Islam w Europie. Bogactwo różnorodności czy źródło konfliktów? - Praca zbiorowa

Jan Tyszkiewicz

Akademia Humanistyczna w Pułtusku

Problem religijności muzułmanów litewsko-polskich należy badać wykorzystując wszystkie dostępne źródła. Nie jest to zadanie łatwe. Wszechstronne naświetlenie problemu przez źródła zewnętrzne (muzułmańskie i niemuzułmańskie) i powstałe w państwie polsko-litewskim (chrześcijańskie i własne muzułmańskie) stanowi pracochłonne i poważne wyzwanie dla badaczy. Naszą wypowiedź ograniczymy do uwag opartych o świadectwa i opinie chrześcijan, dotyczące współobywateli wyznania muzułmańskiego, żyjących w Polsce w XVI-XVIII w. Pomijamy świadectwa zapisane w środowisku muzułmańskim[6]. Źródła pisemne o rodzimych (krajowych) muzułmanach, powstałe wśród chrześcijan, nie odznaczały się przychylnością, były krytyczne lub tendencyjne, jednak często rzeczowe. Dlatego też ich świadectwo warto przywołać i należy uznać za stosunkowo ważne i dobrze informujące o różnych opiniach w tym zakresie.

Na wstępie chcemy objaśnić rozumienie, przez nas terminów - "religijność" i "pobożność". Otóż "religijność" traktujemy jako zespół przekonań i czynności związanych z wyznawaną religią, w tym przypadku z islamem. Termin "pobożność" przeciwstawiamy określeniu "bezbożności". O pobożności wolno mówić w sytuacji pełnego przestrzegania nakazów religijnych i wierzeniowych każdej religii, także tzw. pogańskiej, innej aniżeli religie uznające Jedynego Boga (mozaizm, chrześcijaństwo, islam). Pobożnym może być poganin przestrzegający zespołu norm religijnych obowiązujących w jego macierzystym społeczeństwie. Człowiek bezbożny odrzuca wierzenia religijne. "Bezbożny" jest to wyraz staropolski mający zbliżone znaczenie do współczesnego terminu "ateista". W przekonaniu ludzi wierzących okresu Renesansu, żyjących w XV-XVII stuleciu, określenie "bezbożny" było pejoratywne, negatywnie wartościujące[7]. Polemiści katoliccy terminu tego nadużywali czasem wobec muzułmanów. Uzasadniali to brakiem u nich kultu Syna Bożego Jezusa i zgodą na wielożeństwo.

Religijność muzułmańską w naszym państwie widziano wówczas jako praktyki wyznawców zasługujące na tolerowanie. Opinie nietolerancyjne występowały ale nie były dominujące. Wynikało to z wielu uwarunkowań: zwyczajowych, prawnych i religijnych funkcjonujących w wielonarodowym społeczeństwie chrześcijańskim (Polacy, Litwini, Rusini, Niemcy, Ormianie, Szkoci). Przez cały wiek XVI i XVII toczyły się zagorzałe spory katolików ze wspólnotami chrześcijańskich wyznań reformowanych, zwłaszcza z arianami i kalwinami. Ekscesy arian wobec krzyży i procesji katolików uznawano za łamanie zasad tolerancji i zgody międzywyznaniowej. Na tle tumultów, niszczenia zborów kalwińskich, gorących dyskusji i polemik prowadzonych w druku, między teologami różnych wyznań chrześcijańskich, milczący muzułmanie sunnici oceniani byli pozytywnie a w porównaniu do wyznawców mozaizmu nawet przyjaźnie. Ich spokój, poprawne stosunki z różnowiercami i katolikami, skutecznie hamowały niechęć i agresję wobec nich[8].

Podstawą tolerancji i wyważonej akceptacji muzułmanów była wiedza potoczna sąsiadów i innych mieszkańców Wielkiego Księstwa Litewskiego o podstawowych zasadach islamu. Były nimi przecież: Bóg Jedyny, Święta Księga - nawiązująca do Starego i Nowego Testamentu, obowiązkowe modlitwy, post i pielgrzymka, przestrzeganie Dziesięciorga Przykazań, wymóg życzliwości i pomocy wszystkim ludziom (wersja nakazu miłości bliźniego), wiara w Sąd Ostateczny. Jedynobóstwo i Przykazania Mojżeszowe były silną płaszczyzną porozumienia i kohabitacji muzułmanów z chrześcijanami i mozaistami. Szacunek muzułmanów do proroków Starego Testamentu i włączenie do ich szeregu Jana Chrzciciela i Jezusa Chrystusa ograniczały niechęć chrześcijan ale również konkretyzowały odrębności prawd wiary między stronami. Chrześcijanie odbierali religijność muzułmanów jako niepełną i ułomną, odrzucającą bóstwo osoby Jezusa jako Syna Bożego, zaprzeczającą Jego śmierci na krzyżu i oddalającą pojęcie grzechu pierworodnego[9].

