): "Siedem dni później, eskortowany przez Brahmę po jego prawej stronie i Śakrę po jego lewej stronie, zstąpił z niebios Trajastriszśów cudownymi potrójnymi schodami i postawił stopę na ziemi w S?k?sja w lesie ?pajjura, u podnóża drzewa Udumbara (Ficus glomerata)". Legenda powstała w II w. n.e. w tradycji mahajana.

[59] Sharma, Ramesh Chandra (1994) "Bharhut Sculptures. Abhinav Publications" strona 51.

[60] Pierwotne najstarsze teksty wymieniały siedmiu buddów manuszi (inkarnacji). Około II w n.e. w kanonie palijskim (therawada) pojawiła się buddhava?sa (kronika buddów), rozszerzając ich ilość do 28. W późniejszym okresie mahajana rozpisała 108, 1000, aż nawet 84 tys. (w niektórych szkołach wadżrajany) poprzednich wcieleń Buddy.

[61] Według Bhikkhu Khantipalo termin "sugato" można przetłumaczyć jako "pomyślny", "szczęśliwy" lub bardziej dosłownie "ten, który poszedł do dobroci". Niektórzy uważają, że "Budda Sugata" odnosi się do awatara Buddy Wisznu, a Budda Sugata i Budda Gautama to dwie różne osoby. W ten sposób "Nie ma żadnych dowodów na to, że Sugata Buddha, inkarnacja Wisznu, był w jakikolwiek sposób związany z ateizmem" (Hughes, David Bruce Śr? Ved?nta-s?tra).