Dla przeciętnego katolika, unity czy prawosławnego, mało wykształconego, "poganiam" i "bisurmanizm" muzułmanów, bo takich terminów używano, sprowadzał się głównie do tych właśnie różnic. Odrębność podkreślała bardziej praktyka dnia codziennego: oddzielne miejsca modlitw, oddzielne życie religijne, oddzielni i wybieralni przewodnicy duchowni. W poważniejszych wypowiedziach strony chrześcijańskiej wypływała sprawa wiary w Trójcę Świętą, jako zdecydowanie odrzucaną przez islam. Jednakże arianie, zwani też antytrynitarzami, w krzykliwym negowaniu dogmatu Trójcy Świętej posuwali się znacznie dalej, a mimo tego byli tolerowani aż do jawnej zdrady Ojczyzny (1656). W naukach kaznodziei katolickich gromiono "czczenie Mahometa" czyli uznawanie go za Proroka. Dowodem na "bezecność" i niemoralność Mahometa była jego aprobata dla wielożeństwa. Gorszono się tą sprawą chociaż muzułmanie w państwie polsko-litewskim od początku XV w. przestrzegali zasady monogamii. Zalecanie "wojny świętej" było przyczyną dawania Mahometowi - w polemikach i paszkwilach - epitetów: rozbójnik, złodziej, łotr i bałamut[10].

Muzułmanie w państwie polsko-litewskim spełniali wszystkie podstawowe kryteria ludzi religijnych[11]. Mieli własnych duchownych, skromne świątynie, świętą księgę Koran, czytali ją i przepisywali; uznawali religijną wartość przesłania Starego i Nowego Testamentu. Przestrzegali w każdym tygodniu dzień święty (piątek), codziennie modlili się - i to dwukrotnie częściej niż chrześcijanie - sprawowali ze swoim duchownym wszystkie najważniejsze obrzędy: nadawania imienia małemu dziecku, uroczystego wprowadzania dziecka do wspólnoty wiernych (lahi), zawiązywania małżeństwa i odprawiania pogrzebów. W sądzie i w wojsku mężczyźni składali przysięgę religijną, na Koran. W oddziałach wojskowych jazdy, składających się z muzułmanów, lub przy ich wyraźnej przewadze liczebnej, zabiegali o odrębny etat dla mołły (imama). W XVIII w. etat imama miały pułki jazdy tatarskiej. W źródłach chrześcijańskich, np. inwentarzach miast i dóbr z terenu Wielkiego Księstwa Litewskiego, używano nawet określenia "mołna ksiądz ich" lub "pop tatarski", co dowodzi równorzędnego traktowania duchownych muzułmańskich z kapłanami chrześcijańskimi[12].

Osobną dziedziną dokumentującą charakter i przejawy religijności muzułmańskiej na Litwie było sporządzanie przez ziemian tatarskich testamentów. Sądząc ze stosowanego formularza i formy tekstów testamentowych, sporządzali je chrześcijańscy pisarze sądów grodzkich lub byli koledzy i znajomi z jednego oddziału wojskowego, poproszeni o nadanie im właściwego brzmienia. Oczywiście w XVII w. testamenty muzułmanów mogli sporządzać inni muzułmanie dostatecznie wykształceni, zorientowani w analogicznych praktykach szlachty i biegle piszący po polsku. W tej sytuacji istotne jest stwierdzenie, że wola i zwyczaj religijny muzułmańskiego testatora były należycie opisane i zabezpieczone, przy udziale i wiedzy wybranych osób, w tym także chrześcijan. Testamenty świadczą o silnej więzi umierającego ze społecznością współwyznawców, trosce o rodzinę a zwłaszcza żonę. W testamencie przeznaczano określone sumy gotówki na religijny pogrzeb muzułmański, wynagrodzenie dla mołły (imama), czasem sumy do rozdania jako zapomogi dla biednych współwyznawców; określano podział majątku nieruchomego, rzadko przedmiotów[13].

Zamożniejszy muzułmanin, z grupy tzw. Tatarów hospodarskich ziemian, dokonywał także czasem darowiznę ziemi na rzecz wybranego meczetu. Zwiększał w ten sposób powierzchnię będącą do dyspozycji urzędującego mołły (imama). Ten podobnie jak chrześcijański duchowny miał przy świątyni (meczecie) swojej gminy wyznaniowej (dżamat) gospodarstwo, rolę i ogrody, zabezpieczające jego potrzeby materialne. Mniej zamożni muzułmanie ofiarowywali do meczetów lekkie dywany służące za ozdobne całuny potrzebne do obrzędów pogrzebowych. O tym zwyczaju wiadomości do środowiska chrześcijańskiego trafiały rzadziej[14].

Testament muzułmańskiego ziemianina brzmiał bardzo podobnie do ostatniej woli umierającego chrześcijańskiego szlachcica, katolika, prawosławnego czy kalwina. Miał charakter stanowy, związany z położeniem prawnym szlachty. Prawne i zwyczajowe położenie muzułmanów-ziemian tym tylko różniło się od położenia bojara-szlachcica, że nie przewidywało dla nich praw politycznych: udziału w sejmikach i sejmie, sprawowania państwowych urzędów za wyjątkiem stanowisk wojskowych. O tym w Wielkim Księstwie Litewskim powszechnie wiedziano i pamiętano[15].

Aprobatę chrześcijan zyskiwała uczciwość i prawdomówność muzułmanów. Nie wszyscy chrześcijanie aprobowali ich abstynencję. Typowe uczty i spotkania szlacheckie przewidywały obfite raczenie się winem i alkoholami. Chrześcijanie aprobowali u muzułmanów ramadan, długi post przypominający Wielki Post chrześcijański, poprzedzający Wielkanoc. Ze zrozumieniem przyjmowano także muzułmański obowiązek odbywania pielgrzymek. Oczywiście ich cel - w Mekce - budził zastrzeżenia. Jednakże Tatarzy muzułmanie litewscy odbywali również krótsze pielgrzymki do swoich najstarszych cmentarzy. Najsłynniejszy był w tym zakresie grób świętobliwego Kontieja, tzw. Kontusia, na terenie Nowogródczyzny, do którego udawano się w celach religijnych[16].

Cennym źródłem do tematu jest paszkwil Piotra Czyżewskiego pt. Alfurkan tatarski wydrukowany w Wilnie w 1616 i 1617 r.[17] Tekst miał pouczać i zawstydzać Tatarów muzułmanów, uderzając w ich religię, zwyczaje i aspiracje do szlachectwa. Paszkwil zarzucał krajowym oddziałom wojskowym złożonym z Tatarów muzułmanów rabunki i sugerował współodpowiedzialność za napady Tatarów krymskich. Wszyscy muzułmanie jako "nieprzyjaciele Krzyża Świętego" nazwani zostali bezbożnikami. W tendencyjnym tekście żądano ograniczeń ich życia religijnego, działalności gospodarczej i zmiany obyczajów. Postulowano zabronić kupowania dóbr ziemskich, posiadania czeladzi chrześcijańskiej (groźba przymusu pracy w niedzielę), surowo egzekwować podatek pogłówny (obowiązujący Żydów i mieszczan), karać śmiercią mieszane małżeństwa muzułmańsko-chrześcijańskie, zabraniać budowania meczetów i rozebrać niektóre itd. Prawo do budowy meczetów było ważnym sprawdzianem swobód religijnych. Muzułmanie w państwie polsko-litewskim wielokrotnie domagali się zniesienia ograniczeń (pozwolenia biskupów) w tym zakresie. Z tych zabiegów szczególnie dwa przypadki, z 1591 i 1677 r. są dobrze znane[18]. Konsekwentne zabiegi muzułmanów o możliwość wznoszenia meczetów wystarczająco przemawiają za ich religijnością jako grupy wyznaniowej. Szczegóły i zarzuty zawarte w Alfurkanie tatarskim obraz ten tylko uzupełniają: świętowanie piątku, abstynencja, sprowadzanie muzułmanek w celach matrymonialnych z Krymu czy Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, odrębna rota przysięgi, wyjazdy do Turcji itp.

Muzułmanie polsko-litewscy w XVI-XVII w. spełniali standardy ludzi religijnych. Przestrzegali zasad swojej religii. Otoczenie chrześcijańskie, zwłaszcza sąsiedzi okolic i osiedli tatarskich, mieli o nich dobre mniemanie i nieoficjalnie określali ich jako pobożnych lub "bojących się Boga". Publicznie pozytywne oceny zderzały się z agresją ksenofobów, fanatyków i nieudaczników żądających nietolerancji. Wyzwiska i zarzuty o "bisurmanieniu służby chrześcijańskiej", rzucane podczas obrad na sejmikach i sejmach, wynikały z rywalizacji gospodarczej i niezaradności części ziemian chrześcijańskich. Groźby śmierci za zawarcie małżeństwa z muzułmanami świadczą o atrakcyjności takich związków w oczach niektórych chrześcijan. Atrakcyjność ta nie wynikała zapewne z zamożności czy szlachectwa (niepełnego) ale raczej innych walorów osobistych kandydatów.

Forma wypowiedzi, dobór argumentów, epitety i nieoryginalność pism antyislamistycznych decydują o ich fragmentarycznej informacji rzeczowej. Alfurkan tatarski był dwukrotnie zamówiony - i zapewne subsydiowany - przez anonimowe "zacne osoby z Wielkiego Księstwa litewskiego" (1616, 1617 oraz 1640 i 1643). Nie spełnił jednak pokładanej w nim nadziei gdyż np. 300 egzemplarzy z pierwszego wydania nie udało się sprzedać. Atak na rodzimych muzułmanów nie miał więc szerszego poparcia chociaż w sejmie przeprowadzono niektóre ustawy antytatarskie. Tatarzy muzułmanie litewsko-polscy byli zakładnikami polityki Rzeczypospolitej wobec Turcji[19].

Zainteresowanie religijnością Tatarów i ich formami życia religijnego zdradzali jezuici. Relacja Baltazara Hostouskiego z 1570 r. dla generała zakonu mówi o muzułmańskiej "świątyni i szkole, w której uczą arabskiego" w Wilnie (oczywiście: Łukiszki). W praktyce była to nauka podstaw religii, tekstów koranicznych i pisma alfabetem arabskim. Od 1586 r. znany jest Derwisz Czelebi, sędzia w sprawach religii muzułmańskiej w Wielkim Księstwie Litewskim. Nie ma jasności jak długo działał i czy miał następcę. W 2 poł. XVII w. muzułmanie litewscy odwołują się do sądów religijnych w Turcji. O religijności muzułmanów polsko-litewskich świadczy też ograniczony zakres ich konwersji na chrześcijaństwo[20].

ABSTRACT

Written sources in the Polish-Lithuanian state from 15th to 18th century concerning the followers of Islam present various assessment. Catholic polemics against the infidels are characterized by intolerance against Muslims. The reluctance stemmed from theological assumptions because Muslims regarded Jesus only as a prophet. In a lampoon entitled Tatar Alfurkan (first issue 1616) Muslims were called heathens and pagans, which was not justified. Christians living in the Grand Duchy of Lithuania generally perceived Muslims in positive terms because they directly and continuously watched the religious life of Muslim Tatars. The Muslims obeyed the standards of pious people, had temples, clergy, services, prayers, pilgrimages, as well as the Koran, their holy book; they observed fasting, worshipped the Only God and obeyed the 10 Commandments of Moses. The approval and tolerance towards them were based on the recognition for their devotion and restraint in religious discussions, as required by Sunni Islam.

Jan Tyszkiewicz (ur. 1939), historyk, prof. zw. dr hab., pracownik Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego od 1962 oraz Akademii Humanistycznej w Pułtusku od 1996, tamże kierownik Katedry Historii Średniowiecznej. Mediewista i nowożytnik. W dorobku naukowym posiada 320 publikacji, w tym 11 książek; m.in. - Tatarzy na Litwie i w Polsce. Studia z dziejów XIII-XVIII w., 1989; - Ostatnia wojna z Zakonem Krzyżackim: 1519-1521, 1991; - Z historii Tatarów polskich: 1794-1944, 1998, II wyd. 2002; - Tatarzy w Polsce i Europie. Fragmenty dziejów, 2008; - Brunon z Querfurtu w Polsce i krajach sąsiednich, 2009. Redaktor i autor w opracowaniach zbiorowych: - Encyklopedia historii Polski. Dzieje polityczne, t. 1-2, 1994-1995; - Studia z historii średniowiecznej Europy Środkowo-Wschodniej, t. 1-2, 1998-2007; - Słownik historyczny Europy Środkowo-Wschodniej: Państwa grupy wyszehradzkiej, 2006.

Tina Liashchuk

Katolicki Uniwersytet Lubelski

Wydział Nauk Humanistycznych

Wybrany temat pracy obejmuje zagadnienia z zakresu historii, literatury, historii stosunków międzynarodowych oraz historii nauk politycznych. Podjęto próbę przeanalizowania wielu tematów, zdefiniowanie ustaleń i propozycji poszczególnych autorów na tle współczesnej sytuacji politycznej. W analizie tekstów zwróci się szczególną uwagę na dorobek prawosławnych polskojęzycznych oraz katolickich pisarzy, związanych swoim pochodzeniem z pogranicznymi obszarami, co spowodowało, iż liczba ich uwag na temat muzułmańskiego świata była dużo większa. Polityczna publicystyka i polityczne wiersze XVI-XVII wieku posiadają znaczny informacyjny potencjał, ale owe literackie utwory nie zostały w pełni wykorzystane jak źródła do badań na historią myśli społecznej.

Przy analizie utworów literackich skoncentrowano się nie na wydarzeniach wojennych z terenów Rzeczypospolitej, lecz na sposobach przeciwdziałania im i ocenach sytuacji, zaproponowanych przez autorów. Dla nas w publicystyce omawianego okresu najważniejszym było wyodrębnienie sposobu, w jaki ówcześni autorzy traktowali tureckie i tatarskie zagrożenie. Wybrany temat narzucił wykorzystanie konkretnych źródeł pisanych i literaturę przedmiotu. Zatem dla naszej pracy publicystyka stała się podstawowym źródłem. Wykorzystano wiele oryginalnych publicystycznych utworów przełomu XVI-XVII wieku, akty sejmów i sejmików, listy osób prywatnych i oficjalnych.

W końcu XVI w. Polska jeszcze nie weszła w konflikt zbrojny z Turcją, ale ze względu na zajęcie Węgier przez Turków realnym stało się zagrożenie w wyniku dalszej muzułmańskiej ekspansji na północ. Do tego idea walki z muzułmanami była specjalnie propagowana przez papiestwo. To spowodowało pojawienie się we wszystkich państwach chrześcijańskich, dotkniętych zagrożeniem, literatury antytureckiej. Przy czym zdecydowana większość jej autorów nie posiadała żadnej wiedzy o kulturze i religii wschodnich sąsiadów.

Na początkowym etapie swego rozwoju literatura antyturecka to były przedruki z języków niemieckiego i włoskiego. Z końcem XVI w. wzmocnione polsko-litewskie państwo zaczyna pretendować do roli przedmurza, które zdolne jest obronić cały świat chrześcijański od muzułmańskiego zagrożenia. Więcej uwagi Imperium Osmańskiemu poświęcają polscy historycy, np. Jan Długosz (1415-1480). W utworach Maceja z Miechowa (ok. 1457-1523) z początku XVI w. (pierwsze wydanie Kroniki Polskiej było w 1519 r) zostały opisane bitwy i drobne potyczki Osmanów i Polaków. Krótka historia Turków, napisana przez niego, weszła do jego Traktatu o dwóch Sarmacjach (1517).

Jednym z pierwszych poważnych antytureckich utworów w polskiej literaturze były turcyki Stanisława Orzechowskiego. To on właśnie odpowiedział na zainteresowanie społeczeństwa literaturą takiego rodzaju i wydał w 1543 r. De bello adversus Turcas suscipiendo...[21]. Niewątpliwymi wydają się literackie wartości utworów owego autora, ale niewiele pozytywnego możemy powiedzieć o znajomości Orzechowskiego świata Imperium Osmańskiego. Wśród innych niewyważonych ocen, dotyczących sytuacji politycznej naiwnymi wydają się być jego słowa o wojsku tureckim, które zostało scharakteryzowane przez niego jako zbieranina niewolników. Orzechowski pisał o tym, że armia muzułmańska jest słaba i nie przedstawia żadnej wartości bojowej. Zatem plany co do przyszłej wojny brzmiały bardzo optymistycznie. W sytuacji największego rozkwitu państwa tureckiego takie słowa nie odpowiadały rzeczywistości. Czy możemy twierdzić, że Orzechowski zupełnie nie zdawał sobie sprawy, jaka rzeczywiście była sytuacja wewnętrzna i zewnętrzna najbliższego muzułmańskiego sąsiada? Należy pamiętać o tym, iż jego utwory miały za cel pokrzepianie społeczeństwa, i dlatego brzmią tak optymistycznie. Pewnie sam autor wiedział o sile armii tureckiej, ponieważ był zmuszony uciekać przed muzułmanami, którzy doszli pod Wiedeń.

Ze względu na popularność De bello adversus Turcas suscipiendo..., potem napisano jeszcze kilka utworów z poradami dla króla i senatorów, jak skutecznie bronić się przed muzułmanami. Warto zauważyć, że utwory Orzechowskiego stały się klasyką politycznej publicystyki i cieszyły się wielką popularnością. Wielu autorów zapożyczyło idee i argumenty Orzechowskiego, przepisując i cytując je w swoich utworach. Błędne oceny i  nieścisłości, pojawiające się u Orzechowskiego były powtarzane przez jego zwolenników jeszcze przez wiele dziesiątek lat.

Jednym z podstawowych źródeł, wykorzystanych w prace, są utwory i opracowania katolickiego biskupa z Kijowa Józefa Wereszczyńskiego. Jego wizja i opinia jest niezwykle cenna, ponieważ mieszkał on najbliżej Turcji. Z siedemnastu wydanych przez niego utworów najbardziej cennymi dla naszej pracy są te, które były wydane po 1590 roku[22]. Występował w nich z licznymi inicjatywami politycznymi, adresowanymi do króla, senatu, papieża i do wszystkich monarchów europejskich. Wereszczyński przy tym nie ograniczał się tylko do publicystyki. Z jego licznego epistolarnego dorobku zostało kilka listów, które są cennym dodatkiem, pomagającym zrozumieć rozmach politycznej działalności kijowskiego biskupa. Siebie widział jako proroka, który powinien pokazać prawidłową drogę całemu społeczeństwu.

Jedną z najciekawszych prac, napisaną przez Wereszczyńskiego, wydano w 1595 r. Jest to Sposób osady nowego Kijowa...[23], który jest utworem oryginalnym, choć powtarzającym wiele z idei Orzechowskiego. Biskup proponuje przyjęcie bardziej aktywnej pozycji wobec muzułmanów. Nalega na organizowanie wypraw wojskowych, nie zapominając przy tym o budowaniu twierdz na ziemiach zagrożonych najazdami. Autor chce narzucić czytelnikowi rozumienie muzułmańskiego świata jako niebezpiecznego dla chrześcijaństwa. Niebezpieczeństwo tatarskie traktowane jest przez Wereszczyńskiego jako kara za grzechy chrześcijan. Występując w roli obrońcy całego świata chrześcijańskiego, wydaje Excytarz...[24]. Autor apeluje w nim do papieża i proponuje idealny jak mu się wydaje plan wojny. Rola każdego europejskiego króla w przyszłej wojnie, jak i  w przyszłym podziale świata, została dokładnie opisana[25]. Nawet car moskiewski miał brać udział w walce z muzułmanami[26], choć pamiętamy o tym, że relacje z Moskwą w tym czasie były dość niejasne. Wereszczyński proponuje odwołanie się do turcyków S. Orzechowskiego, i w sprawie wojny z muzułmanami zaleca korzystać z jego rad[27].

Opierając się na przykładach z historii starożytnej i współczesnej, Wereszczyński zwraca uwagę na zagrożenie ze strony Turków i Tatarów dla europejskiego chrześcijaństwa. W związku z tym autor zwraca się z apelem do władców europejskich o współpracę w walce z Turcją i  islamem. W końcu XVI w. wobec zajęcia Węgier przez Turków, Wereszczyński jako przewidujący prorok ostrzega przed zagrożeniem muzułmańskim. W jego pracach dostrzegamy bardzo emocjonalne podejście do spraw relacji z muzułmanami.

W pracach Wereszczyńskiego rozwinięty został temat ligi antytureckiej. Jego idee walki z muzułmanami opierają się na chrześcijańskiej jedności katolików i prawosławnych. Oczywiście kijowski biskup, który tworzył swoje prace podczas przygotowywania i podpisania unii brzeskiej nie miał żadnej wątpliwości, iż chrześcijanie pokonają muzułmanów.

Warto podkreślić, że w polskiej społecznej i politycznej opinii obrazy zagrożenia tureckiego i tatarskiego różniły się, bez względu na to, że owo zagrożenie było traktowane jako generalne zagrożenie ze strony muzułmańskiego świata. To nie znaczy, że Polacy np. bali się Turków a ignorowali Tatarów, ale stosunek do nich był różny. Prawie zawsze, gdy pisali o zagrożeniu z południowego wschodu, to mówiono oddzielnie o zagrożeniu tatarskim i o zagrożeniu tureckim. Turcja była rzeczywiście groźnym nieprzyjacielem, który często był chwalony za porządek w wojsku, a nawet porównywany do Rzymian. O Tatarach Wereszczyński mówi jako o sługach, którzy muszą napadać na państwa chrześcijańskie. Nie są takim zagrożeniem, jak Turcy. Tatarzy, "ci przyrodni nieprzyjaciele" - to sąsiedzi Rusinów i Polaków, którzy "z nimi w sąsiedztwie ustawnem mieszkając"[28] od czasu do czasu walczą. Turcja kojarzy się u ówczesnych ludzi z pewnym rozwojem cywilizacyjnym: autor uznaje, iż Turcy w wysokim stopniu opanowali w czasie licznych konfliktów zbrojnych rzemiosło wojenne. Żołnierze byli bardzo dobrze wyszkoleni, a armia - zorganizowana. Dowodzili nią doskonali dowódcy. Natomiast armia tatarska nie była już tą potęgą co przed laty, kiedy to pokonała Turków, a Tatarzy byli częścią wspaniałej Złotej Ordy.

W listach S. Żółkiewskiego (list z 1600 r) dostrzegamy dowody niezbyt dobrych relacji pomiędzy Turcją a Tatarami "Cesarz Turecki chce tego Cara Krymskiego z państwa zsadzic a inszego nadstawicz dla tych przyczyn yz go nie iesth posłusznym[29]".

Żaden z pomysłów biskupa nie został zrealizowany, ale jego dorobek pokazuje, które sprawy społeczne wymagały pilnego załatwienia, jakie idee były popularne, czego oczekiwała od króla i senatorów ludność ziem przygranicznych. Interesującym wydaje się fakt, iż utwory Wereszczyńskiego zostały napisane w końcu XVI w, gdy podstawą zewnętrznej polityki Rzeczpospolitej była odmowa uczestnictwa we wszelkich antyosmańskich uniach i pragnienie pozostawania z Portą w przyjaznych stosunkach.

Od 1601 r. liczba najazdów na polskie ziemie wzrosła, ponieważ Porta w taki sposób starała się wpływać na politykę Rzeczpospolitej. Jednocześnie początek XVII w. - to okres największej aktywności zaporoskiego kozactwa. Polityczne koła Rzeczpospolitej nie bardzo martwiły się losem ziem przygranicznych. Na początku wypraw Polaków na księstwo moskiewskie, Rzeczpospolita starała się wykorzystać Chanat Krymski jako sojusznika. Według traktatu z 1607 r. zostały zaplanowane wspólne wyprawy polskiej armii z Tatarami[30]. Chan był zobowiązany udzielić wszelkiej pomocy w sytuacji napaści Rzeczpospolitej na nieprzyjaciela. Podpisany traktat o charakterze obronnym maskował sojusz przeciwko Rosji, sojusz nie tylko polsko-krymski, a i polsko-turecki.

Po bitwie pod Chocimem nastąpiła zmiana sytuacji politycznej. W owym czasie tureckie zagrożenie wysunęło się na pierwszy plan. Dezorganizacja wzrastała od 1620 r. Plany wojny z Turkami dalej cieszyły się popularnością ze względu na ciągłe ich najazdy na przygraniczne ziemie.

W latach 50. do 70. XVII w. wychodzą drukiem utwory Ioanniciusza Galatowskiego. Ze względu na otrzymane przez niego scholastyczne wykształcenie, wszystkie jego utwory były poświęcone tematom religijnym. Problemy społeczne można zauważyć tylko między wierszami w jego traktatach. Cały świat wraz z jego problemami i wydarzeniami autor postrzega przez pryzmat prawosławnej wiary. Troszcząc się o obronę prawosławia, Galatowski na swój sposób troszczy się o obronę i bezpieczeństwo ojczyzny. Pisząc o zjednoczeniu chrześcijan ma on na myśli zjednoczenie sił przeciw groźnemu wrogowi. W dwóch antymuzułmańskich traktatach Galatowskiego Alkoran i Łabędź najlepiej widzimy stosunek autora do współczesnych zdarzeń historycznych. Obydwa utwory napisane są w języku polskim, co świadczy o tym, że Galatowski liczył na szeroki krąg czytelników, nie tylko na Ukraińców i Rosjan, ale także i na inne słowiańskie narody. Dla wywołania u czytelników sprawiedliwego gniewu na muzułmanów, Galatowski opisuje przypadki niszczenia przez Turków ikon i kościołów[31]. Każdy taki czyn kończył się surową karą: karą śmierci. Mając świadomość tego, jakim szacunkiem cieszyły się ikony, Galatowski umiejętnie grał odczuciami czytelników, powodując pojawienie się negatywnych reakcji. Jak każdy dobry kaznodzieja, potrafił to zrobić w doskonały sposób.

Podręcznikiem o sposobach działań wojennych można nazwać traktat Łabędź wydany w 1679 r. Utwór składa się z pięciu części, nazwanych "piórami". Zaczyna się rozbudowaną dedykacją, skierowaną do Iwana Samójłowicza, hetmana wojsk zaporoskich. Hetman znajduje się w cieniu postaci cara moskiewskiego (wiemy, że inny antymuzułmański traktat Alkoran Galatowski dedykował bezpośrednio carowi, jak i kilka innych swoich utworów). Z dedykacji wynika, że traktat miał się przysłużyć moskiewskiemu władcy w sprawie lepszego uświadomienia niebezpieczeństwa ze strony Osmanów i odpowiedniego określenia polityki wobec Turcji. Wojnę przeciwko muzułmanom nazywa autor sprawiedliwą. Skierował swój gniew na islam, który wymaga od swych wyznawców ciągłego wojowania i zabijania. Galatowski zauważa "Machometani pogani woiują z chrześcianami niesprawiedliwie, bez dania żadnej przyczyny"[32].

Pozycji chrześcijan autor przeciwstawił pozycję muzułmanów, stawiając akcent na religijne nieporozumienia i waśnie. Utwór niewątpliwie ma charakter polityczny, autor apeluje do chrześcijańskich władców aby działali wspólnie, zwraca uwagę, że zagrożenie tureckie jest karą dla chrześcijańskiego świata: "Panów chrzesciańskich nieposłuszeństwo, że nie chcą słuchać przykazania Bożego... nie chcą z sobą się namówić y orężem sweim obrzydliwej sekty Machometańskiej wykorzenić... nie chcą się namówić z sobą i jednostaynie pójść na wojne przeciwko Machometanom y onych mieczem swym wykorzenić jak bydło nierozumne"[33].

Idea ligi antytureckiej wisiała w powietrzu przez kilkadziesiąt lat, od czasu do czasu nabierając ostrości. Z pierwszych zdań Galatowskiego widzimy zaangażowanie autora w relacje polsko-tureckie i, powiedzmy szerszej, chrześcijańsko-muzułmańskie. Autor przyjmuje pozycję oskarżyciela nie tylko w stosunku do przedstawicieli islamu, którzy podbijali Rzeczpospolitą, ale całego muzułmańskiego świata. Galatowski wymienia narody, które stały się muzułmańskie: "Turcy Egipczycy, Tatarowie, Piersowie, Arabowie, Mawrytani, Afrykani, Syryjczycy, Mezopotamczycy, Libijczykowie, Murzynowie, Indyczykowie, Nigritowie, Babilonczykowie y z narodów inszych ludzie niektórzy". Według Galatowskiego świat podzielił się na dwa obozy, chrześcijański i muzułmański. Autor przyznaje potęgę drugiego obozu, ale tą potęgę wyjaśnia wolą Bożą.

I. Galatowski nie jest skłonny do straszenia czytelników obrazami z przyszłości. Uznaje i argumentuje konieczność podejmowania działań przykładami z historii, prowadzi czytelnika do pewnego rozwiązania zaistniałych problemów, ale sam nie proponuje tego rozwiązania. Umie pokazać czytelnikowi właściwy tok myślenia, nie narzucając swojej oceny na siłę. Wszystko wyżej napisane oczywiście nie dotyczy tematów religijnych: Galatowski nie jest przyjaźnie nastawiony do żadnej innej religii poza prawosławiem. Dla niego muzułmanie - to wrogowie, ale jednocześnie to ludzie, warci współczucia "wy nieszczęśliwi Machometani złą wiarę macie"[34].

Dowodem tego, że idee Galatowskiego i innych ówczesnych pisarzy nie były pustymi marzeniami jest fakt, że antyturecka liga jednak powstała na początku lat osiemdziesiątych XVII w. jako sojusz chrześcijańskich (katolickich) państw przeciwko Turcji (tak zwana Liga Święta, do której weszli Austria, Polska i Wenecja, a w 1684 r. dołączyła prawosławna Rosja).

Mimo chęci autorów jak najlepiej służyć ojczyźnie, publicystyka antymuzułmańska charakteryzuje się powierzchownością, brakiem głębszego zrozumienia relacji międzyreligijnych oraz brakiem propozycji możliwych do wykorzystania ażeby wyjść z zaistniałej sytuacji. Żaden z autorów nie potrafił pogłębić problemu polsko-tureckich i polsko-tatarskich relacji. Autorzy nie znali Wschodu i  odczuwali brak sprawdzonych wiadomości o sytuacji w Turcji. To spowodowało pojawienie się licznych, ale niezbyt ciekawych, szablonowych antytureckich utworów. Wydaje się, że większość z nich została napisana tylko dlatego, że w Europie była moda na takie utwory. Argumenty za prowadzeniem wojny są podobne, również niewiele się różniły propozycje zmian politycznych, zaproponowanych przez różnych autorów. Pisarze posługiwali się jednakowymi przymiotnikami, opisując zagrożenie muzułmańskie. Musimy przyznać, że autorzy wspomnianego okresu bez wyjątków demonstrują nieprzychylne nastroje wobec muzułmańskiego świata. Najgorsze jest to, że utwory ich nie dawały czytelnikowi możliwości samodzielnego przemyślenia sytuacji, która zaistniała, narzucając gotowe oceny. Publicyści podawali wiadomości o Wschodzie bez odpowiedniego przygotowania. Nie orientowali się w zagadnieniach tatarskich i tureckich. Historię i geografię muzułmańskiego Wschodu znali bardzo słabo. Dla pisarzy XVI-XVII w. w ogóle nie istniała możliwość dialogu z przedstawicielami innej kultury i religii.

Mimo bliskiego sąsiedztwa z Turcją i Tatarami polscy pisarze nie mieli głębszej wiedzy o świecie muzułmańskim niż autorzy oddalonych od chrześcijańskiego przygranicza państw.

BIBLIOGRAFIA

Кулиш П.А., История воссоединения Руси. Общественная Выгода, С-Пб, 1874.

Османская империя в первой четверти XVII века. Сборник документов и материалов. Наука, Москва, 1984.

Grabowski T., Piotr Skarga na tle katolickiej literatury religijnej w Polsce wieku XVI 1536-1612. Kraków, 1913.

Dobszewicz T., Wiadomość historyczna o biskupstwie kijowskiem rzymsko-katolickiem od założenia jego aż do roku 1339 z dodaniem życiorysu biskupa kijowskiego J. Wereszczyńskiego. J. B. Langi, Gniezno, 1883.

Droga pewna do prędkiego i snadniejszego osadzenia w ruskich krainach pustyń rycerstwem królestwa polskiego. Kraków, 1590.

Excytarz księdza Józef. Wereszynskiego z Wereszcz., nominata bisk. kijów, do podniesienia wojny świętej, przeciwko Turkom i Tatarom. And. Piotrkowczyka, Kraków. 1592.

Kronika wszystkiego świata, M. Siebeneicher, Kraków, 1551.

Listy Stanisława Żółkiewskiego 1584-1620. Kraków, 1868.

Orzechowski S., De bello adversus Turcas suscipiendo, Stanislai Orzechowski ad Equites Polonos oratio. Kraków, 1543.

Orzechowski S., Oksza na Turka. Tłum. pol. Jan Januszowski, druk. Łazarowa, Kraków, 1590.

Pamiętniki Janczara czyli Kronika turecka Konstantego z Ostrowicy napisana między r. 1496 a 1501. Wydal Jan Los, Kraków, 1912; Los Jan. Pamiętniki Janczara (Kronika turecka Konstantego z Ostrowicy). - Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Filologiczny. Seria III, Tom VI (51). Kraków, 1913.

Pisma treśći moralnej ks. Józefa Wereszczykiego, Wydanie J. Turowskiego, Kraków,1860.

Publika ks. Józ. Wereszczyńskiego z Wereszczyna etc. J. M. rzpltej na sejmiki przez list objaśniona, tak z strony fundowania szkoły rycerskiej synom koronnym na Ukrainie, jako też Krzyżaków według reguły maltańskiej, w sąsiedztwie z pogany i z Moskwą, na wszytkiem Zadnieprzu, dla snadniejszego ochronienia koronnego od niebezpieczeństwa wszelakiego. U Andr. Piotrkowczyka, Kraków, 1594.

Stan i charakter literatury politycznej polskiej w wieku XVII. Referat prof. S. Tarnowskiego. Kraków, 1887.

Votum ks. Józ. Wereszczyńskiego etc. z strony podniesienia wojny potężnej przeciwko cesarzowi tureckiemu, bez ruszenia pospolitego, a iżby każdy gospodarz w domu swoim mógł bezpiecznie zażywać gospodarstwa swego, J. M. panom posłom na sejmie warszawskim w r. 1597 na piśmie podane. Druk. w Nowym Wereszczynie, 1597 r.

ABSTRACT

In the article has been made an attempt to read and use theological treatises and clerical directions under the tangle of social history. It's essential for our understanding of how Europeans have thought about and imagined Islam. In XVI-XVII c. Slav part of Europe realized how close Islam word is, albeit the contours of the Muslim enemy weren't clear. It relied on literature both the program and the ideology of the solution how to coexist with presence of an Islamic state so close to the heart of Christian Europe. Society had to formulate its attitude towards Muslims The methods to resolve conflict, which used to be latent for few hundred years but turned to feasible one during XVI-XVII centuries varied from author to author and changed as years passed by. Nowadays, comparing evolutions of views, we are able to evaluate dynamics of the process of formulating social opinion and attitude towards others. It is also the case that many of the most ill-informed view of Islam given by writers of XVI and XVII centuries were precisely those that gave rise to everlasting dislike and long-lived images and prejudices that have continued to form European attitudes-Biogram

Tina Liashchuk, doktorantka na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, temat rozprawy doktorskiej "Rola Ukrainy w konflikcie z Turcją i Tatarszczyzną w pisarstwie Polaków i Rusinów XVI-XVII ww." Zainteresowania naukowe: historia myśli społecznej, historia religii oraz historia stosunków mędzynarodowych.

Agata S. Nalborczyk

Zakład Islamu Europejskiego

Wydział Orientalistyczny

Uniwersytet Warszawski

1. Wprowadzenie

W Warszawie 27 marca 2010 odbył się protest przeciwko budowie Ośrodka Kultury Muzułmańskiej wraz z meczetem przez Ligę Muzułmańską, czyli przez oficjalnie zarejestrowany związek wyznaniowy w Polsce. Było to pierwsze tego typu wystąpienie w historii Polski, w której w dzisiejszych granicach muzułmanie mieszkają od ponad 330 lat.

W całej Europie protesty przeciw wznoszeniu ośrodków kultu muzułmańskiego są zjawiskiem częstszym, ale także stosunkowo nowym. Odbywały się w różnych miejscowościach wielu państw i przybierały rozmaite formy[35] - od manifestacji przed lub w trakcie budowy po niszczenie gotowych budynków[36].

Protesty przeciw budowie meczetów mają miejsce np. we Francji, gdzie już w latach 80. XX w. wystąpiły w Roubaix, Renes, Romans-sur-Is?re i Sevran[37]. W 1999 r. musiało odbyć się referendum na temat rozbudowy meczetu w Libercourt[38]. Niezgoda na istnienie muzułmańskich obiektów sakralnych znajdowała także znacznie ostrzejszy wyraz: meczet w Bellem został uderzony skradzionym samochodem, a meczety w Chalons-en-Champagne w 2002 r. i Escaudain zostały obrzucone koktajlami Mołotowa[39].

Protesty przeciw wznoszeniu meczetów występują także w Niemczech, a szczególnie ostry sprzeciw budzi budowa meczetu w Kolonii (Kulturzentrum und Moschee Köln-Ehrenfeld) przez D?T?B (Türkisch-Islamische Union der Anstalt für Religion e.V. - Turecko-Muzułmańska Unia Spraw Religijnych)[40], organizację, której korzenie znajdują się w Turcji. O meczecie tym krążą nieprawdziwe opinie, że ma być m.in. wyższy niż słynna katedra w tym mieście[41]. Konflikt od 1999 r. tli się także wokół budowy meczetu w Berlinie, w dzielnicy Kreuzberg, zamieszkanej w dużej mierze przez Turków, ale tu nieporozumienia pojawiły się na linii władze - Islamische Föderation Berlin (Islamska Federacja Berlina), która stara się meczet zbudować[42]. W Słowenii zaś niedawno wieloletnie protesty zakończyły się przyznaniem działki pod budowę meczetu w Lublanie[43].

Ciąg dalszy w wersji pełnej